Phân tích diễn biến tâm trạng hai đứa trẻ khi đoàn tàu đến
“Nói đến Thạch Lam người ta vẫn nói đến truyện ngắn nhiều hơn truyện dài” (Nguyễn
Tuân). Truyện của Thạch Lam thường phi cốt truyện thuộc loại truyện tâm tình. Thế giới nhân
vật trong truyện ngắn Thạch Lam thường là tầng lớp tiểu tư sản nghèo, tầng lớp lớp động với
cuộc sống lao động bế tắc vì vậy, nhân vật thường mang tâm trạng, cảm xúc nhiều hơn tư duy.
Hầu hết những tác phẩm truyện ngắn của TL khai thác thế giới nội tâm nhân vật và quyện hòa
giữa hai yếu tố hiện thực và lãng mạn trữ tình. Tác phẩm “Hai đứa trẻ” là một truyện ngắn
mang đặc trưng của hồn văn TL. Tác phẩm được in trong tập “nắng trong vườn” năm 1938.
Đọc Hai đứa trẻ, người đọc có thể cảm nhận được những diễn biến tinh vi của đời sống nội
tâm nhân vật mà cụ thể là tâm trạng của hai nhân vật chính “Liên và An”. Thạch Lam đã gửi
gắm vào hình ảnh chuyến tàu đêm một biểu tượng nghệ thuật đầy giá trị đó là nỗi niềm, tâm
trạng của hai đứa trẻ khi đoàn tàu đêm đi qua phố huyện.
Bối cảnh hai đứa trẻ là không gian phố huyện buồn tẻ, một không gian nghệ thuật đặc trưng
xuất hiện khá nhiều trong truyện ngắn của TL đó là không gian đan xen giữa làng quê bên
cạnh những nét vẽ chấm phá về không gian là một sự hiện hữu về thời gian. Đó là một buổi
chiều “một chiều êm ả như ru” đang sắp nhường chỗ cho bóng đêm “dãy tre làng trước mặt
đen lại và cắt hình rõ rệt trên nền trời”. Khung cảnh phố huyện hiện lên trong bóng chiều có
cái gì đó tĩnh mịch vắng lặng hiu hắt, đượm buồn bởi lẽ những nét vẽ đầu tiên, TL đã miêu tả
một bức tranh phố huyện không có bóng dáng của con người chỉ có âm thanh buổi chiều quê
hòa điệu “tiếng trống thu không”, “văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng”,
“muỗi đã bắt đầu vo ve”. Chẳng thể kiếm tìm một âm thanh, tiếng nói c,ủa con người, chính
thời gian, không gian phố huyện đã tác động lên nhân vật chính “đôi mắt chị bóng tối ngập
đầy dần và cái buồn của buổi chiều quê thấm thía vào tâm hồn ngây thơ của chị”, “Liên không
hiểu sao, nhưng chị thấy lòng buồn man mác trước cái giờ khắc của ngày tàn”, chị đã từng quá
quen thuộc với những cảnh đời, mảnh đời như bác phở Siêu, những đứa trẻ con lèo nhèo, gia
đình bác xẩm và cả cụ Thi hơi “điên” nữa. Trong con mắt của chị những thân phận tàn tạ đang
héo mòn, con người hòa lẫn cùng bóng tối như những cái bóng vật vờ lay lắt mong manh đang
trôi theo thời gian. Cái buồn của cảnh chiều quê kéo theo bóng tối phủ dần đầy, bầu trời đêm
giăng mắc ngập phố huyện “tối hết cả con đường thăm thẳm ra sông, con đường qua chợ về
nhà”. Một cuộc sống đơn điệu tẻ nhạt lặp đi lặp lại nhàm chán đối với hai đứa trẻ và người
dân phố huyện nơi đây. Tất cả họ đang mong mỏi một cái gì đó tươi sáng. Thấm thía cảnh

cuộc sống phố huyện. Không chỉ mang đến âm thanh, đoàn tàu còn mang theo cả ánh sáng của
cuộc sống trang trọng và giàu có nơi thành thị. Ánh sáng ấy khác hẳn ngọn đèn con của chị tí,
ánh sáng của hàng phở bác Siêu, của phố huyện; nó không phải những mà khe sáng, chấm
sáng, hột sáng leo loét, thưa thớt mà ánh sáng ây được Liên và an cảm nhận “các toa đèn sáng
trưng, chiếu ánh cả xuống đường”. Thứ ánh sáng “sáng trưng” kia là một thứ ánh sáng chưa
từng có trong đêm tối phố huyện. Nó đã thắp sáng cả phố huyện trong một khoảnh khắc ngắn
ngủi. Trước cái mới, cái lạ của đoàn tàu hai chị em Liên và An như bị hút hồn bởi một thời
gian đầy âm thanh và màu sắc. Thạch Lam đã không trực tiếp miêu tả xúc cảm và nỗi niềm
của hai đứa trẻ nhưng thông qua một hệ thống các chi tiết và hình ảnh rất cụ thể , tỉ mỉ về con
tàu đêm, người đọc có thể hình dung, cảm nhận hai đứa trẻ đang say sưa nhìn ngắm đoàn tàu
trong khoảnh khắc và gửi gắm vào đoàn tàu những giấc mơ bé nhỏ, mơ hồ, một niềm vui thỏa
nỗi mong chờ hàng đêm. Hai đứa trẻ đã quan sát và có những nhận định khá chính xác về
chuyến tàu đêm nay, hình như “kém sáng hơn” và “không đông” như chuyến tàu của ngày
hôm qua.
Con tàu đối với Liên và An và những người sống ở phố huyện thật ý nghĩa biết bao! Việc
chờ tàu đã trở thành nhu cầu như cơm ăn, nước uống hàng ngày của hai chị em Liên. Hai đứa
trẻ đợi đoàn tàu đêm không phải vì mục đích kinh tế tầm thường vì “cũng như mọi đêm, Liên
không mong còn ai đến mua nữa” mà vì một cớ khác. Con tàu đêm đi qua phố huyện mang
đến cuộc sống giàu có, sang trọng mà Liên và An đang hướng tới. Đó là một cuộc sống nhộn
nhịp đầy âm thanh, ánh sáng để hai đứa trẻ hướng về cuộc sống tươi sáng giữa đêm đen, lụi
tàn của phố huyện, đoàn tàu đến và đi như một lịch trình, những hình ảnh của đoàn tàu với
ánh sáng “sáng trưng” như tạo nên một niềm vui, niềm an ủi, một khao khát mơ hồ, một ước
mơ không bao giờ tắt của hai đứa trẻ cũng như người dân nơi đây về một cuộc sống hạnh
phúc, tràn ngập niềm vui, tiếng cười. Đoàn tàu đến với hai đứa trẻ chính là một mảng ánh sáng
rực rỡ, mạnh mẽ. Ánh sáng này cũng chỉ vụt lóe lên như một vì sao băng rồi vĩnh viễn tắt lịm
trong đêm khiến hai đứa trẻ phải ngơ ngác bàng hoàng, hụt hẫng nuối tiếc rồi lại chờ đợi
ngóng trông, con tàu vô cảm mang đến niềm vui duy nhất nhưng lại gợi thêm nỗi buồn khó tả.
Con tàu lẩn khuất sau màn đêm dày đặc, trả lại không gian phố huyện tĩnh mịch đen tối và tàn
lụi. Hình ảnh đoàn tàu đêm giúp cho hai đứa trẻ hiểu rõ hơn sự tù đọng của cuộc sống phủ đầy
bóng tối, hèn mọn, nghèo nàn của phố huyện, chờ tàu như chờ đợi một cái gì mới mẻ, khác lạ