BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
ĐỖ VĂN HẢO
ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ
TRUYỀN THÔNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ
ĐỊA PHƯƠNG TỈNH THÁI NGUYÊN
Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Địa lí
Mã số: 62.14.01.11
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Hà Nội - 2015
Luận án được hoàn thành tại:
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
Người hướng dẫn khoa học:
1. PGS. TS. Nguyễn Trọng Phúc
2. PGS. TS. Trần Viết Khanh
Phản biện 1: PGS.TS. Nguyễn Tuyết Nga
Phản biện 2: PGS.TS. Hoàng Phúc Lâm
Phản biện 3: TS. Đỗ Văn Thanh
Luận án được bảo vệ trước hội đồng chấm luận án cấp Trường họp tại:
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Vào hồi … giờ … ngày…… tháng…… năm 2015
Có thể tìm hiểu luận án tại:
Thư viện Quốc gia Việt Nam
Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Thư viện Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
Trung tâm học liệu - Đại học Thái Nguyên
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Trong thời đại ngày nay, khi khoa học kỹ thuật phát triển mạnh mẽ, sự bùng
nổ thông tin trên các lĩnh vực đã làm cho nội dung chương trình dạy học có nhiều
thay đổi, lượng thông tin ngày càng nhiều hơn và tăng lên không ngừng. Đặc biệt
mới phương pháp dạy học Địa lí, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu "Ứng
1
dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học Địa lí địa phương
tỉnh Thái Nguyên”. Đây là một hướng nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn, góp phần
thực hiện đổi mới PPDH để nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học ĐLĐP ở
nhà trường phổ thông.
2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục tiêu
Xây dựng Website học liệu điện tử và bài giảng E-learning nhằm mục tiêu đổi mới
phương pháp và nâng cao chất lượng dạy học ĐLĐP ở tỉnh Thái Nguyên.
2.2. Nhiệm vụ
- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc ứng dụng CNTT&TT
vào dạy học địa lí.
- Nghiên cứu các kỹ thuật biên tập website học liệu điện tử và bài giảng
Elearning ĐLĐP tỉnh Thái Nguyên lớp 9 Trung học cơ sở (THCS).
- Tổ chức dạy học Địa lí địa phương tỉnh Thái Nguyên lớp 9 THCS với
sự hỗ trợ của website học liệu điện tử và bài giảng E-learning.
- Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính khả thi, hiệu quả của việc
ứng dụng website học liệu điện tử và bài giảng E-learning trong dạy học ĐLĐP tỉnh
Thái Nguyên lớp 9 THCS; Đề xuất một số giải pháp ứng dụng CNTT&TT trong dạy
học ĐLĐP ở các trường THCS trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Nghiên cứu ứng dụng CNTT&TT trong việc xây dựng website học liệu
điện tử và bài giảng E-learning tỉnh Thái Nguyên lớp 9 – THCS.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Giới hạn về nội dung: Nội dung ĐLĐP tỉnh Thái Nguyên dành cho HS
lớp 9 THCS. Ứng dụng phần mềm Microsoft Office và dịch vụ trực tuyến
Google, phần mềm Adobe Presenter biên tập học liệu điện tử và bài giảng E-
learning ĐLĐP.
- Đánh giá được thực trạng việc ứng dụng CNTT&TT để nâng cao chất
lượng dạy học ĐLĐP ở trường THCS tỉnh Thái Nguyên hiện nay.
- Xây dựng website cơ sở học liệu điện tử, biên tập bài giảng trực tuyến
phục vụ cho dạy học ĐLĐP tỉnh Thái Nguyên.
- Hướng dẫn cách sử dụng website trong dạy học ĐLĐP tỉnh Thái Nguyên.
- Chứng minh được tính khả thi và hiệu quả của việc ứng dụng
CNTT&TT trong dạy học ĐLĐP tỉnh Thái Nguyên.
- Đề xuất những giải pháp để nâng cao hiệu quả việc ứng dụng
CNTT&TT trong dạy học ĐLĐP ở trường phổ thông.
8. Cấu trúc luận án
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án
dược cấu trúc thành 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc ứng dụng công nghệ thông
tin và truyền thông trong dạy học ĐLĐP tỉnh Thái Nguyên.
Chương 2: Biên tập website học liệu điện tử và bài giảng E-learning để tổ
chức dạy học Địa lí địa phương tỉnh Thái Nguyên lớp 9 THCS
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
3
Chương 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ỨNG DỤNG CÔNG
NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG TRONG
DẠY HỌC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG TỈNH THÁI NGUYÊN
1.1. Cơ sở lí luận của đề tài
1.1.1. Những vấn đề đổi mới phương pháp dạy học Địa lí
1.1.1.1. Yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học
a. Sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học: Hiện nay, sự cần thiết của việc
đổi mới phương pháp dạy học xuất phát từ 3 nguyên nhân:
+ Nhu cầu của sự phát triển xã hội
+ Nhu của sự phát triển kinh tế
+ Đặc điểm tâm - sinh lí của người học
phương tiện trực tiếp dạy học địa lí được phân thành 2 nhóm phương tiện cơ bản:
- Nhóm các phương tiện dạy học truyền thống.
- Nhóm các phương tiện, thiết bị kĩ thuật dạy học địa lí.
1.1.3.3. Vai trò, chức năng của các phương tiện thiết bị dạy học
Phương tiện dạy học có thể đóng nhiều vai trò trong quá trình dạy học.
Một mặt, các phương tiện dạy học thay thế cho những sự vật hiện tượng và các
quá trình xảy ra trong thực tiễn mà giáo viên và học sinh không thể tiếp cận
được. Mặt khác, giúp thầy giáo phát huy tất cả các giác quan các hiện tượng và
tái hiện được những khái niệm, qui luật, áp dụng kiến thức vào thực tế sản xuất.
1.1.4. Công nghệ thông tin với việc đổi mới phương pháp dạy
học Địa lí
Trên cơ sở tìm hiều, nghiên cứu tác giả trình bày các khái niệm cơ bản về
CNTT&TT; tác động của CNTT&TT đối với giáo dục.
1.2. Cơ sở thực tiễn
1.2.1. Cấu trúc và nội dung chương trình Địa lí bậc Trung học cơ sở
Hệ thống kiến thức địa lí theo chương trình THCS liên quan đến ba nội
dung cơ bản của khoa học địa lí đó là: những kiến thức về Địa lí đại cương;
những kiến thức về Địa lí các châu; những kiến thức về Địa lí Việt Nam
Như vậy, cấu trúc của chương trình được sắp xếp theo thứ tự học sinh (HS)
học các kiến thức liên quan đến địa lí đại cương trước sau đó là địa lí các châu lục và
cuối cùng học địa lí Việt Nam. Việc sắp xếp chương trình như vậy đi theo con
đường từ những kiến thức khái quát đến những kiến thức cụ thể. Trong dạy học, đây
là con đường ngắn nhất, tiết kiệm thời gian. Nhưng việc sắp xếp chương trình này
đòi hỏi ở HS sự nỗ lực học tập rất lớn để nắm được các kiến thức khái quát (các khái
niệm, các quy luật), trong khi các kiến thức cụ thể mà HS có được còn rất hạn chế.
Đây là một khó khăn đối với việc dạy học địa lí ở trường THCS.
1.2.2. Nội dung địa lí địa phương tỉnh, thành phố bậc Trung học cơ sở
Nhìn chung, trong chương trình và SGK Địa lý lớp 9 THCS, phần ĐLĐP
chỉ là hướng dẫn cách học cho các em học sinh. Vì vậy, khi giảng dạy phần
ĐLĐP người giáo viên phải tìm tòi, khai thác tài liệu về nhằm cung cấp cho học
- Sự phát triển mạnh mẽ của CNTT&TT đã làm thay đổi bản chất của
quá trình dạy học. Bên cạnh các PPDH truyền thống, GV có nhiều hơn các
PPDH để lựa chọn như dạy học trực tuyến, E-learning, Webquest, HS có nhiều
cơ hội học tập, từng bước thay đổi phương pháp học từ học tập truyền thống
trên lớp sang tự học, tự nghiên cứu và tự đánh giá.
- Đổi mới cả về mục tiêu, nội dung và phương pháp là sự đổi mới mang
tính tất yếu và cũng là mục tiêu lớn đặt ra cho ngành Giáo dục và Đào tạo của
nước ta. Đổi mới để đáp ứng sự phát triển chung của thời đại và giải quyết vấn
đề cốt lõi của quá trình dạy học là cung cấp thêm tri thức nhân loại vào tri thức
của người học.
6
- Từ việc hệ thống, khái quát và phát triển những vấn đề lí luận, đồng
thời rút ra những nhận định chung từ việc ứng dụng CNTT&TT vào dạy học, đề
tài đã xây dựng được cơ sở lí luận và thực tiễn cho việc nghiên cứu, ứng dụng
CNTT&TT vào dạy học ĐLĐP ở trường THCS.
Chương 2
BIÊN TẬP WEBSITE HỌC LIỆU ĐIỆN TỬ VÀ BÀI GIẢNG
E-LEARNING ĐỂ TỔ CHỨC DẠY HỌC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG TỈNH
THÁI NGUYÊN LỚP 9 THCS
2.1. Những nguyên tắc biên tập website học liệu điện tử,
bài giảng E-learning
2.1.1. Nguyên tắc biên tập Website học liệu điện tử
Khi xây dựng Website học liệu điện tử cần đảm bảo các nguyên tắc sau
- Đảm bảo tính khoa học: Nguyên tắc này đòi hỏi nội dung thiết kế phải
đảm bảo tính chính xác và tính hiện đại của chương trình. Các nội dung của học
liệu được cấu trúc, sắp xếp khoa học để người dùng dễ sử dụng.
- Đảm bảo tính sư phạm: Nguyên tắc này đỏi hỏi nội dung thiết kế phải
rõ ràng, phù hợp với chương trình. Các hình ảnh, phim, tư liệu,… xây dựng phải
dễ sử dụng, giúp giáo viên dễ dàng tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức của
học sinh.
2.3.1.2. Cấu trúc website học liệu điện tử
2.3.1.3. Danh mục một số học liệu điện tử trong website cơ sở dữ liệu
2.3.1.4. Quy trình biên tập website học liệu điện tử
- Bước 1: Sưu tầm nguồn tư liệu
- Bước 2: Xây dựng cấu trúc cơ sở dữ liệu
- Bước 3: Lựa chọn công nghệ lưu trữ
- Bước 4: Biên tập website học liệu điện tử ĐLĐP
2.3.1.5. Ứng dụng các dịch vụ miễn phí của Google biên tập website cơ sở học
liệu điện tử ĐLĐP tỉnh Thái Nguyên
a. Tổng quan về dịch vụ lưu trữ dữ liệu của Google.
b. Quy trình lưu trữ và chia sẻ dữ liệu của Google Drive và Google Site
c. Các bước biên tập website học liệu điện tử
- Bước 1: Tạo tài khoản Google Accounts với tên tài khoản là
tại địa chỉ />8
Hình 2.1. Giao diện tạo tài khoản Google Accounts
9
- Bước 2: Đăng nhập địa chỉ bằng tài khoản vừa tạo.
Hình 2.2. Giao diện đăng nhập Google Accounts
- Bước 3: Chọn ứng dụng Google Drive
Hình 2.3. Giao diện Google Drive
- Bước 4: Tạo thư mục lưu trữ học liệu trên Google Drive: Chọn nút Tạo
Hình 2.4. Giao diện tạo thư mục trên Google Drive
10
- Bước 5: Upload học liệu từ máy tính vào các thư mục trên Google Drive.
Hình 2.5. Giao diện các thư mục học liệu trên Google Drive
- Bước 6: Chia sẻ dữ liệu (Share File), chọn dấu tick vào đầu tên các File,
Hình 2.6. Giao diện upload học liệu trên Google Drive
- Bước 7: Tạo website trên Google Sites. Đăng nhập tài khoản gmail tại
địa chỉ .
Hình 2.7. Giao diện đăng nhập Google Sites tạo web miễn phí
- Cài đặt các phần mềm;
- Sưu tầm các tư liệu cần cho bài giảng;
- Xây dựng bài giảng trình chiếu bằng PowerPoint;
- Ghi âm, ghi hình;
- Thiết lập giao diện bài giảng E-learning;
- Thêm video vào trang trình chiếu
- Thêm âm thanh và đồng bộ lời giảng với trình chiếu hình ảnh;
13
- Tạo câu hỏi trắc nghiệm, tương tác vấn đáp (quizze);
- Xuất bản bài giảng E-learning.
14
15
KÊNH CHỮ
KÊNH HÌNH
BẢNG, BIỂU
VIDEO GIÁO KHOA
VIDEO GV GIẢNG BÀI
AUDIO LỜI GIẢNG BÀI
CÁC BÀI TRẮC
NGHIỆM
ĐỒNG BỘ HÓA
Kênh chữ,
Hình ảnh với
Âm thanh
Thêm các hiệu ứng
QUAY PHIM, GHI ÂM GIÁO VIÊN DẠY
SẢN PHẨM ĐÓNG GÓI (HTML, PDF viewer)
Upload to server
Hình 2.12. Quy trình các bước biên tập bài giảng E-
learning
liệu điện tử:
- Bước 1: Xác định chủ đề
- Bước 2: Các nhóm xây dựng kế hoạch làm việc
16
- Bước 3: Các nhóm thực hiện dự án
- Bước 4: Giới thiệu sản phẩm trước lớp
- Bước 5: Đánh giá
2.5. Sử dụng bài giảng E-learning ĐLĐP tỉnh Thái Nguyên
2.5.1. Sử dụng bài giảng E-learning trên lớp
2.5.1.1. Tổ chức thực hiện bài giảng E-learning Địa lí địa phương
tỉnh Thái Nguyên
2.5.1.2. Một số lưu ý trong quá trình dạy học trên lớp
- Chuẩn bị cơ sở vật chất phòng học
- Chuẩn bị và kiểm tra dữ liệu bài giảng E-learning
- Tổ chức hoạt động dạy học
Hình 2.13. Giao diện điều khiển bài giảng E-learning
2.5.2. Sử dụng bài giảng E-learning ở nhà
- Bước 1: Kiểm tra các điều kiện phục vụ quá trình dạy học từ xa.
- Bước 2: GV hướng dẫn HS phương pháp tự học tại nhà.
- Bước 3: Tổ chức quá trình HS tự học tại nhà.
- Bước 4: Kiểm tra, đánh giá
- Bước 5: Củng cố và giao nhiệm vụ
Tiểu kết chương 2
Trong nội dung chương 2, tác giả đề tài đã thực hiện những nhiệm vụ sau:
- Xác lập những nguyên tắc biên tập Website học liệu điện tử, biên tập
E-learning trong dạy học Địa lí.
- Giới thiệu một số phần mềm CNTT&TT phục vụ biên tập website và
biên tập bài giảng E-learning.
17
- Biên tập website học liệu điện tử ĐLĐP tỉnh Thái Nguyên và hướng dẫn
- Xử lí các số liệu thống kê và so sánh, đối chiếu kết quả thực nghiệm ở
các lớp TN và ĐC.
3.4. Tổ chức thực nghiệm
3.4.1. Thời gian thực nghiệm
18
Theo khung kế hoạch thời gian năm học 2010 - 2011 và 2011- 2012
3.4.2. Chọn trường, lớp và GV dạy thực nghiệm
Nhằm đảm bảo tính phổ biến, đại diện của địa bàn thực nghiệm, chúng tôi đã
chọn 06 trường THCS trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên để dạy thực nghiệm. Ở mỗi
trường, chúng tôi chọn một lớp TN và một lớp ĐC. Để đảm bảo tính khách quan,
chúng tôi chọn mỗi trường 1 GV dạy cả lớp TN.
3.5. Quy trình thực nghiệm
- Bước 1: Xây dựng giáo án dạy học ĐLĐP tỉnh Thái Nguyên lớp 9
THCS với sự hỗ trợ của website học liệu điện tử và E-learning.
- Bước 2: Hướng dẫn, tập huấn GV về phương pháp, hình thức tổ chức
dạy học có CNTT&TT trong dạy học ĐLĐP theo hướng tích cực.
- Bước 3: Triển khai dạy học thực nghiệm.
- Bước 4: Kiểm tra, đánh giá kết quả thực nghiệm.
- Bước 5: Gửi phiếu hỏi ý kiến cho GV và HS
3.6. Kết quả thực nghiệm
3.6.1. Kết quả bài thực nghiệm số 1
Bảng 3.1. Các tham số kiểm định kết quả kiểm tra bài TN số 1
Lớp n
X
S V t
d
t
µ
TN 246 7.41 1.32 17.81
8.61 1.65
d
t
µ
TN 246 7.19 1.52 21.21
6.52 1,65
ĐC 250 6.28 1.56 24.84
Từ kết quả TN và qua quá trình dự giờ tiết TN ở một số trường, chúng tôi
nhận thấy các tiết dạy TN – tiết học được thiết kế theo hướng dạy học có ứng
dụng CNTT&TT giúp các em biết cách khai thác tri thức, phát huy tốt năng lực
tư duy sáng tạo. Tuy nhiên, để làm được điều đó đòi hỏi người GV phải đầu tư
nhiều thời gian, công sức khi thiết kế và tổ chức dạy học trên lớp. Ngoài việc
phải làm tốt khâu sưu tầm, xử lí tài liệu, thiết kế BGĐT, người GV cũng cần
phải được trang bị những kiến thức, kỹ năng để sử dụng các phương tiện, thiết
bị dạy học trên lớp trong đó có CNTT&TT.
3.7. Nhận xét kết quả thực nghiệm chung
3.7.1. Nhận xét về mặt định lượng
Sau mỗi bài thực nghiệm, chúng tôi đều thống kê điểm số, tính toán tỉ lệ
điểm kiểm tra theo các mức độ: giỏi, khá, trung bình, yếu, kém; tính toán các
tham số kiểm định cho mỗi bài thực nghiệm. Kết quả cho thấy:
Điểm trung bình của các lớp thực nghiệm luôn cao hơn các lớp đối
chứng ở cả 6 trường và cả 3 bài thực nghiệm.
Bảng 3.4. So sánh điểm trung bình của các lớp TN và ĐC
Trường Lớp
Sĩ
số
Xếp loại
Bài 1 Bài 2 Bài 3
THCS Hà Thượng - H. Đại Từ
TN 44 7.36 7.41 7.25
ĐC 46 6.26 6.41 6.33
nghĩa. Qua đó khẳng định tính hiệu quả của việc ứng dụng CNTT&TT trong
dạy học địa lí nói chung và ĐLĐP nói riêng.
3.7.2. Nhận xét về mặt định tính
Cùng với kết quả có tính định lượng trên, chúng tôi cũng tiến hành
khảo sát về mặt định tính bằng cuộc phỏng vấn, quan sát và các phiếu hỏi của
GV sau tiết thực nghiệm. Thông qua đó có thể rút ra một số kết luận sau:
Tình hình học tập ĐLĐP của HS các trường của tỉnh Thái Nguyên, đặc
biệt qua các tiết dạy thực nghiệm – tiết học được thiết kế theo hướng dạy học có
ứng dụng CNTT&TT giúp các em biết cách khai thác tri thức, phát huy tốt năng
lực tư duy sáng tạo. Vì vậy, các em hứng thú học tập hơn, tham gia giờ học một
cách tích cực hơn, nên việc nắm kiến thức chắc hơn. Kết quả học tập cao hơn
(qua đánh giá điểm kiểm tra sau tiết học).
Sử dụng CNTT&TT để tổ chức các hoạt động ở trên lớp thu hút được sự
chú ý của HS vào bài giảng, tham gia tích cực vào các hoạt động học tập. Học sinh
học tập một cách chủ động, tự giác và giành nhiều thời gian cho việc tìm tòi kiến
thức mới. Học sinh hiểu bài, ghi nhớ sâu và vận dụng tốt kiến thức về ĐLĐP.
3.8. Khảo sát ý kiến giáo viên, học sinh đánh giá Website học liệu điện tử và
bài giảng E-learning ĐLĐP Thái Nguyên
3.8.1. Mục đích khảo sát
- Thu thập ý kiến đánh giá những mặt ưu điểm, hạn chế của Website
học liệu điện tử và bài giảng E-learning ĐLĐP tỉnh Thái Nguyên để sửa chữa,
hoàn thiện về mặt chất lượng, hấp dẫn về hình thức, phù hợp với phương pháp
sư phạm, hiệu quả, dễ sử dụng, phù hợp với thực tiễn học đối với HS.
22
- Thu thập ý kiến về nội dung bài dạy, khả năng khai thác thông tin, khả năng
sử dụng máy tính trong học tập trực tuyến sau khi hoàn thành nội dung ĐLĐP.
- Tổng hợp các ý kiến đề xuất, kiến nghị.
3.8.2. Đối tượng hình thức khảo sát
- Hình thức khảo sát: phiếu khảo sát trực tiếp.
- Đối tượng là chuyên gia, GV THCS: tổng số người được khảo sát: 65,
23
Copyright: Tài liệu đại học ©