Sự biến đổi kinh tế - xã hội trong quá trình đô
thị hóa ở Phương Yên Sở, Quận Hoàng Mai,
Hà Nội

Nguyễn Như Quyền

Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển
Luận văn ThS ngành: Việt Nam học; Mã số: 60 31 60
Người hướng dẫn: GS.TS. Trương Quang Hải
Năm bảo vệ: 2011 Abstract. Trình bày cơ sở lý luận về sự biến đổi kinh tế xã hội trong quá trình đô thị
hóa và giới thiệu khái quát về phường Yên Sở. Tìm hiểu, phân tích, đánh giá thực trạng sự
biến đổi kinh tế - xã hội ở phường Yên Sở trong quá trình đô thị hóa dưới góc độ Khu vực
học và phương pháp tiếp cận nghiên cứu liên ngành. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, đưa ra
một số đề xuất, kiến nghị góp phần hoàn chỉnh quá trình quản lý và chính sách phát triển của
phường Yên Sở.

Keywords. Việt Nam học; Kinh tế; Xã hội; Đô thị hóa; Phường Yên Sở

Content
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
1. Cơ sở khoa học, ý nghĩa thực tiễn và tính cấp thiết của đề tài 1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 2
2.1. Mục đích của luận văn 2
2.1. Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 2
3. Đối tƣợng, khách thể và phạm vi nghiên cứu của đề tài 2
3.1. Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu 2
3.2. Phạm vi nghiên cứu 3

2.3. Chuyển đổi cơ cấu nội bộ ngành nông nghiệp phƣờng Yên Sở 51
2.4. Chuyển đổi cơ cấu lao động, việc làm và sự mất cân đối trong hoạt động
kinh tế của ngƣời nông dân do tác động của đô thị hóa 58
2.4.1. Chuyển đổi cơ cấu lao động, việc làm của phƣờng Yên Sở 59
2.4.2. Sự mất cân đối trong hoạt động kinh tế của ngƣời nông dân do tác động
của đô thị hóa 63
2.5. Cơ sở hạ tầng đƣợc cải thiện và phát triển 72
2.6. Mức sống 73
CHƢƠNG 3: SỰ BIẾN ĐỔI VỀ MÔI TRƢỜNG, VỀ VĂN HÓA-XÃ HỘI Ở
PHƢỜNG YÊN SỞ TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA GIAI ĐOẠN 2000-2010.77
3.1. Biến đổi cảnh quan và môi trƣờng sinh sống trong quá trình đô thị hóa 77
3.1.1. Biến đổi cảnh quan trong quá trình đô thị hóa 77
3.1.2. Môi trƣờng sinh sống bị ô nhiễm 79
3.1.3. Những vấn đề lo lắng của ngƣời dân trong quá trình đô thị hóa 81
3.2. Sự phân hóa giàu nghèo 83
3.2.1. Nhóm nông dân có thuận lợi trong việc chuyển nhƣợng đất đai 84
3.2.2. Nhóm nông dân không có thuận lợi trong việc chuyển nhƣợng đất đai 84
3.2.3. Những nông dân không có đất chuyển nhƣợng 85
3.3. Sự thay đổi trong mối quan hệ hàng xóm, láng giềng 85
3.4. Sinh hoạt tín ngƣỡng 88
3.5. Sự thay đổi trong cách thức sử dụng thời gian rảnh rỗi 90
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 95
PHỤ LỤC
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1

MỞ ĐẦU

1. Cơ sở khoa học, ý nghĩa thực tiễn và tính cấp thiết của đề tài
Hà Nội là một trong những thành phố lớn có tốc độ đô thị hóa vào loại cao

tính liên ngành, nghiên cứu sự biến đổi kinh tế - xã hội ở phường Yên Sở trong quá
trình đô thị hóa là đề tài có ý nghĩa khoa học, ý nghĩa thực tiễn và mang tính cấp
thiết, tạo cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách cũng như định hướng phát
triển bền vững của phường.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
2.1. Mục đích của luận văn
Tìm hiểu, phân tích và đánh giá thực trạng những biến đổi kinh tế - xã hội
mang tính tích cực cũng như tiêu cực trong quá trình đô thị hóa đang diễn ra ở
phường Yên Sở, quận Hoàng Mai, Hà Nội, qua đó đề xuất một số giải pháp thích
hợp góp phần hoàn chỉnh quá trình quản lý và chính sách phát triển một cách bền
vững ở phường Yên Sở.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
- Làm rõ cơ sở lý luận, những khái niệm cơ bản có liên quan đến đề tài.
- Tìm hiểu, phân tích, đánh giá thực trạng sự biến đổi kinh tế - xã hội ở
phường Yên Sở trong quá trình đô thị hóa dưới góc độ Khu vực học và phương
pháp tiếp cận nghiên cứu liên ngành.
- Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, đưa ra một số đề xuất, kiến nghị góp phần
hoàn chỉnh quá trình quản lý và chính sách phát triển của phường Yên Sở.
3. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu của đề tài
3.1. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
Quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa với tốc độ nhanh đã góp phần vào
sự phát triển kinh tế-xã hội của phường Yên Sở; làm cho cơ cấu xã hội, cơ cấu kinh
tế cũng như về mặt lối sống của cộng đồng cư dân nơi đây chuyển sang cấu trúc của
một cộng đồng đô thị và tác động trực tiếp đến đời sống cư dân khu vực này. Do
vậy, đối tượng nghiên cứu của đề tài là sự biến đổi kinh tế - xã hội trong quá trình
3

đô thị hóa ở phường Yên Sở và khách thể nghiên cứu chính là cộng đồng cư dân
phường Yên Sở.
3.2. Phạm vi nghiên cứu

cúng đình, chùa…và việc sử dụng thì giờ nhàn rỗi, cách thức giải trí của người
dân…
3- Các công trình nghiên cứu có liên quan của các tác giả đi trước.
Trong 3 nguồn tài liệu trên thì nguồn 1 và 2 đóng vai trò quan trọng.
4.3. Phương pháp nghiên cứu
Xuất phát từ đối tượng và vấn đề nghiên cứu đặt ra, luận văn áp dụng quan
điểm và phương pháp tiếp cận, nghiên cứu đa ngành, liên ngành. Các tri thức về địa
lý, sinh thái, địa chất…được vận dụng để nghiên cứu, đánh giá các điều kiện tự
nhiên. Tri thức về khoa học xã hội như khoa học lịch sử, dân tộc học, văn hóa học,
kinh tế học, xã hội học…giúp cho việc nghiên cứu các đặc điểm nguồn gốc, kết cấu
dân cư, cơ cấu kinh tế…Bên cạnh đó, luận văn còn sử dụng một số phương pháp
sau:
Phương pháp kế thừa: Trên cơ sở đã có những công trình nghiên cứu về sự
biến đổi kinh tế - văn hóa - xã hội ở khu vực ven đô trong quá trình đô thị hóa; một
số thông tin, tài liệu về phường Yên Sở, trong đó có nhiều thông tin liên quan đến
cơ sở lý luận, kinh tế, văn hóa, xã hội…nên tiếp thu, kế thừa các thông tin, tài liệu
và kết quả nghiên cứu trước đó là phương pháp đầu tiên được thực hiện.
Phương pháp thống kê, tổng hợp và phân tích tư liệu: Sau khi thu thập các
công trình nghiên cứu có liên quan đến vấn đề nghiên cứu, các thông tin, tư liệu , số
liệu thống kê liên quan đến kinh tế-xã hội ở phường Yên Sở, chúng tôi đã thống kê
các nguồn tài liệu liên quan đến đề tài, phân tích và xử lý các số liệu về kinh tế-xã
hội.
Phương pháp điều tra xã hội học: Nhằm tập hợp các tư liệu thực địa, chúng
tôi đã đi khảo sát tại địa bàn nghiên cứu, dùng bảng hỏi kinh tế-xã hội, thực hiện
phỏng vấn sâu các nhà quản lý, người dân khu vực khảo sát.
5

Phương pháp lịch sử, phương pháp logic được kết hợp sử dụng trong quá
trình nghiên cứu. Các phương pháp này giúp cho việc nhìn nhận, đánh giá và lý giải
các sự vật, hiện tượng trong chiều sâu lịch sử.

dùng làm tài liệu tham khảo cho những người quan tâm nghiên cứu và giảng dạy về
vấn đề này.
7. Cấu trúc luận văn tốt nghiệp
Mở đầu
Chương 1: Cơ sở lý luận nghiên cứu sự biến đổi kinh tế-xã hội trong quá
trình đô thị hóa và giới thiệu khái quát phường Yên Sở
Chương 2: Sự biến đổi kinh tế ở phường Yên Sở trong quá trình đô thị hóa
giai đoạn 2000-2010
Chương 3: Sự biến đổi về môi trường, về văn hóa-xã hội ở phường Yên Sở
trong quá trình đô thị hóa giai đoạn 2000-2010
Kết luận và kiến nghị

1

TÀI LIỆU THAM KHẢO

14. Nguyễn Hữu Đoàn (2009), Vận dụng phương pháp phân tích đa tiêu chí đánh
giá mức độ đô thị hoá nhằm góp phần xây dựng các quan điểm phát triển đô
thị ở Việt Nam đến năm 2020, lấy Hà Nội làm ví dụ, LATS Kinh tế.
15. Trần Trọng Đức (2009), Những vấn đề xã hội của người nhập cư ở thành phố
Hồ Chí Minh (1986-1996), LATS Xã hội học.
16. Bùi Quang Dũng (2001), Nghiên cứu làng Việt: các vấn đề và triển vọng, T/c
Xã hội học, số1.
17. Bùi Quang Dũng (2007), Xã hội học nông thôn, Nxb Khoa học xã hội.
18. Đỗ Duy (2005), Nhận diện một số tác nhân làm chuyển biến lối sống người Hà
Nội trong nửa thế kỷ vừa qua, T/c Xã hội học, số 1, tr. 92.
19. Trần Ngọc Hiên, Trần Văn Chử , DR. Claus, C. Wiegandt (1998), Đô thị hoá
và chính sách phát triển đô thị hoá trong công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt
Nam, Nxb Chính trị Quốc gia.
20. Hoàng Văn Hoa (2006), Tác động của đô thị hóa đối với lao động, việc làm
của người có đất bị thu hồi ở nước ta hiện nay, T/c Kinh tế và Phát triển, số
107.
21. Trần Hùng, Nguyễn Quốc Thông (1995), Thăng Long – Hà Nội mười thế kỷ đô
thị hóa, Nxb Xây Dựng, Hà Nội.
22. Nguyễn Đình Hương (cb) (2000), Đô thị hóa và quản lý kinh tế đô thị ở Hà
Nội, Nxb Chính tri Quốc gia, Hà Nội.
23. Vũ Quốc Hương (2000), Di dân tự do từ nông thôn đến đô thị Hà Nội và ảnh
hưởng kinh tế - xã hội của nó, LATS Địa lý.
24. I.S Turov (1995), Lối sống đô thị nhìn từ phương diện lý thuyết, T/c Xã hội
học, số 3, tr .101.
25. Bùi Thị Ngọc Lan (cb) (2007), Việc làm của người nông dân vùng đồng bằng
sông Hồng trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Nxb LLCT, Hà
Nội.
26. Văn Thị Ngọc Lan (2006), Tình trạng cư trú và cơ sở hạ tầng ở các vùng đô
thị mới tại Tp Hồ Chí Minh, T/c Xã hội học, số 4.
3

4

41. Nguyễn Duy Quý, Ngô Xuân Bình, Hà Nam (1998), Đô thị hoá trong quá
trình công nghiệp hoá: Kinh nghiệm của Nhật Bản và một số nước khác, Nxb
Khoa học xã hội.
42. Đỗ Xuân Sâm, Lê Đức Hạnh, Ranjith Perera (2007), Kỷ yếu Hội thảo khoa học
khai thác những lợi thế về điều kiện tự nhiên, tài nguyên, kinh tế-xã hội trong
quá trình đô thị hóa và phát triển bền vững thủ đô Hà Nội, Hà Nội.
43. Lê Thanh Sang (2008), Đô thị hóa và cấu trúc đô thị Việt Nam trước và sau
đổi mới 1979-1989 và 1989-1999, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
44. Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Nội (2003), Phát triển bền vững kinh tế xã hội đô
thị và nông thôn thành phố Hà Nội dựa trên đổi mới mạng lưới hệ thống cấp
thoát nước, Hà Nội.
45. Nguyễn Đăng Sơn (2006), Môi trường nhân văn và đô thị hóa, T/c Kiến trúc
Việt Nam, số 3, tr.65-69.
46. Nguyễn Duy Thắng (2004), Đô thị hóa, phân tầng xã hội và nghèo khổ:
nghiên cứu trường hợp vùng ven đô Hà Nội, T/c Xã hội học, số 3 tr.62.
47. Lê Hải Thanh (2005), Sự biến đổi cơ cấu lao động - việc làm ở nông thôn
ngoại thành thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, LATS Xã hội học.
48. Nguyễn Ngọc Thanh, Nguyễn Thế Trường, Trần Hồng Thu (2009), Tác động
của đô thị hoá - công nghiệp hoá tới phát triển kinh tế và biến đổi văn hoá - xã
hội ở tỉnh Vĩnh Phúc, Nxb Khoa học xã hội.
49. Đặng Xuân Thao (1998), Một số biến đổi kinh tế-xã hội trong thời kỳ đổi mới
ở huyện Kim Sơn – Ninh Bình, T/c Xã hội học, số 3, tr. 61.
50. Trương Quang Thao (2001), Đô thị học, Nxb Xây dựng.
51. Lê Văn Thành, Đào Hoàng Tuấn, Phạm Sỹ Liêm (2008), Đô thị hoá ở Sài
Gòn -thành phố Hồ Chí Minh từ góc nhìn lịch sử văn hoá, Nxb Tp. Hồ Chí
Minh.
52. Mai Thanh Thế (2006), Bước đầu tìm hiểu về tác động của đô thị hóa đến tâm
lý người nông dân ven các đô thị, T/c Tâm lý học, số 4.

hội học.
6

67. Nghiêm Nhật Vũ (2006), Những địa điểm đặc trưng những yếu tố quan trọng
trong chiến lược phát triển đô thị, T/c Kiến trúc Việt Nam, số 3, tr.60-64.
68. Nguyễn Tiến Vững (2005), Gia đình trong quá trình đô thị hóa ở thành phố
Hồ Chí Minh hiện nay, LATS Triết học.

Tài liệu tiếng Anh

69. Coulthart Alan, 2006, Urban development strategy : Meeting the challenges
of rapid urbanization and the transition to a market oriented economy, The
World Bank in Vietnam.
70. Sam T. Hurst, 1984, Paper of the symposium on social forces in urbanization,
Honolulu: East-West Center.
71. Brian Roberts, 2006, Urbanization and sustainability in Asia: Case studies of
good practice, Manila: Cities Alliance.
72. Michael Spence, 2009, Urbanization and growth, Washington, DC.