Ngôn ngữ là một trong những yếu tố quyết định sự thành công của một tác phẩm, nhất là thể loại truyện.
Nó là phương tiện cơ bản để nhà văn bộc lộ chủ đề, tư tưởng của tác phẩm, để trội bật lên tính cách của
nhân vật và thuyết phục người đọc đồng tình với mình về cách đánh giá đối với những hiện tượng và con
người được miêu tả. Như Gorki đã từng nói "Ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học".
Nam Cao có lẽ có dụng ý nghệ thuật khi mở đầu truyện ngắn "Chí Phèo" như thế này: "Hắn vừa đi…
không ai biết". Mặc dù chỉ có một đoạn văn ngắn nhưng Nam Cao đã thể hiện tư tưởng của tác phẩm và
đặc biệt ông bộc lộ tài năng bậc thầy trong sử dụng ngôn ngữ một cách nghệ thuật.
Xét trong kết cấu một truyện ngắn, đoạn văn mở đầu của truyện phải giới thiệu dược hoàn cảnh của nhân
vật hoặc của cảnh được miêu tả, nó chỉ mang tín hiệu gợi mở rất nhẹ nhàng để người đọc hình dung và
theo dõi truyện. Chính vì vậy mà đoạn đầu của truyện dễ mà khó bởi nó rất khó hay, để tạo được sự hấp
dẫn cho người đọc không phải là một việc dễ lại đối với nhà văn. "Đầu có xuôi thì đuôi mới lọt", ta đã có
câu nói như vậy.
"Hai đứa trẻ" của Thạch Lam mở đầu là cảnh thiên nhiên lúc chiều tối "tiêng trông thu không trên cái
chòi của huyện nhỏ, từng tiếng một vang xa xa để gọi buổi chiều, Phương tây đỏ rực như lửa cháy và
những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn. Dãy tre làng trước mặt đen lại, cắt hình rõ rệt trên nền
trời". Đoạn mở đầu này
đơn thuần chỉ dựng lên không gian của phố huyện và tín hiệu về thời gian, người đọc chỉ có ấn tượng về
thiên nhiên trong những câu văn ấy. Nội dung của truyện chưa được gợi mở nhiều lắm.
Hay trong "Chữ người tử tù", Nguyễn Tuân mở đầu truyện bằng cách giới thiệu hoàn cảnh xuất hiện của
nhân vật Huấn Cáo qua các câu văn đối thoại giữa viên quan quản ngục và thầy thơ lại. Có lẽ như thế đã
tạo được ấn tượng cho truyện rồi mặc dù nó mang giọng đều đều..
Khi đọc "Chí Phèo", người đọc dường như bị bất ngờ bởi Nam Cao không đi theo những cách mở thông
thường. Đây là đoạn mở đầu mới mẻ, sáng tạo độc đáo của nhà văn. Bước vào tác phẩm ngay từ đoạn mở
đầu, người đọc như bị nhúng mình vào bầu không khí âm ỉ, quyết liệt, trả thù. Và chủ đề tư tưởng của tác
phẩm được bộc lộ khá rõ nét.
Đoạn văn thể hiện cái cô đơn đến hư vô, trơ trụi của Chí Phèo. Chí Phèo chửi là một cách muốn giao lưu,
giao tiếp với con người nhưng không được bởi thế giới giao tiếp bị bịt kín. Trong đoạn văn chủ yếu là
ngôn ngữ. của người kể chuyện nhưng khi có ngôn ngữ của nhận vật thì ta rất khó phân biệt, tách bạch.
Đầu tiên là một câu thông báo: "Hắn vừa đi vừa chửi. Bao giờ cũng thế, cứ rượu xong là hắn chửi…".
Song đây cũng không phải chỉ đơn thuần là mang ý nghĩa thông báo khách quan thuần túy mà đã bao hàm
một sự đánh giá, bình luận. Ngôn ngữ kể chuyện bằng cách này đã góp phần định hình một kiểu người

thân hắn…", "cổ trời mà biết", "hắn không biết", "cả làng Vũ Đại không ai biết". Dù là trực tiếp phủ định
hay dùng hình thức hỏi để phủ định nhưng nó đều nhằm một mục đích phủ định có một Chí Phèo trên
cuộc đời này, khẳng định cái sự hư vô, cô đợn, trông trụi của Chí Phèo. Dù là có cô" gắng giao tiếp với
loài người nhưng Chí vẫn là con số không, không bè bạn, không có những cử chỉ bình thường đối với hắn
như một con người; duy chỉ có trong hắn một cái mang hình hài hài rõ rệt: đó là khối cô đơn ngày càng
kết tụ sâu sắc, gay gắt, xót xa.
Về phương thức sử dụng ngôn từ thì đoạn văn không phải là một sáng tạo độc đáo, mới mẻ của riêng
Nam Cao nhưng cái độc đáo là ở sự chân xác trong cách chọn ngôn từ phù hợp với tình cảm của nhân vật.
Chí Phèo muôn giao tiếp với cuộc đời nhưng lại phải giao tiếp ở điều kiện không bình thường là trong
cơn say, trong lúc đầy uất ức, hận đời, có đối tượng cụ thể mà chưa có cách nào hướng trực tiếp vào nó.
Ngôn ngữ của Nam Cao chính xác bởi nhà văn đã có sự nhập thân vào nhân vật, hiểu hết tâm lí của nhân
vật. Phải hiểu và thông cảm thì Nam Cao mới viết được những câu văn tràn đầy tâm trạng, nỗi lòng trăn
trở như vậy. Cách kể của Nam Cao cứ tăng dần nhịp điệu phù hợp với sự vận động của tâm trạng, hành
động của nhân vật; chỉ bằng một đoạn văn ngắn mà đã định hình được một con người với nhiều sắc thái
tình cảm, tâm trạng. Ngôn ngữ đã tái họa nhân vật sống động mà có người từng phải thốt lên: Chí Phèo đã
ngật ngưỡng bước ra ngoài đời với tiếng chửi cô đơn ấy.
Cách xưng hô của Nam Cao rất lạ: "hắn". Nếu chỉ xét bề ngoài của ngôn ngữ thì dường như nhà văn
"khinh miệt" Chí Phèo, lạnh lùng, tàn nhẫn với nhân vật nhưng phải thật tinh tế ta mới nhận ra được
những điều ẩn chứa đằng sau câu chữ. Nhà văn xưng hô như vậy là để đảm bảo được sự khách quan,
người đọc từ đó mà .cảm nhận cũng thật khách quan điều mà tác giả miêu tả có lẽ khi nhà văn viết những
dòng này thì ông cũng phải đau đớn khổ tâm, dằn vật nhiều lắm bởi cái cô đơn của Chí. Ngòi bút của
Nam Cao dữ dội nhưng cái tình của ông gửi gắm ở ngôn ngữ lại thật đằm thắm, thiết tha. Một niềm trắc
ẩn, mênh mang tình người… Say, chửi để rồi chờ đợi tín hiệu giao tiếp nhưng thế giới ấy đã bị bịt kín,
chờ đợi đến độ tuyệt vọng chờ đợi đến mức cuồng nộ, cay đắng, bi phẫn. Dường như mỗi lần Chí bị nhấn
sâu vào nỗi cô đơn trông trụi ấy thì Nam Cao lại thêm một lần oằn minh trở trăn, đau nỗi đau tận cùng của
nhân vật. Phải rất đau khổ khi Nam Cao viết những dòng bi phẫn như thế. Hành vi chửi của Chí Phèo còn
được lặp đi lặp lại nhiều lần trong toàn truyện, mỗi lần chửi là mỗi lần tủi nhục, xót xa của Chí và cả cuộc
đời Chí là sự kiếm tìm thế giới giao tiếp tưởng chừng như bình thường ấy. Xét trong kết cấu truyện thì
đây là điểm sáng nghệ thuật quan trọng.
Như vậy là ngay trong đoạn mở đầu của tác phẩm, người đọc đã được tiếp xúc trực tiếp với nhân vật, với