7jLOLӋXQj\ÿѭӧFLQOҥLEӣL7әFKӭF6DYHWKH&KLOGUHQ


Tài li u đ c xây d ng b i B Giáo d c và
tr ng và C ng đ ng (Live&Learn)

ào t o và Trung tâm S ng và H c t p vì Môi

Cùng h p tác v i các t ch c Save the Children, T ch c Plan t i Vi t Nam, CARE và các
t ch c trong D án JANI - Sáng ki n m ng l i v n đ ng chính sách chung t i Vi t Nam do
ECHO - C quan Vi n tr nhân đ o và B o v dân s , y ban Châu Âu tài tr

bi t thêm thông tin, xin m i liên h :
Trung tâm S ng và H c t p vì Môi tr ng và C ng đ ng
S 24, Làng Ki n trúc Phong c nh, ngõ 45 A,
đ ng Võng Th , Tây H , Hà N i, Vi t Nam
Tel: +844 3718 5930 - 3759 3205 | Fax: +844 3718 6494
Email: [email protected]
Website: www.livelearn.org, www.thehexanh.net




L I NÓI

U

N m trong khu v c ông Nam Á, n i đ c xem là vùng “r n bão” c a th gi i, Vi t Nam đ c
đánh giá là m t trong nh ng n c ch u nhi u thi t h i và d b t n th ng nh t b i thiên tai và
bi n đ i khí h u.
Trong nh ng n m qua, Chính ph Vi t Nam đã có nhi u ch tr ng, chính sách nh m nâng


1


M CL C
L I NÓI

U

1

M CL C

2

VI T T T

3

GI I THI U

4

GI I THÍCH THU T NG

7

PH N 1. CÁC HO T

NG D Y VÀ H C


40

Ch đ 6:

Các ho t đ ng rèn luy n k n ng trong qu n lý r i ro thiên tai
dành cho tr em
6.1 V s đ r i ro, n ng l c và tình tr ng d b t n th ng
6.2 Thông tin l ch s
6.3 Luy n t p thoát hi m
6.4 Th c hành m c áo phao
6.5 Làm túi d ng c kh n c p

52

ng nhi u nh t t thiên tai và bi n đ i khí h u
ng d b t n th ng

35

52
54
55
56
57

PH N 2. THÔNG TIN CHO GIÁO VIÊN
Ch đ 1:

Nh n di n các lo i thiên tai


TÀI LI U THAM KH O

90

PH N 3. TÀI LI U PHÁT TAY

93

Tài li
Tài li
Tài li
Tài li
Tài li

2

59

u phát tay ch
u phát tay ch
u phát tay ch
u phát tay ch
u phát tay ch

TÀI LI U H

đ
đ
đ


Live&Learn

Trung tâm S ng và H c t p vì Môi tr

NNPTNT

Nông nghi p và Phát tri n nông thôn

THCS

Trung h c c s

TÀI LI U H

y ban Châu Âu

ng và C ng đ ng

NG D N D Y VÀ H C V GI M NH R I RO THIÊN TAI

3


GI I THI U
Hi v ng tài li u này s góp ph n xây d ng nh ng tr ng h c và c ng đ ng an toàn mà t i
đó tr em cùng v i th y cô giáo và ng i dân hi u và ý th c v r i ro thiên tai, bi t cách
và có kh n ng đ b o v b n thân, gia đình và c ng đ ng kh i tác đ ng tiêu c c c a
thiên tai và thích ng v i bi n đ i khí h u.
Và khi đó, các r i ro s đ c gi m thi u và s tránh đ

thành các lo i thiên tai; có kh n ng nh n bi t th i đi m thiên tai th ng hay x y ra, mô t
v r i ro thiên tai và tác đ ng c a thiên tai và B KH đ n c ng đ ng, đ c bi t là tác đ ng
đ n các đ i t ng d b t n th ng; gi i thích đ c m t s nguyên nhân, y u t làm gia
t ng ho c gi m nh r i ro thiên tai; và li t kê đ c các hành đ ng nên làm, không nên làm
tr c, trong và sau khi thiên tai x y ra.
K n ng: H c sinh có kh n ng quan sát, phân tích, đánh giá và x lý thông tin v thiên tai,
các r i ro thiên tai và tác đ ng c a thiên tai; th c hi n đ c m t s hành đ ng đ ng phó
an toàn v i thiên tai và h p tác t t v i ng i khác. Ngoài ra, h c sinh đ c rèn luy n các
k n ng m m (thuy t trình, l ng nghe, làm vi c nhóm…).
Thái đ : H c sinh có ý th c tôn tr ng ý ki n và h ng d n c a ng i l n v
ng phó v i
thiên tai; th hi n s quan tâm, chia s , giúp đ ng i khác, nh t là v i ng i d b t n
th ng và b nh h ng b i thiên tai; có thái đ h p tác và ch đ ng tham gia các ho t
đ ng ng phó v i thiên tai.

IT

NG S

D NG

B tài li u này dành cho:
Giáo viên các c p,
Chuyên gia thi t k , xây d ng ch

ng trình gi ng d y,

Cán b qu n lí trong ngành giáo d c,
Các câu l c b h c sinh, sinh viên, nhóm tình nguy n, và các t ch c, cá nhân quan tâm
đ n giáo d c GNRRTT.

3KҫQ&È&+2Ҥ7ĈӜ1*'Ҥ

NG D Y VÀ H C

th c hi n m i ch đ , giáo viên có th cân nh c đ l a ch n ki n th c và ho t đ ng phù
h p v i đ a ph ng và h c sinh. Các ho t đ ng giáo d c trong Ph n 1 c a tài li u mang tính
g i ý và m i ch đ có th th c hi n trong th i gian 45-120 phút.
N i dung c a t ng ch đ bao g m 4 ph n:
M c tiêu: Nêu ra nh ng m c tiêu v ki n th c, k n ng liên quan đ n ch đ mà h c sinh
c n n m đ c.
Thông tin cho h c sinh: Bao g m các ki n th c cô đ ng truy n t i cho h c sinh. Giáo
viên có th l a ch n và thay đ i đ đ a ra các khái ni m và ki n th c phù h p cho h c sinh
các c p, l p khác nhau. Giáo viên có th tham kh o thêm các ki n th c n n t ng trong
Ph n 2 - Thông tin cho giáo viên.
Các ho t đ ng chính:
-

Kh i đ ng: Thông qua trò ch i hay ho t đ ng t
tích c c;

-

Tìm hi u v n đ : G m các ho t đ ng giáo d c có s t
(th o lu n nhóm, bài t p tình hu ng, bài gi ng nh …);

-

C ng c bài h c: Giúp h c sinh n m v ng n i dung bài và đánh giá n i dung h c
t p thông qua nh ng câu h i tr c nghi m. Giáo viên có th áp d ng thêm các bài t p
v nhà mang tính th c hành cho h c sinh đ bài gi ng b ích và thi t th c h n.




GI I THÍCH THU T NG
nh ngh a các thu t ng đ c s d ng t các ngu n: Lu t phòng, ch ng thiên tai (Qu c h i
XIII, 2013), Tài li u k thu t - Qu n lý r i ro thiên tai và thích ng v i Bi n đ i khí h u (Trung
tâm Phòng tránh và Gi m nh thiên tai, T ng c c Th y l i, B NNPTNT, 2012), Ch ng trình
m c tiêu qu c gia ng phó v i bi n đ i khí h u (B Tài nguyên và Môi tr ng, 2008), S tay
Thu t ng Gi m nh r i ro thiên tai c a C quan Chi n l c v gi m nh thiên tai c a Liên H p
Qu c (UNISDR, 2009), và Công c khung c a Liên H p Qu c v bi n đ i Khí h u (UNFCCC,
1992).
d y và h c, các đ nh ngh a này có th đ c vi t đ n gi n và ng n g n h n cho phù
h p v i đ i t ng h c sinh.

Thiên tai

Là hi n t ng t nhiên b t th ng có th gây thi t h
môi tr ng, đi u ki n s ng và các ho t đ ng kinh t
bão, áp th p nhi t đ i, l c, sét, m a l n, l , l quét,
do m a l ho c dòng ch y, s t lún đ t do m a l ho
dâng, xâm nh p m n, n ng nóng, h n hán, rét h i, m
đ ng đ t, sóng th n và các lo i thiên tai khác.

R i ro
thiên tai

Là thi t h i mà thiên tai có th gây ra v ng
ki n s ng và ho t đ ng kinh t - xã h i

Tình tr ng d
b t n th ng

Bi n đ i khí
h u (B KH)

Là s thay đ i c a khí h u v t ra kh i tr ng thái trung bình đã đ c duy
trì trong m t kho ng th i gian dài, th ng là m t vài th p k ho c dài h n.
B KH có th là do các quá trình t nhiên bên trong ho c các tác đ ng bên
ngoài, ho c do ho t đ ng c a con ng i làm thay đ i thành ph n c a khí
quy n hay trong khai thác s d ng đ t.

Gi m nh r i
ro thiên tai

Là gi m thi u ho c h n ch các tác đ ng có h i c a thiên tai.

TÀI LI U H

i v ng i, tài s n,
- xã h i, bao g m:
ng p l t, s t l đ t
c dòng ch y, n c
a đá, s ng mu i,

i, tài s n, môi tr

ng, đi u

ng ho c tài

NG D N D Y VÀ H C V GI M NH R I RO THIÊN TAI


Ch đ 1: Nh n di n m t s lo i hình thiên tai
M c đích:

Sau khi h c ch đ này, h c sinh có th :
Li t kê m t s lo i hình thiên tai ph bi n
đ a ph ng.

Vi t Nam và

Mô t đ c m t s n i dung v đ c đi m, đi u ki n hình
thành và tác h i c a các lo i thiên tai chính nh bão, l ,
l t, h n hán, s t l đ t.

Th i gian c n thi t:

30-45 phút

Tài li u h tr :

Ph n 2 - Thông tin giáo viên, Ch đ 1
Tài li u phát tay 1.1-1.8; B n đ Vi t Nam

KI N TH C DÀNH CHO H C SINH
Các lo i hình thiên tai có liên quan đ n B KH và th ng xuyên x y ra t i Vi t Nam: áp th p
nhi t đ i và bão, l , ng p l t, h n hán, s t l đ t/đá, dông và sét, l c, xâm nh p m n… và m t
s lo i hình thiên tai khác không liên quan đ n B KH và ít x y ra h n: sóng th n, đ ng đ t,
núi l a…

Áp th p nhi t đ i và bão
c đi m:


ng đ n s c kho c ng đ ng

Thi t h i v v t ch t: m t mát tài s n, h h ng công trình, ng ng tr giao thông, gián
đo n thông tin liên l c.
Thi t h i v s n xu t: m t mùa, làm ch t gia súc và d ch b nh
th c và n c s ch cho sinh ho t.
Thi t h i v môi tr
do m a l n.

ng: ô nhi m môi tr

TÀI LI U H

gia súc; thi u l

ng

ng; l l t, l quét và s t l đ t có th x y ra

NG D N D Y VÀ H C V GI M NH R I RO THIÊN TAI

11


L , ng p l t
c đi m:
L là hi n t
bình th ng.
(dâng lên t t


ng t i ngu n n

c s ch; n

c

vùng ven bi n b nhi m m n.

Tuy nhiên, có s n i nh t i đ ng b ng sông C u Long, l c ng đem l i l i ích v ngu n th y
s n, b sung phù sa, b i đ p và làm cho đ t đai thêm màu m , dòng ch y l có tác d ng làm
v sinh đ ng ru ng và môi tr ng n c…

S t l đ t/đá
c đi m:
t, đá trên các s

n d c c a đ i núi tr

t t trên xu ng.

ven sông, đ t b s t, lún.
i u ki n hình thành:
S t l trên núi do nh ng ch n đ ng t nhiên c a m t đ t (ví d nh đ ng đ t)
M a to ho c l l n làm đ t đá b trôi xu ng.
Con ng

i khai thác đ t đá và ch t phá cây c i trên đ i, núi.

S t l ven sông do n n đ t y u.

xu ng, đ t không có kh n ng gi n c, n c b trôi đi nhanh chóng.
Thi t h i có th gây ra:
Không có n

c s d ng hàng ngày ( n u ng, t m r a).

Có th gây ra các b nh v tiêu ch y và truy n nhi m.
Không có n

c đ tr ng tr t và ch n nuôi gia súc d n đ n b thi u l

ng th c, th c ph m.

khu v c ven bi n, khi các dòng sông c n ki t, n c bi n có th l n sâu vào đ t li n
làm cho đ t b nhi m m n, nh h ng đ n ngu n n c ng t.

CÁC HO T

NG CHÍNH

1. Kh i đ ng

ng não – Các lo i thiên tai
Giáo viên h i h c sinh ho c cho h c sinh thi li t kê
nh ng lo i thiên tai mà các em bi t.

Th i gian: 10’

Giáo viên vi t tên các lo i thiên tai do các em nêu lên
b ng và t ng k t v các lo i hình thiên tai: áp th p nhi t

Thiên tai đó có th gây ra nh ng thi t h i gì?

-

V i c p trung h c c s , giáo viên có th h i thêm:
Thiên tai đó có th x y ra vùng nào t i Vi t Nam?
Nh ng đi u ki n nào góp ph n hình thành lo i
thiên tai đó?

TÀI LI U H

NG D N D Y VÀ H C V GI M NH R I RO THIÊN TAI

13


Giáo viên g i đ i di n các nhóm lên trình bày. M i
nhóm có 3 phút trình bày. Các nhóm khác l ng nghe và
b sung. Sau m i ph n thuy t trình, giáo viên b sung
và gi i thích v : đ c đi m c a các lo i thiên tai, đi u
ki n hình thành và thi t h i có th gây ra (Ph n 1 - Ki n
th c dành cho h c sinh).
Giáo viên ch trên b n đ Vi t Nam nh ng vùng b nh
h ng b i các thiên tai khác nhau (Ph n 2 - Thông tin
cho giáo viên, Ch đ 1). Tùy theo trình đ c a h c
sinh, giáo viên có th gi i thi u v thiên tai và nhân tai
(các lo i hi m h a do con ng i gây ra), và các thiên
tai khác nh đ ng đ t, sóng th n, cháy r ng...

Th i gian: 10’


3. C ng c bài h c

Câu h i g i ý

Th i gian: 10’

Câu 1: Ch n 01 ph
sau:

ng án đúng nh t cho các câu h i

1. S c gió m nh nh t đ t t c p m y tr lên thì g i là
bão?
a. 6.
b. 7.
c. 8.
d. 9.
2. L
Vi t Nam có th hình thành do các đi u ki n
nào d i đây?1
a. M a l n trên đ u ngu n.
b. V h , v đ p n
1

H i Ch Th p
Vi t Nam,
2005. Gi i thi u v phòng ng a
th m h a cho h c sinh ti u h c.
Nhà xu t b n Thanh niên.


d. T t c các ph

ng án trên

4. S chuy n đ ng c a v Trái
đ n lo i thiên tai nào?
a.

t th

ng liên quan

ng đ t.

b. Bão.
c.

L l t.

d. L c xoáy.
ng đ t hay đ a ch n là s rung chuy n hay chuy n đ ng
lung lay c a m t đ t.
ng đ t th ng là k t qu c a s
chuy n đ ng c a các t ng đ a ch t hay nh ng b ph n đ t
gãy trên v c a Trái
t (Wikipedia).
Bão, l l t và l c xoáy đ u là hi n t
t ng th y v n.
Câu 2.

2005. Gi i thi u v phòng ng a
th m h a cho h c sinh ti u h c.
Nhà xu t b n Thanh niên.

Giáo viên l n l t m i kho ng 1-2 c p h c sinh tình
nguy n lên tham gia trò ch i Tôi là ai - oán tên c a
thiên tai (bão, l t, s t l đ t /đá, h n hán, dông và sét,
l c, đ ng đ t, núi l a, cháy r ng).
Hai em v trí đ ng/ng i đ i di n v i nhau: M t em
đ c nhìn th y 1 tranh minh h a thiên tai dán sau
l ng b n mình. Em không nhìn th y tranh đ t câu h i
“Tôi là ai?” Em nhìn th y tranh mô t nh ng đ c đi m,
tác đ ng c a thiên tai trong tranh nh ng không đ c
nói tên c a thiên tai. Em không đ c nhìn th y tranh
ph i đoán và nói ra chính xác tên lo i thiên tai đó. Giáo

TÀI LI U H

NG D N D Y VÀ H C V GI M NH R I RO THIÊN TAI

15


viên có th qui đ nh th i gian đoán tên c a m i c p là
3 phút. G i ý h c sinh mô t v đ c đi m, tác đ ng c a
thiên tai.
T ch c c l p ch i theo c p.

2. Chi u phim “Xã Thu n”
Th i gian: 15’

Giáo viên t ng k t nh ng lo i thiên tai trong phim.

3. S u t m các câu
ca dao t c ng

Giáo viên có th cho h c sinh chu n b và thi đua chia
s theo nhóm v các câu ca dao t c ng v th i ti t,
thiên tai.

Th i gian: 15’

4. Ô ch

thiên tai

Ngang

(dành cho h c sinh THCS)

1. Hi n t ng đ t, đá chuy n đ ng r t nhanh t các s
d c khu v c đ i, núi.

Th i gian: 15’

2. Hi n t ng t nhiên b t th
đ ng đ t, ...

n

ng nh bão, l , ng p l t,


TÀI LI U H

NG D N D Y VÀ H C V GI M NH R I RO THIÊN TAI

17


Ch đ 2: M t s khái ni m c b n v thiên tai
M c đích:

Sau khi h c ch đ này, h c sinh có th :
Li t kê đ c các r i ro thiên tai t i tr
đ i s ng hàng ngày.

ng/l p h c và trong

Gi i thích đ c “n ng l c” và “tình tr ng d b t n th
c a b n thân, gia đình và c ng đ ng.

Th i gian c n thi t:

30-45 phút

Tài li u h tr :

Ph n 2 - Thông tin cho giáo viên, Ch đ 2
Tài li u phát tay 2.1, 2.2, 2.3; S
màu, bút, b ng dính


và ho t đ ng kinh t - xã h i.

i, tài s n, môi tr

ng, đi u ki n s ng

Ví d : R i ro thiên tai mà bão có th gây ra là nhà c a b t c mái ho c s p đ ; ng i
dân b thi t m ng ho c th ng tích; thuy n đánh cá b phá h ng; cây tr ng b qu t ngã,
mùa màng th t thu...
Tình tr ng d b t n th

ng:

Là nh ng đ c đi m c a m t c ng đ ng, h th ng ho c tài s n làm cho c ng đ ng, h
th ng ho c tài s n đó d b nh h ng c a các tác đ ng b t l i t thiên tai.

18

TÀI LI U H

NG D N D Y VÀ H C V GI M NH R I RO THIÊN TAI


Ví d : Thi u các d ch v c b n (y t , tr ng h c, v sinh); b nh t t; không đoàn k t
và ít tham gia các ho t đ ng c ng đ ng; s ng neo đ n.
N ng l c:
Là t ng h p các ngu n l c, đi m m nh và đ c tính s n có trong c ng đ ng, t ch c,
xã h i có th đ c s d ng nh m đ t đ c các m c tiêu chung nh GNRRTT.
Ví d : có trang thi t b đ y đ ; s c kh e t t; có ki n th c, k n ng; có t ch c c ng
đ ng, hàng xóm đoàn k t và quan tâm…

+

Thi t h i l n nh t có th x y ra là gì? Có th làm gì
đ tránh thi t h i đó?

ng khi

Giáo viên d n d t đ n bài h c hôm nay:
+

Khi thiên tai x y ra, n u c ng đ ng và xã h i có
chu n b t t thì s tránh ho c gi m thi u đ c các
thi t h i. Ví d : Ng i dân hai bên sông đ c thông
báo tr c là l có th x y ra, h c sinh nào ph i đi
thuy n qua sông đ đ n tr ng đ u đ c ngh h c
ho c đ c trang b áo phao và đi trên thuy n to ch c
ch n, nh v y s tránh ho c gi m m c đ thi t h i
do l gây ra.

+

Ng c l i, n u c ng đ ng và xã h i không có kinh
nghi m hay ngu n l c t t đ
ng phó thì thiên tai
s d n t i các thi t h i l n. Ví d : Do ng i dân
không nh n đ c thông báo là l đang tràn v , nên
h c sinh v n đi h c b ng thuy n qua sông và b l
cu n, tài s n c a ng i dân b phá h y, m t mát.

TÀI LI U H

b c tranh th nh t (a)?

b c tranh th hai (b)?

T ng h p ý ki n c a các em, giáo viên d n d t đ n
khái ni m “Thiên tai” và “R i ro thiên tai”:
+

Thiên tai là hi n t ng t nhiên b t th ng có th
gây ra thi t h i v ng i và tài s n. Ví d : l sông
có th dâng lên nhanh và làm ch t ng i.

+

R i ro thiên tai là thi t h i mà thiên tai có th gây
ra v ng i, tài s n, môi tr ng, đi u ki n s ng và
ho t đ ng kinh t - xã h i. (Ph n ki n th c dành
cho h c sinh - Ph n 1, Ch đ 2).

Giáo viên cho c l p li t kê các thi t h i có th x y ra
khi thiên tai đ n (tài s n, con ng i, ho t đ ng s n xu t
kinh doanh, sinh ho t...). Và h i h c sinh đ gi i thi u
ph n ti p theo: Có th làm gì đ tránh thi t h i đó?
Th i gian: 15’
Chu n b : Tài li u phát tay
2.2

2.2 Phân bi t “n ng l c” và “tình tr ng d b t n th

ng”


+

Nhóm 1: Th , ch B

+

Nhóm 2: Dê m , Dê con, anh Chu t, Voi, ông
Ki n tr ng thôn, b m ch và ch con; loa phát
thanh, radio, b n đ thoát hi m, di n t p s tán,
đ a đi m s tán t p trung.

NG D N D Y VÀ H C V GI M NH R I RO THIÊN TAI

m, ch con, ông bà Bò.


Giáo viên t ng h p ý ki n và nêu ph n ki n th c dành
cho h c sinh (Ph n 1 - Ki n th c dành cho h c sinh,
Ch đ 4):
+

Nhóm 1: ây g i là nhóm “D b t n th ng” –
nhóm có nh ng đ c đi m khi n cho h có th g p
nguy hi m và d b thi t h i khi thiên tai x y ra.
Nguyên nhân là do h có th ch t y u h n ng i
khác, thi u ki n th c, không có c h i ti p c n
thông tin ho c không đ c tr giúp, h có xu
h ng có thái đ tiêu c c ho c có nh ng hành
vi g p r i ro cao... Ví d : tr em, ng i già, ng i

đ ng n i các em s ng có kh n ng nh th nào đ
gi m nh thi t h i do thiên tai gây ra?

Giáo viên ghi l i lên b ng theo 2 nhóm “D b t n
th ng”, “N ng l c” và h i h c sinh c n ph i t ng,
gi m các nhóm nào đ s ng an toàn tr c thiên tai.
T ng k t:
+

R i ro thiên tai s l n h n n u thiên tai x y ra t i
khu v c ng i dân có nhi u đ c đi m d b t n
th ng và có ít kh n ng ng phó v i thiên tai.

+

Do đó, đ gi m thi u tác đ ng c a thiên tai, c n
nâng cao n ng l c ng phó v i thiên tai và gi m
tình tr ng d b t n th ng c a b n thân, gia đình
và c ng đ ng.

TÀI LI U H

NG D N D Y VÀ H C V GI M NH R I RO THIÊN TAI

21