Khoá luận Tốt nghiệp

Đoàn Thị Minh Hiếu

Phần mở đầu

I. Lý do chọn đề tài
Tác phẩm văn học là công trình nghệ thuật ngôn từ do một cá nhân hoặc tập
thể sáng tạo nhằm biểu hiện những khái quát bằng hình tượng về cuộc sống con người,
biểu hiện tâm tư, tình cảm, thái độ của chủ thể trước thực tại (Từ điển thuật ngữ văn
học). Tác phẩm văn học đích thực ở bất cứ thời điểm nào cũng là di sản văn hóa của
nhân loại, của thời đại và của dân tộc. Vì vậy, đối với những người học tập và làm công
tác nghiên cứu văn học, việc tìm tòi, khám phá những giá trị văn học của nhân loại
không chỉ dừng ở việc tiếp thu nền văn học trong nước mà cần hướng tới tiếp thu những
tinh hoa văn học thế giới nhất là những tinh hoa chói loà của nền văn học Phương Tây.
Không biết đến cái chết, không biết đến sự lãng quên, không sợ bị lu mờ trong
không gian và thời gian, đó là hiện tượng Sêcxpia cây đại thụ của nền văn học Phục
Hưng. Đã từ lâu, dường như con người ông, sự nghiệp sáng tác của ông có một mãnh
lực cuốn hút người đời đến kỳ lạ, làm say mê bao tâm hồn độc giả. Sêcxpia (1564 1616) là một trong những nhà văn hoá vĩ đại nhất của nhân loại. Ông không chỉ là vĩ
nhân của thời đại Phục Hưng Anh mà còn là niềm kiêu hãnh ngàn đời của toàn thế giới.
Ông được người đời đánh giá như một ngôi sao rực rỡ chiếu sáng trên văn đàn
[21.196].
Ngày nay, nhân loại đã có không biết bao nhiêu lời, biết bao nhiêu giấy mực,
biết bao nhiêu sự so sánh dành cho ông sự tôn kính và ngưỡng mộ để khẳng định tài
năng bất diệt của ông. Ben Giônxơn một nhà văn đương thời, bạn lứa sau của Sêcxpia
đã phải thay đổi thái độ, cách nhìn đối với Sêcxpia và đưa ra những nhận định rằng
Sêcxpia là linh hồn của thời đại và cho rằng Sêcxpia không chỉ thuộc về thời đại
của mình mà thuộc về tất cả mọi thời đại. Ông còn viết: Anh sẽ sống khi sách anh
còn sống và khi chúng tôi còn đủ trí thông minh để đọc sách và ca ngợi anh (Nguyễn
Đức Nam Sêcxpia và chúng ta Tạp chí Văn học số 8/1995).


được nữa. Hơn nữa là con đẻ của một dân tộc dân tộc Anh, là sản phẩm của một
thời đại thời đại Phục Hưng, bằng sáng tác của mình, Sêcxpia đã vượt ra khỏi biên
giới của đất nước mình và đi đến với toàn thể nhân loại, vượt qua các thời đại và đi
thẳng đến ngày nay mà hình ảnh vẫn tươi mới rực rỡ [17.5].
Điều này chứng tỏ tài năng kiệt xuất của Sêcxpia trên kịch trường thế giới. Như
Gơ-rin một nhà soạn kịch chuyên nghiệp cùng thời với Sêcxpia đã gọi ông là người
vung ngọn giáo làm náo động kịch trường [15.68]. Nhưng từ trước đến nay, nhiều nhà
nghiên cứu cũng như phần lớn độc giả thường quan tâm nghiên cứu, tìm hiểu mảng hài
kịch của Sêcxpia bởi những hài kịch đó đã mang đến cho nước Anh vui vẻ một thời

2


Khoá luận Tốt nghiệp

Đoàn Thị Minh Hiếu

với những nụ cười sảng khoái nhiều cung bậc. Hoặc có chăng khi nghiên cứu mảng bi
kịch của ông, các nhà nghiên cứu thường tìm hiểu trên những vấn đề chung khái quát
mà chưa đi sâu vào từng vở bi kịch với những giá trị nghệ thuật, cụ thể là nghệ thuật
xây dựng bi kịch. Gia tài nghệ thuật của Sêcxpia rõ ràng tồn tại ở rất nhiều vở bi kịch
xuất sắc. Nó chứng tỏ rằng, ngay giữa lúc đang muốn công chúng vui cười thoả thích
ông vẫn cảm nhận được mối nguy cơ đe doạ con người, mưu toan bóp nghẹt tiếng cười
của con người, gây nên bao cảnh tang tóc đau thương khiến cả nước mắt và cả máu phải
đổ ra không ít.
Do vậy, chúng tôi chọn nghệ thuật xây dựng bi kịch của Sêcxpia làm đối tượng
nghiên cứu với mục đích để hiểu ông hoàn chỉnh trên cả hai phương diện bi kịch lẫn hài
kịch và nhằm khoả lấp những chỗ trống lâu nay còn tồn tại của độc giả khi nghiên cứu
khai thác thiên tài của Sêcxpia. Qua đó chúng ta có cái nhìn đầy đủ hơn, bản chất hơn
về chủ nghĩa nhân văn trong sáng tác của Sêcxpia.

trong suốt thế kỷ XVI đã đi qua những bước phát triển to lớn, rực rỡ và đạt đến đỉnh cao
nhất của nó. Đó là kết quả của sự phát triển một cách trọn vẹn nền văn học Trung cổ
với tất cả tính phức tạp trong các yếu tố tinh thần, chính trị và kinh tế của nó. ở nước
Anh, đây là thời kỳ bành trướng của các thế lực và người ta gọi đây là thời kỳ nước
Anh vui vẻ. Tuy nhiên đằng sau nước Anh vui vẻ đó thì nền kịch Anh thời kỳ Phục
Hưng phát triển trong điều kiện của một cuộc đảo lộn xảy ra trong mọi lĩnh vực của đời
sống xã hội. Cũng như trong nước khác ở Tây Âu, cơ sở của những hiện tượng mới
trong lĩnh vực văn hoá là sự sụp đổ với những biến động của thời kỳ quá độ từ phong
kiến đi lên chủ nghĩa tư bản. Đó là một xã hội chất chứa những mâu thuẫn gay gắt sẵn
sàng bùng nổ bằng các cuộc chiến tranh. Sêcxpia sống và sáng tác những vở bi kịch
trong bối cảnh xã hội như vậy. Trong những tác phẩm của mình, Sêcxpia đã miêu tả, tái
hiện một cách sâu sắc và đa diện thời đại của ông. Kịch của ông là cái hồi quang nghệ
thuật đầy đủ nhất của đời sống xã hội Phục Hưng. Sêcxpia nhìn thấu vào tận bản chất
của các mối quan hệ xã hội. Với cái nhạy bén của một thiên tài, ông nắm bắt được nhịp
đập của thời đại, nhận biết những cái mà trước đó những người khác không nhìn ra,
phát hiện ra những mâu thuẫn đang hình thành và phát triển trong lòng đời sống xã hội.
Trong hoàn cảnh xây dựng một nền kinh tế và văn hoá mới, Sêcxpia đã gây ra
trong chúng ta một hứng thú kì lạ. Đặc biệt, tính thời sự trong các tác phẩm của ông
theo năm tháng không hề giảm đi mà trái lại ngày càng khẳng định được tính đúng đắn
của nó. Trên thế giới ngày nay đã hình thành một nền Sêcxpia học có truyền thống lâu
đời. Chỉ riêng trong nửa đầu thế kỷ XX, số công trình viết về ông đã nhiều hơn số công
trình của ba thế kỷ trước cộng lại. Có nhiều nhà nghiên cứu nổi tiếng đã viết về Sêcxpia
với một khối lượng lớn hơn rất nhiều lần toàn bộ sáng tác của ông. Chúng ta dịch
Sêcxpia, viết về Sêcxpia, bình phẩm về Sêcxpia, nói chuyện về Sêcxpia và đặc biệt từ
tháng tư năm 1964, chúng ta cùng với toàn thể nhân loại kỷ niệm 400 năm ngày sinh
của ông. Song bằng kinh nghiệm cũng như vốn hiểu biết của bản thân, tôi chỉ xin tiếp

4



cứu về Sêcxpia đã đánh dấu vị trí, vai trò và ảnh hưởng lớn lao của ông đối với toàn thể
nhân loại.
Tìm hiểu những công trình nghiên cứu về Sêcxpia, chúng tôi tổng hợp và trình
bày theo các vấn đề sau:

5


Khoá luận Tốt nghiệp

Đoàn Thị Minh Hiếu

1. Quan điểm về cái bi, bi kịch
Cái bi là một phạm trù mỹ học có mặt từ rất sớm trong lịch sử mỹ học tồn tại
bên cạnh cái đẹp, cái hài Ngay từ thời cổ đại Hy Lạp cùng với lịch sử phát triển của
những tư tưởng mỹ học, bản chất của cái bi luôn là đối tượng quan tâm của các triết gia,
của các nhà lý luận, các nhà mỹ học có tên tuổi. Với tác phẩm Nghệ thuật thi ca,
Arixtote được coi là người có công đầu trong việc nghiên cứu một cách sâu sắc và có hệ
thống về bản chất của bi kịch. Ông quan niệm: Bi kịch là sự bắt chước các hành động
nghiêm túc và cao thượng, hành động này có quy mô nhất định. Bi kịch nhằm miêu
tả những người tốt hơn mọi người nên ta vẫn bắt chước những hoạ sĩ vẽ chân dung giỏi.
Tức là khi vẽ, người nào được vẽ họ còn vẽ người đó đẹp hơn thực, Bi kịch làm trong
sạch hoá những cảm xúc tương tự qua các khêu gợi sự xót thương và khủng khiếp
[5.58].
Kế thừa và phát triển những thành tựu trong di sản lý luận mỹ học của quá khứ
đặc biệt là những tư tưởng rất sâu sắc trong quan điểm của Arixtote ông tổ của ngành
lý luận văn học nêu ra: Bi kịch là một thể loại kịch trong đó có sự xung đột giữa xấu và
tốt. Trong đó người tốt có hành động nghiêm túc và cao thượng nhưng lại chịu bất
hạnh thậm chí là cái chết.
Một số nhà nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam cho rằng: Cái bi tạo ra một

cái xấu xa, tàn bạo và lạc hậu vào quá khứ một cách với nhiệm vụ màu sắc cảm thụ tinh
tế cho con người. Thì bi kịch lại là một loại hình thẩm mĩ nghiêm trang dùng tiếng
khóc để răn đời. Chính vì vậy, bi kịch là một thể loại kịch mang ý nghĩa triết lý sâu xa.
Gulaep trong cuốn Lý luận văn học cho rằng: Bi kịch là một tác phẩm kịch
được xây dựng trên một xung đột thể hiện về mặt thẩm mỹ những mâu thuẫn tồn tại
trong cuộc sống, giữa khát vọng chủ quan của cá nhân con người và khả năng khách
quan không thể thực hiện được của nó. Những xung đột trong bi kịch nảy sinh do
những hoàn cảnh này hay hoàn cảnh khác, được kết thúc bằng sự huỷ diệt của con
người. [6.294]. Theo ông, những vở kịch của các nhà viết kịch thời đại mới (Sêcxpia)
xung đột bắt nguồn từ đời sống xã hội, nó mất dần tính chất thần bí.
Những quan niệm trên rất sát với thực tế bi kịch của Sêcxpia giai đoạn từ 1601
1608 Giai đoạn của những bi kịch bất hủ thể hiện trong quan điểm sáng tác của
Sêcxpia.
Trong cuốn Lich sử sân khấu thế giới tập 2 nhà xuất bản Văn hoá Hà Nội
1977, Mô-cun-xki nhận định: Trong các tác phẩm thuộc giai đoạn sáng tác thứ hai của
Sêcxpia là giai đoạn phát triển rực rỡ cao nhất của nghệ thuật hiện thực của nhà viết
kịch vĩ đại. Tất cả ở đây đều được chói rọi bằng ánh sáng mặt trời rực rỡ[15.149]. Có
thể nói, các tác phẩm của giai đoạn này không những phản ánh mâu thuẫn sâu sắc nhất
của toàn bộ đời sống xã hội khi mà chế độ phong kiến đang dần được thay thế bởi chế
độ mới tư sản mà còn đánh dấu một bước chuyển biến quan trọng trong tư tưởng của
Sêcxpia. Ông còn viết: Sự vĩ đại của Sêcxpia còn thể hiện ở chỗ trong buổi bình minh
của sự phát triển Tư bản chủ nghĩa ông đã nêu ra trong tác phẩm của mình dưới một
hình thức hiện thực sâu sắc, tính chất vô nhân đạo của những quan hệ mới này đối với
sự phát triển của cá nhân con người.

7


Khoá luận Tốt nghiệp


Trong Lịch sử văn học Anh trích yếu, tác giả Nguyễn Thành Thống nghiên
cứu Sêcxpia không chỉ với tư cách một danh nhân văn học mà còn là một danh nhân sân
khấu. Trong công trình này, tác giả đã khảo sát kịch của Sêcxpia theo từng thời kì sáng

8


Khoá luận Tốt nghiệp

Đoàn Thị Minh Hiếu

tác, tóm tắt sơ lược các tác phẩm trong đó có các vở bi kịch: Hămlet, Ôtenlô, Mắc
bét
Cuốn Lịch sử sân khấu thế giới tập 2 là một công trình nghiên cứu về
Sêcxpia với tư cách một danh nhân sân khấu. ở phần bi kịch, sáng tác có đề cập đến
tình thế bi kịch, tính cách nhân vật thường gặp trong nhân vật của Sêcxpia. Tuy nhiên
vấn đề chỉ mới đề cập, nghiên cứu dưới góc độ nội dung xã hội học chứ chưa phải là
góc độ thi pháp. Ngoài ra, tác giả còn nhận định sự vĩ đại của Sêcxpia còn thể hiện
trong các tác phẩm bi kịch Trong các vở kịch của mình, Sêcxpia đã chỉ ra một cách
rõ ràng và hết sức thuyết phục rằng những bi kịch đó không phải là do cá nhân con
người mà do hoàn cảnh xã hội mang lại dẫn tới sự nảy nở tính cách nhân vật, điều đó
làm cho con người khác đi.
Tác giả còn đề cập đến ngôn ngữ kịch của Sêcxpia: Ngôn ngữ của Sêcxpia cũng
phong phú như những nhân tố khác trong sáng tác của ông. Chúng ta bắt gặp trong kịch
của Sêcxpia vừa thơ ca cao cả, vừa thứ văn xuôi thô bỉ nhất, vừa những suy luận triết lý
sâu xa, vừa sự sắc sảo ngoài đường phố, vừa những tình cảm sáng chói, vừa lời ăn tiếng
nói lạnh lùng trong công việc [15.84]. Và tác giả đem so sánh ngôn ngữ của Sêcxpia
và ngôn ngữ của các nhà văn cổ điển trong đó có Puskin, ông nhấn mạnh rằng: Trong
Sêcxpia không có sự văn hoa quá khích và nếu như các bi kịch của Sêcxpia cũng nói
năng như những người giữ ngựa thì chúng ta không lấy làm lạ vì chúng ta cảm thấy các

lĩnh vực và ảnh hưởng to lớn của Sêcxpia với nghệ thuật Việt Nam: Sêcxpia không
phải là một nhà văn xa lạ đối với công chúng Việt Nam. Trước Cách mạng tháng Tám,
giới trí thức, giới văn nghệ Việt Nam vẫn hâm mộ kịch của Sêcxpia qua các bản dịch
tiếng Pháp và nguyên văn bằng tiếng Anh. Dưới chế độ dân chủ cộng hoà ngày nay,
chúng ta dịch những vở kịch lớn của Sêcxpia. Các nhà nghiên cứu kịch nói, các nhà
nghiên cứu văn học Anh, bộ môn Văn học nước ngoài của các trường đại học chúng ta
đã giới thiệu, phân tích kịch Sêcxpia, giảng dạy Sêcxpia. Đông đảo bạn đọc đã đánh giá
cao nghệ thuật cũng như nội dung tư tưởng của kịch Sêcxpia. Giáo sư còn nhấn mạnh
những yêu cầu cần phải tìm hiểu, học tập những kinh nghiệm nghệ thuật của Sêcxpia:
Khi ta nói đến tính vĩnh cửu của một kiệt tác thì đồng thời cũng có nghĩa là ta thừa
nhận tính hiện đại. Dưới con mắt của quần chúng độc giả Việt Nam ngày nay, những
con người đang phấn đấu cho độc lập tự do và hạnh phúc của dân tộc thì nghệ thuật
viết kịch của Sêcxpia có một ý nghĩa lịch sử đặc biệt phong phú đối với nhà nghiên
cứu văn học, với nhà văn, nhà viết kịch Việt Nam chúng ta, sáng tác kịch của Sêcxpia
vẫn luôn được xem trọng, như những mẫu mực để học hỏi về mặt nghệ thuật .
Lời giới thiệu của Nhữ Thành trong Tuyển tập kịch Sêcxpia đề cập công phu
đến Sêcxpia trong nhiều lĩnh vực: Quá trình sáng tác, quan điểm của các thể tài kịch:
Kịch lịch sử, hài kịch, bi kịchTuy nhiên ở cấp độ lời giới thiệu, ông chỉ đề cập sơ
lược chứ chưa thực sự chú ý đi sâu vào nghệ thuật xây dựng bi kịch của Sêcxpia.
Bài viết của Lã Nguyên trong Nhân vật của Sêcxpia trong bối cảnh văn hoá
lịch sử nghiên cứu nhân vật Hămlet (trong vở kịch cùng tên) trong bối cảnh văn hoá
Anh thời kỳ Phục Hưng. Tác giả Lã Nguyên cho rằng: Trí tuệ, sự đối lập giữa trí tuệ

10


Khoá luận Tốt nghiệp

Đoàn Thị Minh Hiếu


1. Hămlet (1601)

11


Khoá luận Tốt nghiệp

Đoàn Thị Minh Hiếu

2. Ôtenlô (1604)
3. Macbet (1605)
Tuy nhiên trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi có sử dụng một số tác phẩm bi
kịch khác để làm nổi bật và hoàn thiện hơn nghệ thuật xây dựng bi kịch của Sêcxpia.
Tóm lại nghiên cứu Sêcxpia từ góc độ nghệ thuật bi kịch tức là xem xét nhà viết
kịch đã sử dụng nghệ thuật bi kịch như thế nào để tạo ra giá trị thẩm mĩ có ý nghĩa xã
hội gắn liền với Chủ nghĩa nhân văn thời Phục Hưng.
IV. Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên
cứu cụ thể sau:
1. Phương pháp khảo sát văn bản (các vở kịch của Uyliam Sêcxpia đã
dịch ra tiếng Việt).
2. Phương pháp so sánh.
3. Phương pháp phân tích, tổng hợp.
Các phương pháp trên có khi chúng tôi thực hiện một cách độc lập nhưng cũng
có khi được sử dụng một cách cộng gộp để đạt được hiệu quả tốt hơn trong khoá luận
này.

12



13


Khoá luận Tốt nghiệp

Đoàn Thị Minh Hiếu

Bởi vì nó là một tình huống của con người trong cuộc sống xã hội loài người. Mặt khác,
còn phải hiểu được bi kịch ở đây không đơn thuần chỉ là cái chết gắn liền với những tổn
thất nặng nề vì theo các nhà nghiên cứu quan niệm: Bản chất của bi kịch thường gắn
liền với sự mất mát đau thương song không phải sự mất mát đau thương nào cũng là cái
bi.
Như vậy chúng ta thấy rằng bản chất của bi kịch cũng vẫn là sự mất mát đau
thương. Hơn nữa để thấy được vấn đề về bản chất của bi kịch, chúng tôi đã dẫn ra rất
nhiều quan điểm của những nhà tư tưởng lỗi lạc ở phần trên. Tuy nhiên cần phải có một
khái niệm thông thường nhất về cái bi.
Sau đây là một số quan niệm thông dụng để hiểu nhất về bi kịch:
+ Theo Arixtote nhà triết học duy vật, nhà lí luận, nhà mĩ học cổ đại Hy Lạp
quan niệm: Bi kịch là sự mô phỏng một hành động quan trọng và trọn vẹn có quy mô
nhất định, [sự mô phỏng] đó nhờ vào nhôn ngữ - ngôn ngữ này trong mỗi phần có sự
trau chuốt khác nhau; bằng hành động chứ không phải bằng câu chuyện kể, bi kịch, qua
cách, (khêu gợi nên - ND) sự xót thương và sợ hãi, thực hiện sự thanh lọc cảm xúc
tương tự [1.190].
+ I.U.Bôrep khi nghiên cứu về phạm trù mỹ học trong đó có cái bi, ông quan
niệm: Bi kịch là sự tiêu vong cảu một hiện tượng có ý nghĩa tiến bộ về mặt lịch sử,
mang một ý nghĩa xã hội khách quan, hoặc chưa mất hết khả năng nội tại của nó, chưa
phải hoàn toàn đã lỗi thời. Cái bi kịch là cảnh chết hoặc bất hạnh nặng nề của nhân vật
mà những đặc điểm của tính cách và kết quả khách quan của hành động đều mang ý
nghĩa tích cực về mặt chính trị, đạo đức và thẩm mỹ đều mang giá trị nhất định về mặt
lịch sử. Cái bi kịch là một biến cố khêu gợi sự đồng cảm, cảm xúc với cảnh tiêu vong

Theo Giáo sư Trần Đình Sử: Bi kịch là một thể của kịch, đối lập với hài kịch.
Nó sử dụng triệt để sức mạnh của kịch nhằm phản ánh cái bi như một trạng thái nhân
thế để mang lại cho nó một ý nghĩa xã hội lớn lao [24.228].
Vậy để hiểu bi kịch một cách sắc nét và toàn diện hơn chúng ta cần đặt nó trong
tương quan với hài kịch để thấy rõ hơn bản chất cốt yếu của nó.
Quan niệm của Arixtote: Hài kịch là sự tái hiện những người xấu nhất tuy nhiên
không có nghĩa là hoàn toàn độc ác, xấu xa mà chỉ có nghĩa là đáng cười, là một cái
xấu, cái đáng cười, đó chỉ là một sự sai lầm và cái xấu nào đó không ngừng gây thống
khổ và sự không nguy hại cho ai cả. Vì vậy để khỏi đi tìm thí dụ ở đâu xa ta xem ngay
cái mặt nạ hài kịch: nó là một cái gì xấu xa, kỳ quái nhưng không thể hiện sự đau khổ
[1.46].
Với Timôfeep thì cho rằng: hài kịch trong nghĩa rộng nó thể hiện những mối
xung đột được đúc kết bằng sự thắng lợi của cuộc đấu tranh giữa các mặt. Theo nghĩa
hẹp, người ta thường dùng để chỉ các tác phẩm trong đó cuộc đấu tranh kết thúc bằng
sự hoà giải của hai bên đấu tranh với nhau.
Lessing thì cho rằng, hài kịch luyện tập cho chúng ta năng lực nhận ra cái lố
bịch, đáng cười [24.229].

15


Khoá luận Tốt nghiệp

Đoàn Thị Minh Hiếu

Theo giáo sư Trần Đình Sử thì hài kịch là một thể của kịch, đối lập với bi kịch.
Nếu bi kịch là tiếng khóc đưa tiễn hương hồn người chết đã lên thiên đường, thì hài
kịch là tiếng cười chôn vùi những thây ma còn sống xuống địa ngục [24.229].
Về tính cách ta thấy: trong hài kịch tính cách của nhân vật thường gắn liền với
cái cười mà cái cười là một hình thức chế ngự cái xấu. Dám cười cái xấu là dám tin và

Khoá luận Tốt nghiệp

Đoàn Thị Minh Hiếu

những vấn đề phức tạp bởi ngoài tính phổ quát nó còn mang tính dân tộc, chịu ảnh
hưởng sâu sắc của dân tộc đã sinh ra nó. Các nhà lý luận cho rằng bất kỳ một nền nghệ
thuật nào dù là hài kịch hay bi kịch cho dù rất khác nhau nhưng chúng bao giờ cũng
gắn liền với dân tộc.
Hơn nữa khi nghiên cứu về mảng hài kịch, tác giả Đỗ Văn Khang cho rằng: các
hình tượng thẩm mỹ trong đó bao hàm cả hài kịch hay bi kịch là hiện tượng có tính phổ
biến, nhiều nhà lý luận cho rằng đó là tính toàn nhân loại Điều đó là bởi do sự cố kết
ngàn đời về lãnh thổ, về đời sống kinh tế xã hội, cách ứng xử của một dân tộc có một
hình thái tâm lý khác nhau do đó cũng tạo thành mạch cảm xúc và biểu hiện hình thái
khác nhau.
Trong cuốn Nghệ thuật thi ca, Arixtote chia bi kịch ra làm bốn loại, đó là:
1. Bi kịch phức tạp
2. Bi kịch của những nỗi đau khổ
3. Bi kịch tính cách
4. Bi kịch thần kỳ
Khác với cách phân chia của Arixtote, trong cuốn Mỹ học đại cương tác giả
Đỗ Văn Khang cho rằng: bi kịch rất đa dạng, phong phú, phức tạp cũng như sự phong
phú, phức tạp của cuộc đời vậy. Ông chia bi kịch ra làm sáu loại sau:
1. Bi kịch của nhân vật chết trong đêm trường đen tối
2. Bi kịch của các nhân vật chết trước bình minh
3. Bi kịch của cái cũ
4. Bi kịch của cái xấu xa
5. Bi kịch của sự lầm lẫn, sự kém hiểu biết hoặc sự ngu dốt
6. Bi kịch của những khát vọng con người
Mặc dù trong mỗi cách chia của các nhà mỹ học có khác nhau song vấn đề là ở
chỗ mọi loại hình bi kịch được chia như trên đều thuộc những vấn đề có ý nghĩa xã hội

phẩm kịch hay tự sự. Bên cạnh vai trò bộc lộ nội dung tư tưởng, nó còn giữ vai trò quyết
định hình thức nghệ thuật của tác phẩm. Nhân vật văn học chính là sáng tạo của người
nghệ sỹ, thông qua các nhân vật mà nhà văn bộc lộ gửi gắm tâm sự, những cảm nhận
đánh giá của mình với cuộc sống hiện thực. Và quá trình chiếm lĩnh một tấc phẩm nghệ
thuật bao giờ cũng bắt đầu từ việc tiếp cận hệ thống nhân vật.
Về nhân vật kịch, theo M.Gorki trong Bàn về văn học nghệ thuật - nhà xuất
bản Văn học Hà Nội 1965, tập 2 trang 133, quan niệm: Kịchbi kịch, hài kịch là một
thể loại khó nhất trong văn học. Khó là vì một vở kịch đòi hỏi mỗi nhân vật trong vở
kịch tự biểu hiện tính cách bằng lời nói và hành động, không có những mách bảo gợi ý
của tác giả.
Tác giả kịch bản không xuất hiện trên sân khấu mà nói bằng đối thoại của các
nhân vật, bằng cấu trúc của vở kịch, bằng lời hướng dẫn [4.4]. Do vậy nhân vật kịch
chủ yếu được hình dung qua diện mạo, cử chỉ, điệu bộ Qua cái dễ nhìn thấy (ngoại
hình) của nhân vật để cảm nhận cái khó thấy hơn (tính cách tâm lý nhân vật) là một
hình tượng có ý nghĩa quy luật trong ý thức sáng tạo của nhà văn.

18


Khoá luận Tốt nghiệp

Đoàn Thị Minh Hiếu

Đối với nhân vật bi kịch thường được miêu tả đậm nét, cận cảnh nhất ở trạng
thái tĩnh và là phương tiện để bộc lộ rõ bản chất nhân vật. Vì vậy để tạo ra hiệu quả của
bi kịch thường đi vào xây dựng tính cách nhân vật nhằm thực hiện ý đồ nghệ thuật của
mình. Nhân vật kịch thường bằng những hành động quyết liệt để chống lại hoàn cảnh.
Ngay trong những lúc khó khăn nhất họ vẫn trung thành với mục đích lý tưởng của
mình; vẫn tin vào sức mạnh, vào nghị lực, và sự chính đáng của mình. Bởi vậy, họ kiên
quyết không lùi bước trước thế lực xấu xa đen tối, cuối cùng do cuộc chiến đấu không

đoán làm cho kịch tính của vở kịch phát triển cao một sự hứng thú của vở kịch là sự
bất ngờ. Song chúng ta cần phải phân biệt bất ngờ với cái ngẫu nhiên. Trong tác phẩm
kịch, cái bất ngờ là một thủ pháp nghệ thuật mà các nhà viết kịch sử dụng để tạo ra hiệu
quả nghệ thuật nhất là các vở bi kịch. Nó có thể bất ngờ với nhân vật hoặc với khán giả
nhưng không phải là hoàn toàn ngẫu nhiên, không phải sự bất ngờ gò ép, khiên cưỡng
phi lý vì nó nằm trên chuỗi phát triển logic của cốt truyện và tính cách nhân vật. Yếu tố
bất ngờ thường đạt đến đỉnh điểm. Tác giả tạo ra tình thế bất ngờ để giải quyết mâu
thuẫn, đưa đến cho vở kịch một kết thúc đau khổ cay đắng, thậm chí mất mát, hy sinh.
Trong một số vở kịch của Sêcxpia, tình thế bất ngờ là một thủ pháp nghệ thuật
đặc sắc để xây dựng bi kịch. ở các vở bi kịch của mình, tác giả tạo ra tình thế bất ngờ
làm cho mâu thuẫn xung đột giữa các nhân vật phát triển tới đỉnh điểm của nó.
ở Hămlet yếu tố bất ngờ được thể hiện rõ ở hồi I cảnh 5 khi bóng ma người
cha xuất hiện kể cho Hămlet nghe về cái chết không thể ngờ tới do chính bàn tay em
mình chú ruột Hămlet ám sát một cách kinh tởm, đồng thời yêu cầu Hămlet trả thù.

20


Khoá luận Tốt nghiệp

Đoàn Thị Minh Hiếu

Chính yếu tố này khiến cho Hămlet không còn hoài nghi gì nữa. Hămlet quyết định trả
thù cho cha nhưng điều kiện chưa cho phép nên để lật tẩy tội ác của Clôđiút, Hămlet
buộc phải trình diễn một vở kịch mang tên Vụ án Gônzagô giống hệt với cái chết
của vua cha Hămlet (hồi III cảnh 2). Sự việc này làm cho Clôđiút thật bất ngờ đến
hoảng hốt đùng đùng bỏ về. Vì hành động của Clôđiút giờ đã bị soi sáng bởi ánh mặt
trời nhưng kịch tính của vở kịch còn phát triển hơn nữa ở hồi V cảnh 2. Thật bất ngờ
đối với Hămlet, việc đấu kiếm với Laơctơ đã bị Clôđiút âm mưu cho tẩm thuốc độc
(mưu kế đã được sắp đặt). Như vậy yếu tố bất ngờ này cứ được lặp đi lặp lại, ban đầu là

Đoàn Thị Minh Hiếu

Tóm lại tình thế bất ngờ là một thủ pháp nghệ thuật hết sức độc đáo được
Sêcxpia sử dụng triệt để làm cho tình tiết của vở kịch diễn ra hết sức căng thẳng, dồn
dập để đến một lúc nào đó sự kiện được lật tẩy, mâu thuẫn xung đột tạm thời lắng
xuống. Tuy vậy, kết cục đều là cái chết của cả nhân vật phản diện lẫn nhân vật chính
diện, điều đó thể hiện rõ tấn bi kịch của con người thời Phục Hưng.
II.1.2. Bi kịch tình thế nảy sinh do tác động của hoàn cảnh xã hội
Hoàn cảnh xã hội là một trong những nhân tố quan trọng không thể thiếu được
trong xã hội loài người. Nó giúp con người nhận thức được bản chất cốt yếu của cuộc
sống. Nhiều người cho rằng hoàn cảnh xã hội ở đây có thể là hoàn cảnh chung hoặc
hoàn cảnh riêng và con người luôn luôn chịu sự quy định của hoàn cảnh xã hội. Đôi khi
do tác động của hoàn cảnh mà con người có sự chuyển biến theo chiều hướng tốt hoặc
chiều hướng xấu. Khi hoàn cảnh xã hội thuận lợi cho sự phát triển của con người theo
đúng quy luật của nó thì khi đó con người không hề có bi kịch. Ngược lại khi hoàn
cảnh xã hội không thuận lợi cho sự phát trỉên của con người, luôn chống lại con người
làm cho ước muốn của con người bị huỷ bỏ thậm chí gây ra những hậu quả xấu khi đó
con người rơi vào tình thế bi kịch. Người ta gọi đó là bi kịch do hoàn cảnh xã hội mang
lại. Khi nghiên cứu về tác động của hoàn cảnh đối với con người, Bôrép quan niệm: Bi
kịch là sự tác động lẫn nhau giữa tính cách và hoàn cảnh, trong đó vai trò chủ đạo thuộc
về tính cách và cuộc đấu tranh cho yêu cầu đã chín dần, chính đáng về mặt lịch sử
nhưng chưa có điều kiện để thực hiện dẫn tới kết quả là tính cách phải tiêu vong và
chung quy những lý tưởng, những mục đích xã hội được thể hiện phong phú ở mức độ
này hay mức độ khác qua nhân vật hy sinh [2.337]. Ông còn viết: Tính cách bi kịch
được khẳng định vững vàng qua những thử thách chiến thắng và thất bại của con người
[2.287].
Đây là một yếu tố làm nên sức mạnh của nghệ thuật bi kịch Sêcxpia, bởi vì khi
sáng tác một loạt các vở bi kịch chính là Sêcxpia muốn nói lên cuộc đấu tranh gay gắt,
khốc liệt giữa cá nhân và xã hội. Trong đó các thế lực đen tối quyết tâm tiêu diệt tất cả
những gì cản trở, chống lại tham vọng chính trị của nó.

những mưu đồ đen tối. Lê Nin đã từng nhận định: Tất yếu xuất phát từ một môi trường
xã hội nhất định, môi trường tạo thành chất liệu và khách thể cho đời sống tinh thần cá
nhân [15.418].
Cùng với hai vở bi kịch Hămlet và Ôtenlô, vở bi kịch Macbet cũng
được coi là một trong những đỉnh cao sáng tác của Sêcxpia. Đó là thời đại Phục Hưng
mà con người khổng lồ về mặt dục vọng đen tối Macbet bị ánh hào quang của ngai
vàng làm cho loá mắt và loá cả tâm hồn. Do đó con đường đi tới ngai vàng của Macbet
phải trải qua rất nhiều tội ác để rồi tự huỷ hoại bản thân mình. Hêghen nhận định:
Bởi vì chỉ vâng theo những sự cần thiết cấp bách của cá tính họ, họ bị hoàn cảnh
bên ngoài lôi cuốn vào hành động hoặc nhắm mắt lao vào hành động và cho dù sở dĩ họ
hành động là vì sự bắt buộc yêu cầu, họ vẫn tìm thấy ở trong ý chí mình cái sức mạnh
để tự khẳng định mình trong sự đối lập với những người khác Sự xuất hiện một dục

23


Khoá luận Tốt nghiệp

Đoàn Thị Minh Hiếu

vọng tuy vốn là bộ phận hữu cơ của tính cách nhưng vẫn chưa có dịp biểu hiện mà chỉ
mới bắt đầu hé mở thôi, sự diễn biến của cuộc sống bên trong một tâm hồn, chống lại
hoàn cảnh và các điều kiện bên ngoài nhưng cuộc đấu tranh dẫn những con người này
tới sự huỷ hoại chính mình [9.819]. Vì vậy việc Ôtenlô đón chờ cái chết như là một
sự giải phóng khỏi cái gánh nặng mà chính chàng đã khoác lên tâm hồn mình.
Tóm lại, Sêcxpia hơn hẳn những nhà văn khác thời kì Phục Hưng chính là ở
chỗ đã thấy được bản chất vô nhân đạo của những quan hệ xã hội tư sản mới. Sêcxpia
nhận thấy rằng trên cái mề đay nhãn hiệu Phục Hưng, bên cạnh những con người tiên
tiến còn có các thế lực hắc ám đang đè nén. Do vậy phê phán xã hội cũ, Sêcxpia như
muốn vạch rõ bộ mặt của xã hội mới. Chính thái độ của Sêcxpia đối với xã hội thời kì

Hămlet không phải là không có lý do. Hămlet muốn được lật tẩy tội ác của Clôđiút
trước ánh sáng công lý nhưng sự hạn chế trong con người Hămlet là chưa nhìn thấy bản
chất thực của xã hội mà anh muốn phá bỏ, xây dựng lại cho nó ngay ngắn vững vàng.
Vì vậy sự hoài nghi, bi quan, do dự là những nét đậm trong tính cách con người
Hămlet, điều đó không thể không nhận thấy song vẫn chưa đủ. Một nét khá đậm nữa
trong tính cách của Hămlet chính là sự cô độc; sự hoang mang trước cảnh tan vỡ của
những giá trị làm thành những ý nghĩa của cuộc sống.
Mô-cun-xki khi bàn đến cái chết của Hămlet, ông cho rằng: Sự thi hành
nhiệm vụ của Hămlet cũng đã trở thành tất yếu hợp với quy luật. Anh chết vì sự cô độc
của mình, vì sự không kiên quyết của mình, chính vì là một người mạnh khoẻ về tinh
thần sẵn sàng đấu tranh nhưng cũng không thật tin chắc chắn rằng thực hiện được
nhiệm vụ chung to lớn đặt ra cho mình, xây dựng lại thời đại đổ vỡ, tan hoang và tiêu
diệt điều ác [15.127]
Hêghen nhận định: Đối với chúng ta, cái chết của Hămlet nảy sinh do chỗ
thay kiếm trong lúc chiến đấu với Laơctơ có vẻ hoàn toàn ngẫu nhiên và cũng bởi tính
cách anh ta nữathực ra cái chết chờ đợi Hămlet đã từ lâu và không ngừng theo đuổi
chàng tạo thành bối cảnh của số phận chàng. Đứng trước nỗi buồn và vẻ mềm yếu này,
trước nỗi đau xót và chán chường mà chàng cảm thấy rằng bị ném vào cái môi trường
khốc hại ấy, chàng đã hoàn toàn bị đốt cháy bởi nỗi đau buồn đang cấu xé mình, vì vậy
chàng rất muốn hành động để rồi dẫn đến cái chết [9.822].
Như vậy, ta thấy tính cách của Hămlet là không bao giờ chịu gò bó mình trong
cái trật tự tư bản chủ nghĩa mà ở đó những mâu thuẫn xã hội ngày càng nảy sinh.
G.Biêlinxki - nhà phê bình văn học Nga khi giải thích về hiện tượng Hămlet đã khẳng
định rằng: Hămlet là một hiệp sĩ, là đại diện đẳng cấp cao nhất thời trung cổ. Chàng
có cả một bầu máu nóng sục sôi hành động và một cánh tay đủ mạnh để san bằng mọi
bất bìnhTuy nhiên cái xã hội mà anh sống chưa cho phép anh hành động, xã hội Đan
Mạch đang dần trở thành một nhà tù đè bẹp anh, giết chết anh. Và như vậy, sự thất bại
của Hămlet là một yếu tố khách quan không thể nghi ngờ gì nữa [12.213].
Vậy bi kịch của Hămlet chính là do nằm ngay trong tính cách nói trên. Có thể
nói, toàn bộ sự phát triển tính cách của Hămlet là ở chỗ Nhân vật cố vượt lên trên sự