MỞ ĐẦU
1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong hệ thống giáo dục quốc dân, Tiểu học được xem là bậc học nền tảng, là
cấp học của phương pháp, hình thành cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và
lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và kĩ năng cơ bản để học sinh tiếp tục
học lên các bậc học trên [12,16]. Chất lượng giáo dục phụ thuộc rất nhiều vào kết
quả đào tạo ở Tiểu học. Điều 28 Luật giáo dục nêu ra yêu cầu cụ thể về nội dung,
phương pháp dạy học ở Tiểu học là : “Giáo dục Tiểu học phải đảm bảo cho học sinh
có những hiểu biết đơn giản, cần thiết về tự nhiên, xã hội, con người ” [12,17].
Muốn làm được điều này chúng ta cần tiến hành đồng bộ những vấn đề của bậc
Tiểu học, tiến hành đổi mới toàn diện trong đó đổi mới phương pháp dạy học là xu
thế tất yếu để nâng cao chất lượng dạy học hiện nay. Đổi mới cần có chiến lược lâu
dài và biện pháp đúng đắn để đưa nền giáo dục nước ta đi lên theo kịp các nền giáo
dục tiên tiến trên thế giới.
Thực trạng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay chưa đáp ứng được nhu
cầu giáo dục trong nước và hiệu quả đem lại không cao. Một trong những nguyên
nhân chính là việc sử dụng phương pháp dạy học chưa hợp lí. Các phương pháp
dạy học nói chung và các phương pháp dạy học tích cực như : phương pháp dạy
học theo nhóm, phương pháp gợi mở vấn đáp… nói riêng chưa được vận dụng tốt
vào quá trình dạy học ở Tiểu học trong đó có dạy học Địa lí. “Phương pháp dạy
học về cơ bản vẫn theo lối truyền thụ một chiều, đòi hỏi người học phải ghi nhớ
máy móc, không phát huy được tư duy phê phán, tư duy sáng tạo và tinh thần tự
học của người học” [3,6]. Hơn nữa, sự hiểu biết của học sinh Tiểu học ngày nay
đã cao hơn rất nhiều so với trước đây. Nếu chỉ vận dụng các phương pháp dạy học
1
truyền thống sẽ không đáp ứng được nhu cầu nhận thức của các em, do đó giáo
viên cần đổi mới phương pháp dạy học để khai thác được hết tiềm năng, vốn sống
của mỗi học sinh.
2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
Phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm đã được nhiều nhà giáo dục
nghiên cứu và được biết đến trong xu thế dạy học theo quan điểm dạy học lấy
học sinh làm trung tâm. Một số công trình nghiên cứu về học tập theo nhóm có
thể kể đến một số tác giả sau :
- J. Dewey khi nghiên cứu về học tập theo nhóm đã cho rằng: chỉ có sự
làm việc chung mới giúp cho học sinh có thói quen trao đổi những kinh nghiệm
thực hành, có cơ hộ phát triển lý luận và năng lực trừu tượng hóa [1,73].
- Roger Cousinet lại cho rằng : Nếu học sinh có làm việc chung thành
từng nhóm thì sẽ lµ sù phù hợp về mặt tâm lí cũng như là về mặt giáo dục học
[1,74].
Hai tác giả trên đã đề cập đến phương pháp học tập theo nhóm tuy nhiên ở
thời điểm đó phương pháp học tập nhóm chỉ được nhìn nhận ở bình diện tổng
quát, đề cập phương pháp này trong một sinh hoạt chung của một cơ cấu mới là
“nhà trường hoạt động”.
Các nhà giáo dục học sau này đã kế thừa những kết quả nghiên cứu đó để
tiếp tục nghiên cứu về học tập theo nhóm. Các nội dung : khái niệm nhóm, cách
thành lập nhóm, cách phân loại nhóm và những yếu tố chi phối sinh hoạt của
nhóm…đã được học đưa ra và trở thành cở sở lí luận quan trọng cho các công
trình nghiên cứu tiếp theo.
3
Các tác giả Việt nam cũng đã kế thừa kết quả nghiên cứu nêu trên và đã thu
được những kết quả nhất định về phương pháp dạy học theo nhóm.
- Năm 1999, khi bàn về dạy học theo nhóm, Phùng Như Thụy đề cập đến
khái niệm, bản chất, các bước tổ chức dạy học theo nhóm trong nhà trường [18,34]
- Khi tìm hiểu về phương pháp dạy học theo nhóm, năm 2003, Ngô Thị
Dung đã có một số bài về lí luận và khả năng học theo nhóm của học sinh. Trong
Phương pháp dạy học theo nhóm trong dạy học môn Địa lí lớp 4 của giáo
viên ở các trường Tiểu học huyện Sóc Sơn – Hà Nội.
6. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
Hiệu quả sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm trong dạy học môn Địa lí lớp
4 của giáo viên các trường Tiểu học huyện Sóc Sơn phụ thuộc vào các yếu tố sau :
- Kĩ năng sử dụng phương pháp của giáo viên.
- Các điều kiện để thực hiện phương pháp dạy học theo nhóm: chuẩn bị giáo
án, chuẩn bị học liệu và các phương tiện dạy học cần thiết khác (bảng biểu, phiếu
học tập, lược đồ, bản đồ, máy tính…)
7. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
- Tìm hiểu cơ sở lí luận của việc sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm
trong quá trình dạy học môn Địa lí lớp 4.
- Tìm hiểu cơ sở thực tiễn của việc sử dụng phương pháp dạy học theo
nhóm trong quá trình dạy học môn Địa lí lớp 4 của giáo viên ở các trường Tiểu
học huyện Sóc Sơn – Hà Nội.
- Tìm hiểu nguyên nhân và đề xuất giải pháp khắc phục
5
8. GIỚI HẠN VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Luận văn tập trung nghiên cứu việc sử dụng phương pháp dạy học theo
nhóm trong quá trình dạy học môn Địa lí của giáo viên ở các lớp 4 thường thuộc 3
trường Tiểu học :
- Trường Thị Trấn Sóc Sơn lớp 4A, 4B
- Trường Phù Lỗ A lớp 4A1, 4A3
- Trường Phù Linh lớp 4B, 4C
Luận văn sẽ tập trung nghiên cứu việc sử dụng phương pháp dạy học theo
nhóm trong quá trình dạy học môn Địa lí lớp 4 của giáo viên các trường Tiểu học
huyện Sóc Sơn với loại bài :
giáo án của giáo viên dạy môn Địa lí ở những tiết học có sử dụng phương pháp
dạy học theo nhóm nhằm tìm hiểu xem giáo viên định sử dụng phương pháp dạy
học hợp tác theo các bước nào, ở loại bài học nào và hình thức dạy học nào.
9.2.5. Phương pháp thống kê toán học
Dùng phương pháp thống kê toán học để lượng hóa thông tin thu được, trên
cở sở đó rút ra những kết luận cần thiết.
Trong các phương pháp trên thì phương pháp điều tra giáo dục, phương
pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động giáo dục là những phương pháp chủ đạo
phục vụ cho việc hoàn thành khóa luận.
7
10. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, luận văn được chia làm 2 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận của việc sử dụng phương pháp dạy học theo
nhóm trong quá trình dạy học môn Địa lí lớp 4
Chương 2: Thực trạng việc sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm
trong quá trình dạy học môn Địa lí lớp 4 của giáo viên các trường Tiểu học
huyện Sóc Sơn - Hà Nội
8
NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG
PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO NHÓM TRONG QUÁ
TRÌNH DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ LỚP 4
1.1. Các khái niệm công cụ của đề tài
1.1.1. Khái niệm sử dụng
phương pháp dạy học : “Phương pháp dạy học là cách thức tiến hành các hoạt
động của người dạy và người học nhằm thực hiện một nội dung dạy học đã được
xác định” [14,146]
Theo Hà Thế Ngữ, Đăng Vũ Hoạt : “Phương pháp dạy học là tổ hợp cách
thức hoạt động của cả thầy và trò trong quá trình dạy học, mà thầy và trò sử dụng
để đạt được mục đích dạy học” [15,229].
Theo Nguyễn Ngọc Quang : “Phương pháp dạy học là cách thức làm việc
của thầy và của trò trong sự phối hợp thống nhất và dưới sự chỉ đạo của thầy,
nhằm làm cho trò tự giác, tích cực, tự lực đạt tới mục đích dạy học ” [17,23]
Mỗi một nhà giáo dục lại có những quan niệm khác nhau về phương pháp
dạy học, theo cách hiểu của Ba-ban-xki, Đi-a-chen-co phản ánh những quan niệm
cũ về vai trò của người giáo viên trong quá trình dạy học, theo đó thì giáo viên là
nhân vật trung tâm, chủ đạo, học sinh thụ động thực hiện những điều thầy dạy.
Quan niệm của Phan Trọng Ngọ, Đặng Vũ Hoạt, Hà Thế Ngữ và Nguyễn Ngọc
Quang có những nét tương đồng khi cho rằng đó là cách thức phối hợp của cả thầy
10
và trò nhằm đạt được mục đích dạy học. Như vậy quan niệm về phương pháp dạy
học này phù hợp với quan điểm dạy học lấy người học làm trung tâm, chúng tôi
đồng tình với quan điểm của 2 tác giả Hà Thế Ngữ và Đặng Vũ Hoạt cho rằng:
“Phương pháp dạy học là tổ hợp cách thức hoạt động của cả thầy và trò trong quá
trình dạy học, mà thầy và trò sử dụng để đạt được mục đích dạy học”.
1.1.4. Khái niệm phương pháp dạy học theo nhóm
1.1.4.1. Khái niệm về nhóm
Theo Trần Bá Hoành : “Nhóm (đội, ekip) là một tập thể nhỏ được hình thành
để thực hiện một hiệm vụ nhất định trong một khoảng thời gian nhất định” [7,56]
Theo J. Fichter : “Nhóm là những kết hợp với nhau bởi những hành động
tương hỗ dựa trên mô hình hành vi xác định” [10,155].
tính cụ thể và chỉ ra nhiều vấn đề, 2 quan niệm Đào Thái Lai, Đỗ Tiến Đạt, Phan
Trọng Ngọ dựa trên dấu hiệu đặc trưng của nhóm. Trên cơ sở những ý kiến trên,
quan niệm của chúng tôi về dạy học theo nhóm là: “Phương pháp dạy học mà trong
đó dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh làm việc phối hợp cùng nhau trong
những nhóm nhỏ để hoàn thành mục đích chung của nhóm đã được đặt ra ”.
1.1.5. Khái niệm quá trình dạy học
Theo Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt : Quá trình dạy học là một quá trình,
trong đó, dưới tác dụng chủ đạo (tổ chức, điều khiển, lãnh đạo) của thầy, học sinh
tự giác, tích cực tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức, nhằm thực hiện tốt
các nhiệm vụ dạy học.[15,155]
12
1.1.6. Khái niệm quá trình dạy học Địa lí
Dựa vào quan niệm quá trình dạy học của Hà Thế Ngữ, Đặng vũ Hoạt,
chúng tôi đưa ra quan niệm về quá trình dạy học Địa lí như sau : “Quá trình dạy
học Địa lí là một quá trình, trong đó, dưới tác dụng chủ đạo (tổ chức, điều khiển,
lãnh đạo) của thầy, học sinh tự giác, tích cực tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động
nhận thức, nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học Địa lí”.
1.2. Phân loại phương pháp dạy học
1.2.1. Cơ sở của việc phân loại phương pháp dạy học
Việc phân loại phương pháp dạy học có nhiều quan điểm khác nhau, mỗi
quan điểm dựa trên một cơ sở nhất định song chúng không mâu thuẫn với nhau mà
nó cho phép chúng ta nhìn nhận quá trình dạy học theo một cách toàn diện. Có các
cơ sở phân loại phương pháp dạy học như sau:
- Căn cứ theo nguồn gốc, cách chuyển tải và đặc điểm tri giác tài liệu của
học sinh, Petropxki, Golant phân loại thành 3 nhóm phương pháp : phương pháp
dùng lời, phương pháp trực quan và phương pháp hoạt động thực tiễn
dạy học quy định phương pháp dạy học. Khi nội dung dạy học thay đổi kéo theo
sự thay đổi phương pháp dạy học.
Phương pháp dạy học Tiểu học phụ thuộc vào đặc điểm tâm sinh lí của học
sinh. Với học sinh Tiểu học tư duy cụ thể phát triển, con đường nhận thức từ trực
quan sinh động đến tư duy trừu tượng vì vậy phương pháp dạy học trực quan rất
phù hợp với học sinh Tiểu học.
14
Phương pháp dạy học Tiểu học phụ thuộc vào điều kiện cở sở vật chất
trường học.
Phương pháp dạy học Tiểu học còn phụ thuộc vào trình độ, khả năng, năng
lực của giáo viên.
1.3.2. Các phương pháp dạy học ở Tiểu học
1.3.2.1. Nhóm 1: Các phương pháp dạy học bằng lời
- Phương pháp kể chuyện
- Phương pháp giảng giải
- Phương pháp vấn đáp
- Phương pháp dùng sách giáo khoa và các tài liệu khác
1.3.2.2. Nhóm 2: Nhóm các phương pháp dạy học trực quan
- Phương pháp trình bày trực quan
- Phương pháp quan sát
1.3.2.3. Nhóm 3: Nhóm các phương pháp dạy học thực tiễn
- Phương pháp làm thí nghiệm
- Phương pháp luyện tập
- Phương pháp ôn tập
- Phương pháp trò chơi
- Phương pháp kiểm tra đánh giá
- Phương pháp dạy học theo nhóm (thảo luận nhóm; dạy học hợp tác)
16
sinh được học tập trong nhóm nhỏ (những nhóm thảo luận) dưới sự điều khiển
của học sinh mà không cần giáo viên thì không những làm bài tốt như học sinh
được nghe giáo viên thuyết trình mà còn trội hơn ở sự tò mò ham hiểu biết (thể
hiện qua hành vi đặt câu hỏi) và thích thú hơn với môn học. Vì thế, để nhóm có
thể hoạt động đúng với yêu cầu thảo luận, giáo viên cần phải tập cho học sinh
các kĩ năng điều hành của một nhóm trưởng. Đó là các kĩ năng : trình bày câu
hỏi hoặc vấn đề thảo luận thật rõ ràng, chỉ định người phát biểu, hạn định thời
gian phát biểu của các thành viên trong nhóm một cách hợp lý, biết lắng nghe,
biết ghi chép, tổng hợp ý kiến... Các kỹ năng này không chỉ quyết định kết quả
học tập của nhóm mà còn rất ý nghĩa trong cuộc sống sau này của học sinh .
Như vậy, phương pháp hợp tác trong nhóm nhỏ cho phép các thành viên
trong nhóm chia sẻ những suy nghĩ, băn khoăn, kinh nghiệm, hiểu biết của bản
thân, cùng nhau xây dựng nhận thức, thái độ mới. Bằng cách nói ra những điều
mình đang nghĩ, mỗi người có thể nhận thức rõ trình độ hểu biết của mình về vấn
đề học tập được nêu ra, thấy mình cần học hỏi thêm những gì. Bài học trở thành
sự học hỏi lẫn nhau chứ không phải là sự tiếp nhận thụ động từ giáo viên. Thành
công của lớp học phụ thuộc vào sự nhiệt tình tham gia của mọi thành viên. Vì
vậy, phương pháp này còn gọi là phương pháp huy động mọi người cùng tham
gia hoặc ngắn gọn là phương pháp cùng tham gia. Chúng ta có thể tiến hành cho
học sinh thảo luận nhóm theo quy trình các bước như sau:
Bước 1 : Giáo viên đưa ra chủ đề thảo luận
Bước 2 : Tổ chức thành lập các nhóm
Bước 3 : Đề ra nhiệm vụ
Bước 4 : Các nhóm thực hiện nhiệm vụ
Bước 5 : Đại diện các nhóm trình bày kết quả, nhận xét, bổ sung, đánh giá
17
sinh. Tạo cơ hội cho học sinh có được khả năng phát biểu, phân tích, phê phán,
trình bày, tranh cãi, hoạt động,…
Việc tổ chức dạy học theo nhóm tạo điều kiện cho giáo viên có thể nắm
được đặc điểm của từng học sinh về năng lực học tập, năng khiếu và mối quan hệ
của từng học sinh trong tập thể lớp. Từ đó giáo viên sử dụng tính tập thể trong lớp
học, tạo được không khí học tập, có tổ chức, có trách nhiệm giữa các thành viên
trong một nhóm học sinh.
- Nhược điểm: Dạy học hợp tác có rất nhiều lợi ích, phát huy vai trò trách
nhiệm, tính tích cực xã hội trên cơ sở làm việc hợp tác, rèn luyện và phát triển kĩ
năng làm việc, giao tiếp tạo điều kiện cho học sinh học hỏi lẫn nhau…Tuy nhiên
không có bất kì một phương pháp dạy học nào là tối ưu và phương pháp dạy học
theo nhóm vẫn tồn tại một số hạn chế.
Nếu sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm 1 cách tùy tiện không có
lựa chọn và tổ chức thích hợp sẽ không đạt được mục tiêu đề ra.
Trong hoạt động hợp tác theo nhóm chỉ có một số em tham gia, một số
em khác không tham gia hoặc tham gia không tích cực.
Nhóm có thể lạc hướng hoặc có thể bị một cá nhân làm rối loạn.
Các thành viên trong nhóm có thể không lắng nghe ý kiến của nhau; có
hiện tượng lấn át hoặc chấp nhận ý kiến của nhau một cách miễn cưỡng.
Vai trò của các thành viên trong nhóm không thay đổi (chỉ 1,2 người
thường xuyên làm nhóm trưởng, thư kí,…).
Nếu giáo viên tổ chức không tốt có thể gây mất thời gian dẫn đến không
đảm bảo nội dung bài học.
19
Như vậy dạy học theo nhóm là hình thức dạy học mới. Đó là một trong
những phương pháp dạy học có khả năng phát huy tốt vai trò tích cực tự lực của
học sinh. Thu hút học sinh vào các hoạt động học, thu lượm, lĩnh hội kiến thức
chính xác nhất.
Người báo cáo kết quả có thể là nhóm trưởng hoặc bất kì thành viên nào
trong nhóm.Trong quá trình tổ chức các nhóm báo cáo kết quả thảo luận, giáo
viên phải linh hoạt tổ chức các nhóm trao đổi, chất vấn tổng kết, đánh giá các kết
quả giúp học sinh nhận biết ý kiến đúng sai. Sau đó giáo viên khẳng định giải
pháp tối ưu để giải quyết vấn đề bài học.
Yêu cầu với cơ sở vật chất : Bàn ghế học sinh cần được thiết kế phù hợp với
hoạt động nhóm, dễ di chuyển. Ngoài ra cần phải có đày đủ phiếu học tập. tranh
ảnh, vật… phù hợp với yêu cầu thảo luận. Có được những trang thiêt bị phục vụ
học tập trên thì việc thảo luận thành công hơn.
1.5. Môn Địa lí lớp 4 với việc sử dụng phương pháp dạy học
theo nhóm
1.5.1. Đặc điểm môn Địa lí lớp 4
1.5.1.1. Chương trình môn Địa lí lớp 4
Sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí gồm 2 phần Lịch sử và Địa lí. So với sách
cũ (xuất bản trước năm 2000) khổ sách được tăng lên đáng kể tạo điều kiện cho
việc trình bày trang sách thoáng hơn, tăng cỡ chữ, kênh hình nhất là tăng kích
thước lược đồ, sơ đò tạo điều kiện cho các em tiếp thu bài học tốt hơn.
Cấu trúc nội dung sách giáo khoa gồm 3 phần:
21
- Phần mở đầu gồm 3 bài sơ lược nội dung yêu cầu và một số kiến thức kĩ
năng chung dạy học môn Lịch sử và Địa lí
- Phần 2 là phần Lịch sử
- Phần 3 là phần Địa lí: Gồm 32 bài tính cả bài ôn tập. Phần Địa lí sẽ cung
cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản, tiêu biểu về tự nhiên, xã hội. con người
với cách thức sinh hoạt, sản xuất của vùng miền trên đất nước Việt Nam.
hoặc quá lạm dụng một một phương pháp nào.
Để giảng dạy nội dung môn Địa lí lớp 4 chúng ta thường sử dụng một số
phương pháp:
- Phương pháp trực quan
- Phương pháp vấn đáp
- Phương pháp hình thành biểu tượng địa lí
- Phương pháp sử dụng bản đồ
- Phương pháp quan sát
- Phương pháp trò chơi học tập
- Phương pháp giảng giải
- Phương pháp thảo luận nhóm
Trong đó phương pháp dạy học theo nhóm là một phương pháp đem lại hiệu
quả cao trong giảng dạy bởi lẽ :
23
- Phương pháp dạy học theo nhóm giúp học sinh tham gia tích cực, chủ động
vào trong quá trình học tập đồng thời tạo điều kiện để học sinh trao đổi, chia sẻ những
hiểu biết cho nhau khi giải quyết một vấn đề nào đó.
- Môn Địa lí lớp 4 là một môn tương đối khó với học sinh Tiểu học. Nó bào
gồm nhiều kiến thức tổng hợp, khô khan và khó hiểu với học sinh, đòi hỏi học
sinh phải suy nghĩ, tìm tòi…Một cá nhân học sinh không thể hoàn thành những
yêu cầu do bài học đặt ra. Do đó rất cần huy động sự tham gia của tập thể học sinh
để giải quyết vấn đề vì vậy việc tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm trong quá
trình dạy học Địa lí lớp 4 là một cách làm đem lại hiệu quả rõ rệt. Việc tổ chức
dạy học thảo luận nhóm sẽ làm tăng hứng thú của học sinh với những kiến thức
của bài học và các em sẽ tiếp thu bài học một các tự nhiên, tự giác. Ngoài ra, một
số nội dung địa lí rất gần gũi với cuộc sống của các em, trong khi thảo luận các em
hoàn toàn được tự do để trao đổi những kinh nghiệm bản thân, vốn hiểu biết của
4, trong các giáo viên chủ nhiệm khối 4 có 2 giáo viên trình độ Đại học ( giáo
viên chủ nhiệm lớp 4A và 4C), 2 giáo viên trình độ cao đẳng (giáo viên chủ
nhiệm lớp 4B và 4D ). Các giáo viên khối 4 đều là những giáo viên có nhiều
kinh nghiệm giảng dạy, yêu nghề, nhiệt tình trong công tác.
- Trường Tiểu học Phù Lỗ A :
Trường Phù Lỗ A nằm trên địa bàn Thị trấn Sóc Sơn, là một khu vực kinh
tế phát triển, dân cư đông, phụ huynh học sinh rất quan tâm đến việc học tập của
con. Trường Phù Lỗ A cũng là một trương chất lượng cao của huyện Sóc Sơn, là
một trường có bề dày thành tích.
25
Copyright: Tài liệu đại học ©