BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Lê Thị Xuân Mai
KHÓ KHĂN TÂM LÝ TRONG GIAO TIẾP
VỚI BẠN BÈ CỦA HỌC SINH LỚP 8, 9
TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ HIỆP HÒA,
HUYỆN ĐỨC HÒA, TỈNH LONG AN
LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC
TP. Hồ Chí Minh – 2012
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Lê Thị Xuân Mai
KHÓ KHĂN TÂM LÝ TRONG GIAO TIẾP
VỚI BẠN BÈ CỦA HỌC SINH LỚP 8, 9
TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ HIỆP HÒA,
HUYỆN ĐỨC HÒA, TỈNH LONG AN
Chuyên ngành : Tâm lý học
Mã số
: 60 31 80
LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC
4. Giả thuyết nghiên cứu .............................................................................. 2
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ............................................................................... 3
6. Giới hạn nghiên cứu ................................................................................. 3
7. Phương pháp nghiên cứu .......................................................................... 3
8. Đóng góp của đề tài .................................................................................. 8
Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN......................................................................... 9
1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề...................................................................... 9
1.1.1. Ở ngoài nước .................................................................................. 9
1.1.2. Ở trong nước .................................................................................. 11
1.2. Một số khái niệm ................................................................................. 14
1.2.1. Khái niệm giao tiếp........................................................................ 14
1.2.2. Khó khăn tâm lý............................................................................. 25
1.2.3. Khó khăn tâm lý trong giao tiếp ................................................... 26
1.3. Đặc điểm phát triển nhân cách thiếu niên ........................................... 29
1.3.1. Những điều kiện phát triển nhân cách của thiếu niên .................. 29
1.3.1.1. Khủng hoảng ở lứa tuổi thiếu niên ........................................ 29
1.3.1.2. Đặc điểm phát triển sinh lý thể chất ...................................... 33
1.3.1.3. Sự thay đổi điều kiện sống ..................................................... 34
1.3.2. Đặc điểm phát triển nhân cách thiếu niên .................................... 36
1.3.2.1. Nhu cầu tự ý thức, tự khẳng định của thiếu niên ................... 36
1.3.2.2. Đặc điểm phát triển xúc cảm - tình cảm của thiếu niên ........ 37
1.4. Lý luận về khó khăn tâm lý trong giao tiếp với bạn bè của thiếu niên 42
1.4.1. Khó khăn nhận thức ....................................................................... 43
1.4.2. Khó khăn cảm xúc ......................................................................... 44
1.4.3. Khó khăn ứng xử ........................................................................... 45
1.5. Những nguyên nhân gây ra khó khăn tâm lý trong giao tiếp với bạn bè
ở lứa tuổi thiếu niên ............................................................................ 45
1.5.1. Những nguyên nhân chủ quan ....................................................... 45
1. Kết luận................................................................................................... 77
2. Kiến nghị ................................................................................................ 78
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 81
Phụ lục 1. Phiếu thăm dò ý kiến
Phụ lục 2. Phiếu trưng cầu ý kiến
Phụ lục 3. Phiếu phỏng vấn sâu học sinh
Phụ lục 4. Phiếu phỏng vấn sâu giáo viên
Phụ lục 5. Phiếu phỏng vấn sâu phụ huynh
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
VIẾT ĐẦY ĐỦ
STT
CHỮ VIẾT TẮT
1
Độ lệch chuẩn
ĐLC
2
Giao tiếp
GT
3
Tần số
TS
DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1.
Mức độ KKTL trong GT với bạn biểu hiện ở mặt nhận thức .... 50
Bảng 2.2.
So sánh mức độ KKTL trong GT với bạn biểu hiện ở mặt
nhận thức theo các tiêu chí ......................................................... 52
Bảng 2.3.
Mức độ KKTL trong GT với bạn biểu hiện ở mặt cảm xúc ....... 55
Bảng 2.4.
So sánh mức độ KKTL trong GT với bạn biểu hiện ở mặt
cảm xúc theo các tiêu chí ............................................................ 57
Bảng 2.5.
Mức độ KKTL trong GT với bạn biểu hiện ở mặt ứng xử ........ 59
Bảng 2.6.
người. Không có giao tiếp, con người không thể trở thành một thực thể xã hội.
Giao tiếp là nhu cầu cơ bản của con người. Trong cuộc sống, chúng ta có
nhu cầu chia sẻ những tâm tư, nguyện vọng, tình cảm với những người xung
quanh, lắng nghe, hiểu và đồng cảm với những khó khăn của họ. Tuy nhiên,
trong thực tế, không phải lúc nào giao tiếp của chúng ta cũng gặp thuận lợi
mà sẽ có những khó khăn nhất định. Những khó khăn này làm giảm hiệu quả
giao tiếp, đôi khi gây ra những hậu quả nặng nề về mặt tâm lý. Do vậy, việc
nghiên cứu những khó khăn trong giao tiếp là một vấn đề cần được quan tâm.
Tuổi thiếu niên là quãng đời diễn ra nhiều “biến cố” đặc biệt. Đây là giai
đoạn chuyển tiếp từ trẻ con sang người lớn. Trẻ ở lứa tuổi này có những biến
động mạnh mẽ về mặt tâm sinh lý. Đó là quá trình phát dục (dậy thì), sự phát
triển của tự ý thức, sự hình thành kiểu quan hệ mới,… Trong sự phát triển đó,
thiếu niên gặp không ít khó khăn tâm lý. Do vậy, việc tìm hiểu những khó
khăn tâm lý ở lứa tuổi thiếu niên là một việc làm rất có ý nghĩa nhằm giúp các
em vượt qua những trở ngại đó, hướng đến một sự phát triển tích cực.
Song song đó, giao tiếp bạn bè và sự phát triển tình bạn ở tuổi thiếu niên
càng có ý nghĩa quan trọng. Nó ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển tâm lý
của trẻ. Tình bạn ở lứa tuổi này có những sắc thái mới so với lứa tuổi trước do
những thay đổi mạnh mẽ về mặt tâm sinh lý. Những thay đổi này một mặt
giúp cho sự hình thành những cấu trúc tâm lý mới ở thiếu niên, mặt khác nó
cũng gây ra không ít khó khăn tâm lý.
2
Ở học sinh lớp 8, 9, đặc điểm phát triển tâm sinh lý, nhất là đặc điểm
phát triển của tự ý thức, khát vọng độc lập, tự khẳng định, xu hướng vươn lên
làm người lớn và nhu cầu mở rộng giao lưu với bạn, nhóm bạn diễn ra ngày
càng rõ ràng và mạnh mẽ hơn. Song song với sự phát triển đó, xuất phát từ
những yếu tố chủ quan và khách quan, học sinh lớp 8, 9 gặp nhiều khó khăn
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1. Hệ thống hóa các vấn đề lý luận có liên quan đến đề tài.
5.2. Khảo sát thực trạng khó khăn tâm lý trong giao tiếp với bạn bè của
học sinh lớp 8, 9 trường THCS Hiệp Hòa, huyện Đức Hòa, tỉnh Long An.
6. Giới hạn nghiên cứu
Đề tài chỉ khảo sát một số khó khăn tâm lý trong giao tiếp với bạn bè
của học sinh: khó khăn nhận thức, khó khăn cảm xúc, khó khăn ứng xử.
7. Phương pháp nghiên cứu
7.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận
Đây là nhóm các phương pháp thu thập thông tin khoa học dựa trên cơ
sở nghiên cứu các văn bản, tài liệu, kinh nghiệm đã có để rút ra kết luận khoa
học cần thiết.
Mục đích nhằm xây dựng cơ sở lý luận cho vấn đề nghiên cứu, tích lũy
và hệ thống hóa tri thức lý luận về KKTL trong GT của học sinh lớp 8, 9
trường THCS Hiệp Hòa. Từ đó xây dựng khái niệm công cụ làm cơ sở cho
việc nghiên cứu thực tiễn.
7.1.1. Phương pháp phân tích và tổng kết lý thuyết
Phân tích lý thuyết nhằm hệ thống các xu hướng, quan điểm về các vấn
đề lý luận liên quan đến đề tài. Trên cơ sở đó, xác định các khái niệm như:
khó khăn tâm lý, khó khăn tâm lý trong giao tiếp; đặc điểm phát triển tâm lý,
nguyên nhân gây ra các KKTL trong GT với bạn của HS THCS.
4
7.1.2. Phương pháp phân loại và hệ thống hóa lý thuyết
Nhằm sắp xếp tri thức về KKTL trong GT với bạn của HS THCS thành
hệ thống làm cơ sở để tìm hiểu những KKTL trong GT với bạn của HS lớp 8,
9 trường THCS Hiệp Hòa.
7.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Vô tư trước nỗi buồn của bạn
- Giận dữ và mất bình tĩnh khi bạn bè trêu chọc, khích bác, nói xấu
- Không hài lòng với hình dáng bên ngoài
- Không thể tực chủ về cảm xúc khi thảo luận nhóm
- Hụt hẫng khi bạn bè xa lánh
- Hay rơi vào tâm trạng buồn chán
- Lo lắng nhiều cho sức khỏe
- Dễ lo lắng, căng thẳng trước hoàn cảnh mới
- Nhút nhát, sợ sệt, không dám phát biểu ý kiến trước lớp
+ Các biểu hiện khó khăn ứng xử:
- Hút thuốc để tự khẳng định với bạn
- Lúng túng trong cử chỉ, lời nói
- Đánh nhau khị bị bạn xúc phạm
- Hay phá phách
- Bực mình, khó chịu khi được nhờ giúp bạn trong học tập
- Buộc bạn làm theo ý mình
- Cùng nhóm bạn trốn học
- Không giữ vững lập trường khi ở số ít
- Không quan tâm đến ý kiến của các bạn trong nhóm
- Không thích chơi đùa cùng bạn bè, thích một mình
+ Câu 7: Cách giải quyết của học sinh khi gặp khó khăn trong giao tiếp
ứng xử với bạn.
6
+ Câu 8: Mức độ hài lòng của học sinh trong các mối quan hệ với bạn
cùng giới, bạn khác giới, nhóm bạn.
+ Câu 9: Nguyên nhân gây ra KKTL trong GT với bạn của HS
Các nguyên nhân được chia thành 2 nhóm:
- Mức 3: có TB cộng từ 2.5 đến 3 ứng với mức “Thường xuyên”
+ Mức độ hài lòng trong các mối quan hệ bạn bè (câu 8)
Hoàn toàn không hài lòng = 1 điểm, Không hài lòng = 2 điểm,
Tương đối hài lòng = 3 điểm, Hài lòng = 4 điểm, Rất hài lòng = 5
điểm
Quy ước thang đo cho câu 8
- Mức 1: có TB từ 1 đến 1.49 ứng với mức “Hoàn toàn không hài
lòng”
- Mức 2: có TB từ 1.5 đến 2.49 ứng với mức “Không hài lòng”
- Mức 3: có TB từ 2.5 đến 3.49 ứng với mức “Tương đối hài lòng”
- Mức 4: có TB từ 3.5 đến 4.49 ứng với mức “Hài lòng”
- Mức 5: có TB từ 4.5 đến 5 ứng với mức “Rất hài lòng”
Tiến trình thực hiện
Bước 1: tháng 5/2011: điều tra thăm dò trên 20 học sinh bằng phiếu thăm
dò ý kiến bao gồm các câu hỏi mở [ xem thêm phụ lục 2] nhằm tìm hiểu sơ bộ
những KKTL trong GT với bạn của học sinh trường THCS Hiệp Hòa, nguyên
nhân gây ra những khó khăn đó.
Bước 2: tháng 8/2011: tiến hành điều tra thực trạng KKTL trong GT với
bạn của học sinh trường THCS Hiệp Hòa. Trên cơ sở phân tích, tổng hợp kết
quả điều tra bước 1 cùng với những nghiên cứu về lý luận, tác giả xây dựng
phiếu hỏi.
7.2.2 Phương pháp phỏng vấn sâu
Chúng tôi áp dụng phương pháp phỏng vấn sâu đối với một số học sinh,
giáo viên và phụ huynh nhằm:
8
- Tìm hiểu sâu sự đánh giá của học sinh vền những khó khăn mà các
em gặp phải, sự quan tâm của giáo viên, phụ huynh đối với vấn đề này.
được các nhà tâm lý nghiên cứu với tư cách như là một khoa học ở nhiều góc
độ khác nhau.
G.C.Meet (1863-1931) nhà tâm lý học và triết học người Mỹ đã đưa ra
thuyết quan hệ tượng trưng. Tác giả khẳng định vai trò của giao tiếp đối với
sự tồn tại của loài người trong cộng đồng, nhấn mạnh các yếu tố tác động qua
lại trong giao tiếp.
Trong hội nghị lần thứ 3 ở Ata vào tháng 9 – 1973, các nhà tâm lý học
Liên Xô đã đề cập đến các vấn đề sau:
+ Phương pháp luận và phương pháp giao tiếp
+ Các phương pháp và công cụ nghiên cứu giao tiếp
+ Cơ chế giao tiếp
+ Ảnh hưởng của đặc điểm cá nhân đối với quá trình giao tiếp
+ Giao tiếp và lãnh đạo
+ Giao tiếp trong quần chúng
+ Sự chệch hướng và vi phạm loại hình giao tiếp
Năm 1960, tác giả Bavelas đã tiến hành nghiên cứu thực nghiệm về cấu
trúc giao tiếp, đồng thời đưa ra khái niệm “Khoảng cách” - được xác định như
một mắc xích giao tiếp cần thiết để đưa được thông điệp tới được người khác
bằng con đường ngắn nhất.
10
Như vậy, các vấn đề lý luận chung về giao tiếp đã được nhiều nhà
nghiên cứu quan tâm. Tuy nhiên, các vấn đề về khó khăn tâm lý, khó khăn
tâm lý trong giao tiếp lại ít được đề cập.
Năm 1987, E.V.Socanova cho ra đời cuốn “Những khó khăn của giao
tiếp liên nhân cách, trong đó tác giả đề cập đến vấn đề sau:
+ Vị trí của hiện tượng giao tiếp khó khăn trong cấu trúc của các vấn đề
tâm lý xã hội.
bảo mẫu và giáo viên lớp một có vai trò quan trọng trong sự thích ứng của trẻ
với nhà trường. Bởi bà cho rằng một trong những nguyên nhân cơ bản của
việc khó thích ứng, xuất hiện những khó khăn tâm lý là sự thay đổi đột ngột
quan hệ của trẻ với giáo viên. [22]
Nói về những khó khăn của lứa tuổi thiếu niên, L.X Vưgôtxki cho rằng
sự cải tổ những mối quan hệ giữa trẻ và môi trường chính là nguyên nhân gây
ra sự khủng hoảng của lứa tuổi thiếu niên chuyển tiếp. Ông đưa ra giả thuyết
về sự không trùng lắp của 3 điểm trưởng thành ở thiếu niên: trưởng thành về
giới tính, trưởng thành về cơ thể và trưởng thành về mặt xã hội. Đây cũng là
những đặc điểm cơ bản, mâu thuẫn cơ bản của tuổi thiếu niên.
Tóm lại, khó khăn tâm lý trong giao tiếp nói chung, trong giao tiếp của
lứa tuổi thiếu niên nói riêng đã được các tác giả nước ngoài nghiên cứu. Các
công trình nghiên cứu có đóng góp lớn trong việc phát hiện ra một số khó
khăn tâm lý trong giao tiếp đồng thời đề cập đến các nguyên nhân của khó
khăn đó.
1.1.2. Ở trong nước
Ở Việt Nam, trong thời gian gần đây, vấn đề khó khăn tâm lý, khó khăn
tâm lý trong giao tiếp cũng được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu.
Tác giả Phạm Ngọc Viễn khi phân tích biện pháp cơ bản của công tác
huấn luyện tâm lý chung cho các vận động viên đã nêu ra các khó khăn tâm lý
thể hiện dưới dạng các cảm giác sợ hãi, không tin tưởng do dự trong quyết
12
định…Những trở ngại tâm lý này thường xuất hiện trong điều kiện thi đấu có
yếu tố nhiễu như: khởi động không thành công, đối tượng kề mình có thành
tích cao, trọng tài thiếu khách quan…Các khó khăn rất đa dạng về nội dung.
Tuy nhiên có thể chia thành 3 mặt sau:
+ Những khó khăn về nhận thức: xuất hiện khi phản ánh không đúng về
Kết quả nghiên cứu còn chứng minh điều kiện kinh tế gia đình, hoàn cảnh
sống của học sinh có ảnh hưởng đến khó khăn cảm xúc và khó khăn trong
quan hệ bạn bè cùng lứa. [24]
Trong một cuộc khảo sát của Sở Giáo dục thành phố Hải Phòng liên
quan đến những khó khăn tâm lý về mặt cảm xúc của học sinh bốn lớp 9. Kết
quả cho thấy có đến 14% học sinh có biểu hiện nhút nhát, lúng túng trong
giao tiếp. Tỷ lệ này khiến chúng ta không thể thờ ơ. [38]
Tác giả Cao Xuân Liễu nghiên cứu về một số khó khăn tâm lý của học
sinh lớp 1 người dân tộc K’ho ở Lâm Đồng. Đề tài đã chỉ ra mức độ ảnh
hưởng của từng khó khăn: khó khăn về giao tiếp với cô giáo, khó khăn về học
tập, khó khăn về ngôn ngữ tới học sinh cũng như chỉ ra các nguyên nhân gây
ra khó khăn đó. [22]
Như vậy những vấn đề lý luận và thực tiễn về khó khăn tâm lý trong giao
tiếp đã được nghiên cứu ở Việt Nam. Các tác giả đã phát hiện một số khó
khăn tâm lý trong giao tiếp ở một số lĩnh vực hoạt động, xác định được
nguyên nhân đồng thời bước đầu hình thành được khái niệm khó khăn tâm lý
cũng như việc phân loại chúng. Tuy nhiên các công trình nghiên về khó khăn
tâm lý trong giao tiếp của lứa tuổi thiếu niên với bạn bè chưa được đề cập. Do
đó, việc nghiên cứu khó khăn tâm lý trong giao tiếp với bạn của học sinh
trung học cơ sở là một việc làm mang ý nghĩa thiết thực nhằm đưa ra những
biện pháp giúp các em vượt qua khó khăn.
14
1.2. Một số khái niệm
1.2.1. Khái niệm giao tiếp
Có nhiều định nghĩa giao tiếp khác nhau. Cho đến nay vẫn chưa có sự
thống nhất khi định nghĩa về giao tiếp.
T.Stecren (nhà tâm lý học Pháp) xem giao tiếp là quá trình trao đổi ý
một số yếu tố cản trở quá trình trao đổi thông tin: quan điểm chính trị, xã hội,
trình độ, nghề nghiệp, tuổi tác, đặc điểm tâm lý cá nhân, những mối quan hệ
tâm lý như thiện cảm, thành kiến, thiên vị…
- Giao tiếp là quá trình nhận thức lẫn nhau
Trong quá trình giao tiếp, con người không chỉ trao đổi thông tin cho
nhau mà còn nhận thức về nhau. Nhận thức nhau trong quá trình giao tiếp là
cơ sở để hiểu và thiết lập các hành động phối hợp chặt chẽ và mối quan hệ
phụ thuộc lẫn nhau. Nhận thức người khác có nghĩa là nhận thức những dấu
hiệu, những mối tương quan giữa chúng với các đặc điểm tâm lý bên trong
của người đó và trên cơ sở đó giải thích hành vi của họ. Như vậy, khía cạnh
của nhận thức bao hàm quá trình hình thành hình ảnh về người khác, xác định
các thuộc tính tâm lý và đặc điểm hành vi của người đó. Việc nhận xét, đánh
giá người đối thoại trong giao tiếp phụ thuộc vào một số đặc điểm của chủ thể
nhận thức lẫn khách thể nhận thức.
Chủ thể nhận thức
Khi đánh giá người khác, các chủ thể đều cố gắng xây dựng một hệ
thống diễn giải nhất định về hành vi của người đó. Sự giải thích hành vi của
người khác có thể được dựa trên những kiến thức nhất định về các nguyên
nhân dẫn tới hành vi. Trong đời sống hàng ngày, khi giao tiếp với người khác,
chủ thể hay gán ghép cho nhau cả nguyên nhân dẫn tới hành vi lẫn khuôn mẫu
hành vi mà chủ thể đã có trong kinh nghiệm của mình hoặc trên cơ sở phân
tích chính những động cơ của mình trong tình huống tương tự. Phạm vi của
các đặc điểm mà người ta thường gán ghép cho nhau phụ thuộc vào một số
16
đặc điểm đặc biệt của chủ thể tri giác. Thí dụ, một số người có xu hướng chú
ý nhiều tới các đặc điểm bên ngoài của khách thể, còn một số người khác
Như vậy việc tìm hiểu quá trình tự nhận thức bản thân thông qua
người khác gồm hai khía cạnh khác nhau: đồng nhất và phản tỉnh. Đó là các
cơ chế tâm lý chủ đạo của quá trình nhận thức người khác.
a/ Đồng nhất
Một trong những phương pháp đơn giản nhất để hiểu người khác là đồng
nhất bản thân mình với người đó. Đồng nhất được coi là những cơ chế nhận
thức và hiểu người khác
Trong tâm lý học xã hội người ta đã tiến hành nhiều thực nghiệm về cơ
chế đồng nhất và vai trò của nó trong giao tiếp, đã thiết lập được mối quan hệ
chặt chẽ giữa đồng nhất với đồng cảm, một hiện tượng tâm lý rất giống nhau
về nội dung.
b/ Đồng cảm
Là sự hiểu biết người khác bằng cách cùng chia sẻ cảm xúc của mình với
những xúc động mạnh của người đó. Đây là hiểu biết mang tính chất xúc cảm.
Bản chất xúc cảm của nó được thể hiện ở chỗ, tình huống của người khác
được cảm nhận chứ chưa chắc được phân tích, đánh giá, tìm hiểu kĩ. Đồng
cảm được coi như là một phương pháp đặc biệt để hiểu hành động của người
khác. Trong trường hợp đồng nhất để hiểu người khác cần đứng vào vị trí, lập
trường của họ, vào hành động theo lập trường này. Còn trường hợp đồng cảm
để hiểu người khác, cần phải chú ý, cân nhắc quan điểm, lập trường của người
ấy, nhưng bản thân mình lại hành động theo quan điểm của riêng mình.
c/ Phản tỉnh
Trong tâm lý học xã hội, phản tỉnh được hiểu là chủ thể hành động, tìm
hiểu xem người khác nhận xét, đánh giá về mình như thế nào trong giao tiếp.
Nói cách khác chủ thể hành động tự hình dung bản thân mình trong con mắt
Copyright: Tài liệu đại học ©