T RƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ P HẠM TP. HỒ CHÍ MINH
T
9
3

T
9
3

T
9
3

K HOA NGỮ VĂN
T
9
3

L UẬN VĂN TỐT NGHIỆP
T
8
3

M ÔN VĂN HỌC VIỆT NAM
T
9
3

N GHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG
T
8


T6
2
4

B ùi Thị Thuận
T
6
4


MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN .............................................................................................................. 2
T
7
5

T
7
5

MỤC LỤC .................................................................................................................... 3
T
7
5

T
7
5


5

T
7
5

4. Phương pháp nghiên cứu. ............................................................................................16
T
7
5

T
7
5

5. Cấu trúc luận văn. ........................................................................................................17
T
7
5

T
7
5

PHẦN HAI: NỘI DUNG .......................................................................................... 19
T
7
5

T


1.2. Đặc trưng .................................................................................................................20
T
7
5

T
7
5

2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện
ngắn ....................................................................................................................................22
T
7
5

T
7
5

2.1. Nghệ thuật xây dựng nhân vật .................................................................................22
T
7
5

T
7
5

2.1.1. Nhân vật văn học.......................................................................................................... 22

5

T
7
5

1. Xét từ góc độ phẩm chất, đặc điểm tính cách nhân vật và việc truyền đạt lý tưởng
của nhà văn, truyện ngắn Nguyễn Minh Châu khắc họa thành công nhân vật chính
diện và nhân vật phản diện. .............................................................................................30
T
7
5

T
7
5

1.1. Nhân vật chính diện - nguồn cảm hứng và tấm lòng yêu mến của Nguyễn Minh
Châu. ...............................................................................................................................30
T
7
5

T
7
5

1.2. Nhân vật phản diện - niềm căm phẫn của ngòi bút Nguyễn Minh Châu .................34
T
7

5

T
7
5


3. Căn cứ vào cấu trúc nội dung nhân vật, truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu xây
dựng các loại nhân vật loại hình, nhân vật tính cách và nhân vật tư tưởng ...............43
T
7
5

T
7
5

3.1 Nhân vật loại hình - khuynh hướng sử thi ca ngợi trong một mảng sáng tác của
Nguyễn Minh Châu .........................................................................................................43
T
7
5

T
7
5

3.2 Nhân vật tính cách ....................................................................................................44
T
7


T
7
5

2. Miêu tả tâm lý nhân vật một cách tinh tế, xác thực bằng cách dùng nhiều thứ ánh
sáng để soi chiếu từ những góc độ khác nhau ................................................................58
T
7
5

T
7
5

3. Khắc họa tâm lý, tính cách nhân vật qua những biểu hiện đa dạng của thủ pháp
độc thoại nội tâm...............................................................................................................63
T
7
5

T
7
5

PHẦN BA: KẾT LUẬN ............................................................................................ 68
T
7
5


ông là tấm lòng, là bầu nhiệt huyết với những phát hiện tinh tế, sáng tạo. Gần 40 năm
qua, cùng với sự biến chuyển sâu sắc của đời sống chính trị, kinh tế, xã hội... nhiều
tác phẩm của ông đã trải qua bao thử thách của thời gian để trụ lại một cách kiêu
hãnh, tự hào.
Người đọc quen thuộc Nguyễn Minh Châu từ tập Cửa sông, một "hình ảnh hiên
ngang của miền Bắc chúng ta bất chấp đạn bom phá hoại của giặc Mỹ" 1 , quen nghe
F
0
P

1

P

Phong Lê - "Cửa Sông, một hình ảnh về quê hương của chúng ta trong chiến đấu ",

Tạp chí Văn học số 6 1967


âm hưởng hào hùng của bài ca ra trận trong Dấu chân người lính... dường như thấy
Nguyễn Minh Châu khác trước qua những truyện ngắn từ sau năm 1975 của ông. Đấy
là những trang viết kiếm tìm vật vã, là những cuộc đấu tranh đầy khắc khoải, không
yên hòng tìm đến bản ngã đích thực của cuộc đời. Không phải là những tác phẩm ra
đời trong một sớm một chiều mà ở đó là sự kết tinh những suy tư, trăn trở từ những
ngày đầu cầm bút của ông: "Trong cuộc chiến đấu để giành lại đất nước với kẻ thù
bên ngoài hai mươi năm nay, ta rèn cho dân tộc ta bao nhiêu đức tính tốt đẹp như
lòng dũng cảm, sự xả thân vì sự nghiệp của Tổ quốc. Nhưng bên cạnh đó, hai mươi
năm nay, ta không có thì giờ để nhìn ta một cách thật kỹ lưỡng. Phải chăng bên cạnh
tính tốt đẹp thì tính cơ hội, nịnh nọt, tham lam, ích kỷ, phản trắc, vụ lợi còn được ẩn
kín và có lúc ngấm ngầm phát triển đến mức gần như lộ liễu. Bây giờ ta phải chiến

[...] Điểm Nguyễn Minh Châu đi xa hơn nhiều người: trên cơ sở so sánh mà phát huy
sức liên tưởng của người đọc.
"Từ Cửa sông đến Dấu chân người lính" (Tạp chí Tác phẩm mới, số 32, tháng
12/1973), Vương Trí Nhàn khái quát: Bên cạnh những nét đặc sắc riêng, dễ cảm thấy
những tác phẩm này vẫn có một cái gì đó thuộc về giọng điệu chung, chứng tỏ chúng
đều là những sản phẩm của một giai đoạn văn học, trong các giai đoạn kéo dài này,
tuy lịch sử chuyển từ hòa bình sang chiến tranh nhưng nếp cảm, nếp nghĩ của các tác
giả cũng như nhiều người trong chúng ta, vẫn là nằm trong một sự liên tục [...] Các
nhân vật ở đó tình cảm, lý trí thống nhất, tất cả sống đúng như mình có, không thấy
những lay động quá mức, những khát khao, những đòi hỏi phức tạp.
Nhị Ca nhận thấy "Sắc điệu mới của ngòi bút Nguyễn Minh Châu" (Văn Nghệ
Quân Đội, số 6/1978) qua hai tiểu thuyết Miền cháy và Lửa từ những ngôi nhà: Ở cả
hai truyện, Nguyễn Minh Châu đã phát triển ngòi bút phân tích tâm lý. Anh làm nảy
ra các nét nội tâm, nhân vật không chỉ hướng ngoại mà còn quay nhìn vào bên trong
để tìm hiểu, cân nhắc, đánh giá các diễn biến tâm trạng, các động cơ hành động [...]
Ngòi búi kín đáo đó có những nhận xét đôi khi tinh quái, nó bỗng thò ra châm chích
làm giật mình người ngủ gật ngoài đời.
Đến đầu những năm 80, người đọc chú ý nhiều đến các truyện ngắn của Nguyễn
Minh Châu. Thiếu Mai với bài " Từ Dấu chân người lính đến Những người đi từ
trong rừng ra nghĩ về Nguyễn Minh Châu " (Văn nghệ Quân Bội số 4/1983), đã
thông qua tiểu thuyết để nhận định về khả năng viết truyện ngắn của nhà văn này:
Phong cách tiểu thuyết của Nguyễn Minh Châu dường như chưa ổn định. Anh hãy
còn trên con đường không ngừng tìm tòi, thể nghiệm một cách viết riêng để tải được
đạt nhất những suy nghĩ sâu sắc cùng với cái vốn sống dày dặn của mình [...] Cái tạng
của Nguyễn Minh Châu hợp với loại truyện ngắn hoặc truyện vừa (hoặc tiểu thuyết


vừa) chỉ thể hiện một vấn đề, một chủ đề tập trung. Khả năng phân tích tinh tế mọi
khía cạnh ngóc ngách của một vấn đề, một tâm trạng vốn là chỗ mạnh của nhà văn, ở
loại truyện này anh có điều kiện để phát huy ưu thế, đem lại một chiều sâu bất ngờ.

lý phức tạp và vi tế của nhân vật chính, Nguyễn Minh Châu chứng tỏ một bản lĩnh
nhà văn biết phát biểu, biểu hiện nhân vật theo lối riêng. Cả thiên truyện hiện ra dần
dần cùng với cuộc khám phá tính cách nhân vật chính Quỳ, được miêu tả từ xa đến
gần, từ vẻ đẹp bên ngoài đến phần cốt lõi khó khăn phức tạp, đầy biến động nhất của
nội tâm, đó là các cuộc tình của Quỳ.
Từ những sáng tác mới của Nguyễn Minh Châu, xuất hiện nhiều ý kiến trao đổi,
thậm chí tranh cãi đến gay gắt. Cái mốc của sự tranh luận này là cuộc hội thảo bàn về
những truyện ngắn trong những năm gần đây của ông. Điều đó ít nhất cũng chứng tỏ
Nguyễn Minh Châu được nhiều bạn đọc quan tâm.
Nhận xét về nhân vật của Nguyễn Minh Châu, Đào Vũ cho rằng: "Khi lướt một
vòng nhận mặt lại những nhân vật truyện ngắn ấy, dường như có những con người lạ
lẫm quá." Phan Cự Đệ cũng cùng mạch suy nghĩ: "Một số nhân vật của Nguyễn Minh
Châu được xây dựng có tính chất khiên cưỡng. Ở một hai truyện, nhân vật của anh
độc đáo nhưng hơi cá biệt." Xuân Thiều cũng chung tâm trạng đó: "Những nhân vật
anh đưa ra có vẻ không thật, nó là sản phẩm của một ý định truyền đạt cái vừa khám
phá." Nguyễn Kiên thì nhận thấy "anh Châu hơi nghiêng về nhân vật dị thường", Vũ
Tú Nam lại gọi đó là nhân vật cá biệt và cho rằng khi xây dựng loại nhân vật này, "có
lúc anh tùy tiện, bất chấp cả logic thông thường, nên ta thấy có cảm giác giả giả,
không vào được người đọc một cách dễ dàng." Bùi Hiển cũng cảm nhận: "Về một số
truyện, anh đẩy sự tìm tòi khám phá về nội tâm, về tính cách, về hình ảnh cuộc sống
và ý nghĩa cuộc đời theo một hướng có vẻ phức tạp hơn nhưng chưa chắc đã là sâu
sắc hơn" [...] Phải chăng ở một vài truyện nói trên, do sự quá say sưa phân tích mổ xẻ
nào đó, cái chủ đích ấy, cái niềm tin ấy phần nào như bị hẫng hụt. Đồng thời, hình
tượng quả có kém đi về chân thực sinh động và sức thuyết phục.
Tô Hoài và Lê Thành Nghị lại có cách nhìn khác. Tô Hoài cho rằng những cái
tưởng như bình thường lặt vặt trong đời sống hàng ngày, dưới con mắt và ngòi bút
Nguyễn Minh Châu đều trở thành những gợi ý đáng suy nghĩ và có tầm triết lý. Tác


giả đã công phu và chủ tâm xây dựng nhân vật Quỳ trong Người đàn bà trên chuyến

đến một lần là xong trong nhận thức của nhân vật, việc xáo trộn, đan xen các lớp thời
gian trần thuật - một đặc sắc bao trùm trong nghệ thuật kết cấu của cuốn tiểu thuyết
này - chính là nhằm tạo ra một hệ thống điểm nhìn trần thuật để tập trung soi rọi vào
một biến cố, từ đó lẩy ra ý nghĩa khách quan của nó. Đây cũng là một dấu hiệu nói
lên sự thay thế ý thức độc thoại bằng ý thức đối thoại trong tư duy nghệ thuật của nhà
văn.
Lã Nguyên với bài "Nguyên Minh Châu và những trăn trở trong đổi mới tư duy
nghệ thuật" (Tạp chí Văn học, số 2/1989) nhận định: Trong sáng tác của Nguyễn
Minh Châu, mạch suy tưởng, triết lý tràn vào mạch trần thuật, mạch kể, nhiều khi
phải đuổi theo mạch tả, dòng sự kiện hồi cố lấn át dòng sự kiện tiến trình cốt truyện...
làm cho cốt truyện ngày càng có khuynh hướng nới lỏng. [...] Ngòi bút của ông luôn
hướng tới những biểu hiện đầy biến động của các quá trình tư tưởng, tình cảm, tâm lý
để nắm bắt cái con người đích thực ở trong con người. Nhân vật của Nguyễn Minh
Châu vì thế không bao giờ đồng nhất với bản thân nó.
"Với Nguyễn Minh Châu" (Tạp chí Văn học, số 3/1989), Xuân Thiều cho rằng:
Nguyền Minh Châu là nhà văn đầy tìm tòi sáng tạo. Sự tìm tòi sáng tạo thường mấp
mé giữa cái đúng và cái tưởng như đúng, cái hay và cái tưởng là hay, cái thật và cái
tưởng là thật.
Thao Trường thì cho biết: Nhân vật của anh thì lại khá đỏng đảo phong phú, mà
đặc biệt nội tâm của họ ngày càng đa dạng, nhiều chiều ("Chút kỷ niệm nhỏ với anh
Nguyễn Minh Châu", Văn nghệ Quân đội số 3/1989).
Nguyễn Khải trong bức thư gởi cho vợ của Nguyễn Minh Châu, đăng trên Văn
nghệ Quân đội số 3/1989 với nhan đề "Nguyễn Minh Châu, niềm hãnh diện của
người cầm bút", có viết: Anh là người kế tục xuất sắc những bậc thầy của nền văn
xuôi Việt Nam, và cũng là người mở đường rực rỡ cho những cây bút trẻ tài năng sau
này. Anh Châu là bất tử.
Đến ngày giỗ đầu của Nguyễn Minh Châu, tại trường viết văn Nguyễn Du, đã tổ


chức "Buổi hội thảo nhân ngày giỗ đầu nhà văn Nguyễn Minh Châu". Trong không

hiện cái tôi vừa trữ tình, vừa hiện thực. Đổi mới bút pháp nhưng vẫn tôn trọng chi tiết
chân thực và lịch sử.
Trần Thị Mai Nhi trong “Văn học hiện đại - Văn học Việt Nam giao lưu gặp gỡ"
(NXB Văn Học 1994) đã khẳng định Nguyễn Minh Châu sớm nổi tiếng về một ngòi
bút phân tích mổ xẻ tinh tế nội tâm con người, trong Phiên chợ Giát, sở trường đó
càng bộc lộ. Chỗ mạnh về nghệ thuật là ở chỗ mổ xẻ tế vi những diễn biến nội tâm
của nhân vật, làm xuất hiện trước người đọc một thế giới tâm linh hết sức phong phú
của một nông dân phải đối đầu với những thế lực làm phi nhân cách con người. Ông
có cái nhìn nhân bản để khám phá thân phận người nông dân.
Phạm Quang Long trong bài "Thái độ của Nguyễn Minh Châu đối với con
người: niềm tin pha lẫn lo âu." (Tạp chí Văn học, số 9/1996) cho rằng: cống hiến lớn
nhất của ông là sự thức tỉnh một ý thức mới, đúng đắn hơn trong cái nhìn nhận, đánh
giá về con người, ve những đoi mới trong phương thức biêu đạt [...] Ông chứ không
phải là ai khác đã đi tiên phong, đã hứng chịu một số bất công do nhiều lý do nhưng
vẫn kiên trì thiên chức của mình.
Kỷ niệm 10 năm ngày mất Nguyễn Minh Châu, Xuân Thiều với bài "Thời gian
gần gũi Nguyễn Minh Châu" (Văn nghệ Quân đội, số 1/1999) cảm nhận: Truyện Mùa
trái cóc ở Miền Nam, một truyện mang rõ dấu ấn Nguyễn Minh Châu nhất, đấy là
khát vọng và tài năng của anh [...] Phải có khát vọng lớn về tình yêu thương con
người, phải có tài năng lớn mới rút ra từ trong cái mớ ghi chép vội vã ấy, một ý nghĩ
lớn để có khả năng hư cấu tạo dựng thành thiên truyện bất hủ.
Ngô Vĩnh Bình khi viết về mảng "Nhà văn Nguyễn Minh Châu bàn về truyện
ngắn" (Văn nghệ Quân đội, số4/1999) đã cho rằng: Nguyễn Minh Châu là nhà văn đã
sống và viết hết mình. Riêng với thể loại truyện ngắn, thể loại mà những năm tháng
cuối đời ông để nhiều tâm lực ông cũng đã làm như thế, hành động như thế. Những
truyện ngắn in trong tập Bến quê, Cỏ lau, và trong tập Truyện ngắn Nguyễn Minh
Châu đã trở thành những truyện ngắn tiêu biểu của một giai đoạn văn học.


Lịch sử tiếp nhận truyện của Nguyễn Minh Châu sẽ còn tiếp nối về sau. Tuy

con người và tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, đặc biệt chú ý đến những bài viết về
nghệ thuật xây dựng nhân vật để tổng hợp, khái quát và có một cái nhìn tổng thể về
việc tìm hiểu truyện ngắn của ông. Sau đó trình bày những cảm nhận của mình trên
tinh thần làm việc nghiêm túc, thái độ khách quan.
Phương pháp hệ thống được vận dụng để xem xét truyện ngắn của Nguyễn Minh
Châu như là một chỉnh thể nghệ thuật và được đặt trong bối cảnh hiện tại để nhìn
nhận, đánh giá. Bên cạnh đó, chúng tôi dùng phương pháp so sánh - đặt truyện ngắn
của ông trong mối tương quan với các nhà văn đồng đại, với nền văn học đương đại,
có đối chiếu với văn học quá khứ và trong sự vươn lên hòa nhập với văn học thế giới.
5. Cấu trúc luận văn.
Trong phạm vi đề tài trên, người viết sẽ trình bày luận văn của mình theo trình
tự sau:
Sau phần dẫn luận, chúng tôi sẽ đi vào nghiên cứu sơ lược phần lý luận văn học
liên quan đến truyện ngắn (Chương I).
Trên cơ sở lý luận chung, chúng tôi trình bày các loại hình nhân vật mà Nguyễn
Minh Châu đã thể nghiệm trong truyện ngắn của mình, phân loại chúng để làm tiền
đề xác định các thủ pháp xây dựng nhân vật (Chương II).
Sau khi xác định các loại hình nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Minh
Châu: Căn cứ vào việc truyền đạt lý tưởng, phân chia thành nhân vật chính diện và
phản diện; dựa vào nội dung cốt truyện, xây dựng nhân vật bình thường trong cuộc
sống đời thường và nhân vật số phận; xét trên bình diện cấu trúc, chia nhân vật làm 3
loại: nhân vật loại hình, nhân vật tính cách và nhân vật tư tưởng, chúng tôi đi sâu tìm
hiểu và nghiên cứu các thủ pháp nghệ thuật Nguyễn Minh Châu đã sử dụng để xây
dựng nhân vật, đó là: miêu tả ngoại hình độc đáo, dùng các yếu tố tâm lý xác thực và


thể hiện đa dạng độc thoại nội tâm (Chương II).
Phần cuối là kết luận chung về khóa luận này và các tài liệu tham khảo có liên
quan.


4
P

Điều kiện cốt yếu tạo được chỗ đứng của truyện ngắn còn ở những yếu tố nghệ
thuật gây được âm hưởng lâu bền trong trái tim người đọc. Mỗi truyện ngắn đều phải
có những nét riêng, đặc thù và in đậm đấu ấn của tác giả, do đó đòi hỏi mỗi nhà văn
phải có giọng điệu riêng, độc đáo, không thể lẫn lộn với người khác.
Văn phong cũng ảnh hưởng, quy định đến hình thức thể tài truyện ngắn. "Lời
văn bộc lộ, giải bày những suy ngẫm về thế thái nhân tình, hình thành truyện ngắn
trầm tư thế sự; lời văn trần thuật hoạt kê tạo nên thể tài châm biếm, đả kích; lời văn
5

“Ngồi buồn viết mà cười”, Nguyễn Minh châu, Tạp chí Văn nghệ Quân đội, 4/1989


phân tích, mổ xẻ những vấn đề thời sự xã hội thì tính hiện thực cao." 6
F
5
P

Đặc trưng cuối cùng của truyện ngắn là đề tài, nội dung rất phong phú, nó phản
ánh mọi góc độ của đời sống, nhiều vấn đề có tính thời sự của xã hội. Điều cơ bản là
ở mỗi đề tài ấy, nhà văn đều có thể nêu lên vấn đề tư tưởng của truyện, nếu không nói
là "đề xuất một bài học làm người."
Như vậy, truyện ngắn là một thể loại luôn trong quá trình phát triển, nó có sức
chứa nội tại lớn lao. Nói như nhà văn Mỹ Wiliam Soroyan; "Chừng nào trên quả đất
này còn nhà văn, và họ còn viết, truyện ngắn còn tìm được cách nhập vào mọi hình
thức đề tài, chọn cho mình mọi dung lượng, mọi phong cách, và nó cũng có thể vượt
ra, phá tung mọi hình thức, mọi khuôn khổ, phong cách đó."
2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện

Văn học là vấn đề con người, nhà văn đắm mình trong cuộc sống, quan sát hiện
thực, đưa những con người từ thực tế bước vào trong văn, rơi từ những dòng văn,
người đọc đưa nhân vật bước ra cuộc đời, hòa mình trong dòng chảy bộn bề, sôi động
ấy. Tuy nhiên, nhân vật văn học không hề tái hiện một cách đơn giản con người có
thực trong cuộc sống. Ở mỗi nhân vật đều có một phần tâm hồn của nhà văn, bao giờ
cũng mang trong mình nó sự cảm nhận, đánh giá của nhà văn đối với cuộc sống
khách quan.
Thế giới nhân vật phong phú của văn học có thể khái quát thành một số các loại
hình nhất định. Dựa vào nội dung cốt truyện, vào khả năng xuất hiện, tầm quan trọng
và vai trò của nhân vật trong tác phẩm, có thể chia thành nhân vật chính và nhân vật
phụ. Nêu xét theo đặc điểm tính cách, góc độ phẩm chất của nhân vật trong việc
truyền đạt lý tưởng của nhà văn thì có hai loại nhân vật: chính diện và phản điện. Căn
cứ vào thể loại thì ứng với tiểu thuyết sẽ có nhân vật tự sự; nhân vật trữ tình thường
xuất hiện trong thơ ca và nhân vật kịch được xây dựng trong thể loại kịch. Đi sâu vào
bản chất, dựa vào cấu trúc hình tượng, chia nhân vật văn học thành nhân vật chức
năng (mặt nạ), nhân vật loại hình, nhân vật tính cách và nhân vật tư tưởng.


2.1.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tác phẩm văn học

Con người là một thực thể đầy sinh động và bất ngờ. Nếu như người thợ nhiếp
ảnh thu được hình ảnh con người qua một khoảnh khắc, nhà điêu khắc tạo dựng nhân
vật trong một tư thế bất biến... thì nhà văn lại không sao chép thực tiễn một cách cứng
nhắc, tĩnh tại mà luôn trong quá trình vận hành. Ở đó, con người được thể hiện trong
đa dạng các mối quan hệ của mình qua lời ăn tiếng nói, qua nghĩ suy, hành động. Và
bởi lẽ đó, xây dựng nhân vật trong tác phẩm văn học chính là một nghệ thuật mang
những nét đặc thù riêng.
Nhà văn khắc họa tính cách nhân vật theo nhiều hướng, người đọc có thể nhận
biết những đặc điểm tâm lý, phẩm chất đạo đức của nhân vật thông qua người kể
chuyện hoặc qua một nhân vật khác, cũng có thể nhân vật đó tự bộc lộ, tự nói về
Trích đoạn Nhân vật tính cách Nhân vật tư tưởng tự thức nhận về mình và thế giới quanh mình Thể hiện nội tâm, tính cách nhân vật bằng một vài nét miêu tả ngoại hình độc đáo, có tính chất biểu trưng Miêu tả tâm lý nhân vật một cách tinh tế, xác thực bằng cách dùng nhiều thứ ánh sáng để soi chiếu từ những góc độ khác nhau Khắc họa tâm lý, tính cách nhân vật qua những biểu hiện đa dạng của thủ pháp độc thoại nội tâm