TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA KHOA HỌC TỰ NHIÊN
BỘ MÔN HÓA HỌC
------------

NGUYỄN VĂN THIỆN

KHẢO SÁT THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ HOẠT TÍNH
KHÁNG NẤM CỦA TINH DẦU CHANH KIÊN
(CITRUS LIMONIA OSBECK)

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
CHUYÊN NGÀNH: HÓA DƢỢC

2015


TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA KHOA HỌC TỰ NHIÊN
BỘ MÔN HÓA HỌC
------------

NGUYỄN VĂN THIỆN

KHẢO SÁT THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ HOẠT TÍNH
KHÁNG NẤM CỦA TINH DẦU CHANH KIÊN
(CITRUS LIMONIA OSBECK)

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
CHUYÊN NGÀNH: HÓA DƢỢC




Trƣờng Đại Học Cần Thơ

Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam

Khoa Khoa Học Tự Nhiên

Độc Lập – Tự Do – Hạnh Phúc

Bộ Môn Hóa Học

------------

NHẬN XÉT ĐÁNH GIÁ CỦA CÁN BỘ HƢỚNG DẪN
1. Cán bộ hƣớng dẫn: Ts. Nguyễn Trọng Tuân
2. Tên đề tài: “Khảo sát thành phần hóa học và hoạt tính kháng nấm của tinh
dầu Chanh kiên (Citrus limonia Osbeck)”
3. Sinh viên thực hiện: Nguyễn Văn Thiện
MSSV: 2112095
4. Nội dung nhận xét:
a. Nhận xét về hình thức của LVTN:
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
b. Nhận xét về nội dung của LVTN (đề nghị ghi chi tiết và đầy đủ):
 Đánh giá nội dung thực hiện của đề tài:
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
 Những vấn đề còn hạn chế:
..............................................................................................................................

MSSV: 2112095
4. Nội dung nhận xét:
a. Nhận xét về hình thức của LVTN:
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
b. Nhận xét về nội dung của LVTN (đề nghị ghi chi tiết và đầy đủ):
 Đánh giá nội dung thực hiện của đề tài:
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
 Những vấn đề còn hạn chế:
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
c. Nhận xét đối với sinh viên thực hiện đề tài:
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
d. Kết luận, kiến nghị và điểm:
..............................................................................................................................
..............................................................................................................................
Cần Thơ, ngày …. tháng …. năm 2015
Cán bộ phản biện

iii


TÓM TẮT
Chanh kiên (Citrus limonia Osbeck) là một loại cây ăn quả có nhiều
công dụng nhƣng vẫn chƣa đƣợc nghiên cứu rộng rãi hiện nay. Luận văn này
đƣợc thực hiện với mục đích khảo sát thành phần hóa học và hoạt tính kháng
nấm của tinh dầu Chanh kiên. Thành phần hóa học của tinh dầu Chanh kiên
đƣợc khảo sát bằng hệ thống sắc ký khí ghép khối phổ (GC – MS). Kết quả

Tôi xin cam kết luận văn này đƣợc hoàn thành dựa trên các kết quả
nghiên cứu của tôi và các kết quả của nghiên cứu này chƣa đƣợc dùng cho bất
cứ luận văn cùng cấp nào khác.

Cần Thơ, ngày …. tháng …. năm 2015

Nguyễn Văn Thiện

v


MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN ..................................................................................................... i
NHẬN XÉT ĐÁNH GIÁ CỦA CÁN BỘ HƢỚNG DẪN ............................... ii
NHẬN XÉT ĐÁNH GIÁ CỦA CÁN BỘ PHẢN BIỆN.................................. iii
TÓM TẮT ......................................................................................................... iv
LỜI CAM ĐOAN .............................................................................................. v
MỤC LỤC ........................................................................................................ vi
DANH MỤC BẢNG ........................................................................................ ix
DANH MỤC HÌNH ........................................................................................... x
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT .................................................................. xi
Chƣơng 1: GIỚI THIỆU .................................................................................... 1
1.1

Giới thiệu về đề tài............................................................................. 1

1.2

Mục tiêu của đề tài ............................................................................. 1



Phân bố .......................................................................................... 6

2.2.5

Công dụng và dƣợc tính................................................................. 6

2.3

Giới thiệu về tinh dầu ........................................................................ 7

2.3.1

Khái quát về tinh dầu ..................................................................... 7

2.3.2

Quá trình tích lũy ........................................................................... 7

2.3.3

Tinh dầu Chanh.............................................................................. 7

2.4

Tình hình nghiên cứu tinh dầu Chanh kiên ....................................... 8

vi




3.1.1

Địa điểm và thời gian................................................................... 12

3.1.2

Thiết bị, dụng cụ và hóa chất ....................................................... 12

3.1.3

Nguyên liệu .................................................................................. 13

3.2

Phƣơng pháp nghiên cứu ................................................................. 13

3.2.1

Xử lý nguyên liệu ........................................................................ 13

3.2.2

Ly trích tinh dầu bằng phƣơng pháp chƣng cất lôi cuốn hơi nƣớc ..
..................................................................................................... 13

3.2.3

Xác định một số chỉ tiêu lý – hóa của tinh dầu Chanh kiên ........ 15


vii


4.3.2
4.4

So sánh kết quả nghiên cứu ......................................................... 26

Khảo sát hoạt tính kháng nấm của tinh dầu Chanh kiên ................. 31

Chƣơng 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ....................................................... 35
5.1

Kết luận ............................................................................................ 35

5.2

Kiến nghị.......................................................................................... 36

TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 37
PHỤ LỤC ........................................................................................................ 39

viii


DANH MỤC BẢNG
Bảng 4.1: Kết quả chuẩn độ xác định chỉ số acid tinh dầu vỏ Chanh kiên ..... 21
Bảng 4.2: Kết quả chuẩn độ xác định chỉ số xà phòng hóa và ester tinh dầu vỏ
Chanh kiên ....................................................................................................... 21
Bảng 4.3: Kết quả chuẩn độ xác định chỉ số acid tinh dầu lá Chanh kiên....... 21

Hình 4.1: Tinh dầu vỏ và lá Chanh kiên .......................................................... 20

x


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
GC – MS

Gas Chromatography – Mass Spectrometry

IA

Acid index

IS

Savon index

IE

Ester index

PDA

Potato Dextrose Agar

xi


Chƣơng 1: GIỚI THIỆU

đồng thời cũng góp phần nâng cao giá trị sử dụng cây Chanh và khai thác hiệu
quả tiềm năng kinh tế mà nó mang lại.
1.2

Mục tiêu của đề tài

Trong giới hạn nghiên cứu của một luận văn tốt nghiệp, đề tài sẽ làm rõ
các vấn đề sau:
 Ly trích tinh dầu vỏ và lá Chanh kiên bằng phƣơng pháp chƣng cất lôi
cuốn hơi nƣớc.

1


 Xác định các chỉ số lý – hóa của tinh dầu Chanh kiên.
 Khảo sát thành phần hóa học trong tinh dầu Chanh kiên bằng hệ thống
sắc ký khí ghép khối phổ (GC – MS).
 Khảo sát hoạt tính kháng nấm của tinh dầu Chanh kiên.

2


Chƣơng 2: TỔNG QUAN
2.1

Giới thiệu về họ Rutaceae và chi Citrus

2.1.1

Họ Rutaceae

Sự phân loại nội bộ trong chi này rất phức tạp và hiện nay ngƣời ta vẫn
không biết chính xác số lƣợng loài có nguồn gốc tự nhiên do nhiều loài đƣợc
coi là có nguồn gốc lai ghép.
Ở Việt Nam chƣa biết chính xác các giống Citrus đƣợc trồng từ bao giờ
nhƣng do khí hậu thích hợp cho giống Citrus phát triển nên đƣợc trồng rộng

3


rãi khắp các vùng trong nƣớc. Các loại thƣờng đƣợc trồng từ Bắc vào Nam ở
các vƣờn cây ăn trái nhƣ:
 Thanh yên và Phật thủ (Citrus medica).
 Chanh: có hai loại chính là Chanh núm (Citrus limon) và Chanh giấy
(Citrus aurantifolia).
 Quýt (Citrus reticulata).
 Cam đắng (Citrus aurantium).
 Cam ngọt (Citrus sinensis).
 Bƣởi (Citrus grandis) và Bƣởi chùm (Citrus paradisi).
2.2

Tổng quan về Chanh Citrus limonia Osbeck

2.2.1

Tên gọi

Tên khoa học: Citrus limonia Osbeck.
Tên Việt Nam: Chanh kiên, Chanh Hà Nội.

Hình 2.1: Chanh kiên

Hình 2.2: Hoa và quả Chanh kiên

5


2.2.4

Phân bố

Chanh kiên đƣợc trồng nhiều ở Trung Quốc, Lào, Campuchia và Việt
Nam. Ở tại Việt Nam giống Chanh này đƣợc trồng nhiều ở Quảng Trị và Lâm
Đồng.
2.2.5

Công dụng và dƣợc tính [3-4]

Các loài Chanh thƣờng có công dụng nhƣ nhau. Ngƣời dân trồng Chanh
để lấy quả ăn, lá làm gia vị. Ngoài ra, Chanh còn làm nguyên liệu để sản xuất
nƣớc giải khác, tinh dầu và acid citric từ thiên nhiên.
Cây Chanh thuộc nhóm 54 cây thuốc có giá trị dƣợc liệu cao nhất trong
danh mục hơn 7.300 loài thực vật đƣợc tổ chức Plants For a Future ở Anh
phân loại và xếp hạng căn cứ vào giá trị dinh dƣỡng cũng nhƣ dƣợc liệu. Bên
cạnh một số sinh tố và các khoáng chất, Chanh là một nguồn quan trọng cung
cấp vitamin C và những chất chống oxy hoá thuộc nhóm flavonoid. Do đó
Chanh có chức năng giải độc, bảo vệ thành mạch, tăng cƣờng hệ miễn dịch và
hạn chế tác hại của những gốc tự do để làm chậm sự lão hóa.
Các nhà khoa học thuộc Trƣờng Đại học Melbourne (Australia) cho biết
dịch chiết từ quả Chanh có thể giúp phụ nữ tránh thai qua tác dụng làm tê liệt
hoạt động của tinh trùng. Nhiều bộ tộc trên thế giới có tập quán ngừa thai bằng
cách tẩm dịch quả Chanh vào một miếng bọt biển và đặt vào âm đạo. Những

lƣợng tinh khiết nhất của dƣợc thảo từ thiên nhiên và mạnh hơn 50 – 100 lần
các loại dƣợc thảo sấy khô.
2.3.2

Quá trình tích lũy [5]

Tinh dầu trong thực vật đƣợc tạo ra và tích trữ trong các mô. Hình dạng
các mô này thay đổi tùy theo vị trí của chúng trong cây. Những mô này có thể
hiện diện ở tất cả các bộ phận của cây với những tên gọi khác nhau nhƣ:
 Tế bào tiết: tinh dầu đƣợc tiết ra rồi chúng đƣợc giữ trong các tế bào
(mô tiết) ví dụ trong cánh hoa hồng, trong củ gừng, …
 Lông tiết: cũng là tế bào tiết nhƣng nằm nhô ra ngoài thực vật, thƣờng
bắt gặp ở các loài môi, cúc, cà, …
 Túi tiết: tế bào tiết ra tinh dầu nhƣng không chứa lại bên trong mà dồn
chung chứa vào một xoan trống, tạo ra bởi cơ chế ly bào hay tiêu bào. Túi tiết
thƣờng nằm bên dƣới lớp biều bì.
 Ống tiết: cách tạo ra tinh dầu cũng giống nhƣ túi tiết nhƣng nằm sâu
trong phần gỗ và chạy dài theo sớ gỗ, thƣờng bắt gặp trong các giống
Diterocarpi, Artemisia, …
2.3.3

Tinh dầu Chanh

Hình 2.3: Tinh dầu Chanh thƣơng mại
(http://www.yes24.vn/Product/1536147/tinh-dau-chanh-ho-tro-khang-khuangiai-tru-doc-to-10ml)

7


Tinh dầu Chanh là một chất lỏng linh động, trong suốt, không màu đến

Công trình nghiên cứu này đƣợc đăng trên tạp chí khoa học Journal of
Agricultural and Food Chemistry do nhóm nghiên cứu thuộc Trƣờng Đại học
Corsica Pasquale Paoli (Đại học Corse), Pháp thực hiện và công bố.
Nghiên cứu đã công bố thành phần hóa học của vỏ và lá 43 loài Chanh,
trong đó có Chanh C. limonia Osbeck. Thành phần hóa học của vỏ và lá
Chanh kiên đƣợc công bố nhƣ sau:
 Đối với vỏ: Limonene (61,7%), -Pinene (12,2%), -Terpinene
(10,3%), Sabinene (1,8%), -Pinene (1,7%), -Cymene (1,4%), Myrcene
(1,3%), -Caryophyllene (0,5%), …
8


 Đối với lá: -Pinene (28,2%), Limonene (27,4%), Citronellal (14,7%),
Sabinene (7%), -Pinene (1,8%), Citronellol (1,8%), Linalool (1,7%),
Myrcene (0,9%), Geranial (0,2%), -Caryophyllene (0,2%), …
2.5

Các phƣơng pháp ly trích tinh dầu [4-5, 8-9]

Dựa trên cách tiến hành, ngƣời ta chia các phƣơng pháp sản xuất tinh dầu
ra làm 4 loại: cơ học, tẩm trích, hấp thụ và chƣng cất hơi nƣớc.
Nhƣng dù có tiến hành theo bất cứ phƣơng pháp nào, quy trình sản xuất
đều có những điểm chung sau đây:
 Tinh dầu thu đƣợc phải có mùi thơm tự nhiên nhƣ nguyên liệu.
 Quy trình khai thác phải phù hợp nguyên liệu.
 Tinh dầu phải đƣợc lấy triệt để khỏi nguyên liệu với chi phí thấp nhất.
Nguyên tắc ly trích của tất cả các phƣơng pháp nói trên đều dựa vào
những đặc tính của tinh dầu nhƣ:
 Dễ bay hơi.
 Lôi cuốn theo hơi nƣớc ở nhiệt độ dƣới 100 oC.

dầu hỏa để hòa tan tinh dầu có trong nguyên liệu. Nguyên liệu đƣợc cho vào
bình có nút kín, thêm dung môi thích hợp vào ngâm. Trong thời gian ngâm
thỉnh thoảng lắc bình cho đều, sau đó lọc và ép.
Phƣơng pháp này sử dụng nhiều trong công nghệ nƣớc hoa đối với các
hoa có mùi thơm dễ bay hơi nhƣ hoa hồng, hoa lan, … mà ngƣời ta chỉ thu
đƣợc rất ít khi dùng phƣơng pháp chƣng cất hơi nƣớc.
2.5.3

Phƣơng pháp hấp thụ

Phƣơng pháp này bao gồm: phƣơng pháp ƣớt và phƣơng pháp hấp thụ
động học.
2.5.3.1 Phƣơng pháp ƣớt
Một số loài hoa nhƣ hoa lài, hoa huệ, … có khả năng đặc biệt là sau khi
thu hái vẫn tiếp tục tạo ra tinh dầu. Đồng thời, dựa vào tính chất các chất béo
của thực vật hay động vật có khả năng hấp thụ những chất dễ bay hơi trên bề
mặt của chúng. Do đó, khi cho hoa tiếp xúc với các chất nhƣ vaseline,
paraffin, dầu ô-liu hoặc mỡ động vật đã tinh chế trong khoảng thời gian nhất
định, hƣơng thơm do hoa tiết ra sẽ đƣợc hấp thụ sau đó lắc chất béo với
ethanol để hòa tan tinh dầu, những vết chất béo bị kéo theo sẽ đƣợc loại bỏ
bằng cách làm lạnh ở –10 oC.
2.5.3.2 Phƣơng pháp hấp thụ động học
Khi thổi không khí vào giữa các lớp hoa, tinh dầu trong hoa sẽ bốc hơi
bay theo không khí. Nếu không khí này đƣợc dẫn qua một cột chứa than hoạt
tính, hơi tinh dầu sẽ bị hấp thụ. Thƣờng xác hoa sau đó đƣợc tẩm trích với
dung môi thích hợp để lấy thêm nhƣng phần khó bay hơi.
2.5.4

Phƣơng pháp chƣng cất lôi cuốn hơi nƣớc



Thiết bị, dụng cụ và hóa chất

3.1.2.1 Thiết bị và dụng cụ
Bộ chƣng cất tinh dầu nhẹ Clevenger.
Bình cầu 100 mL, 1000 mL.
Bình định mức 100 mL, 250 mL.
Bếp đun hoàn lƣu Heating Green.
Bình tam giác 250 mL.
Burette 25 mL.
Cân điện tử SATORRIUS 210

0,0001 g.

Cốc thủy tinh 100 mL, 500 mL, 1000 mL.
Đĩa petri thủy tinh 100 x 15 mm.
Hệ thống GC – MS.
Micropipette 100 – 1000 L.
Ống đong 10 mL.
3.1.2.2 Hóa chất
Ethanol 96o.
Diethyl ether.
Dung dịch KOH 0,1 N trong ethanol.
Dung dịch HCl 0,1 N trong ethanol.
Na2SO4 khan.
Nƣớc cất.
Phenolphthalein.

12