-1
-2 MỞ ĐẦU
học đường. Hoạt động này được quan tâm và thực hiện từ năm 1998 với sự hỗ trợ
do chọn
đề Đào
tài tạo Việt Nam. Các kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng,
của 1.BộLý
giáo
dục và
những năm đầu tiên của cuộc đời rất quan trọng cho việc học tập và phát triển. Đó
là thời Trải
kỳ có
hưởng
sự liệt,
phátđất
triển
về tacácđãmặt
thức,những
giao
quaảnh
trường
kỳ nhiều
chiến nhất
tranhđến
khốc
nước
chịunhận
vô vàn
tiếp,
và vật
tìnhchất
nỗi đau
từ thế
này đến
khác đó
khuyết
tật (KT)
chiếm
những
ngườiTheo
trưởng
thànhkê,
và hiện
tháo vát
tỷ lệ cao.
thống
nayđộc
cả lập.
nước có 6,8 triệu người khuyết tật chiếm
khoảng 7,8% dân số, trong đó có khoảng 1,1 triệu trẻ khuyết tật, chiếm khoảng
3,4% so với trẻ em cùng độ tuổi. Hiện nay mới chỉ có khoảng gần 300.000 em,
Nghệ An là một trong những tỉnh có số trẻ em chậm phát triển trí tuệ có số
chiếm 24,22% so với trẻ khuyết tật được đi học ở các loại hình trường lớp.
lượng cao trong số trẻ khuyết tật. Công tác can thiệp sớm cho trẻ chậm phát triển trí
tuệ được triển khai và thực hiện trên địa bàn tỉnh suốt nhiều năm nay. Tuy nhiên,
đây là Thấu
lĩnh vực
ở Việt
chungthòi
và mà
ở Nghệ
để
nhiều
tại và
thật tật.
sự Thông
đem lạiqua
hiệu
đáng.
Xuất
phát
từ
bảo vệtồn
quyền
lợi bất
của cập,
ngườichưa
khuyết
cácquả
chủthích
trương,
chính
sách
cùng
những
lý docụtrên,
tôi Nhà
chọn nước
đề tàikhông
"Mộtchỉ
số quan
tuệ nhiều năm qua vẫn còn nhiều tồn tại và bất cập, chưa thật sự đem lại hiệu quả
đích đáng. Neu thực hiện đồng bộ các chức năng quản lý trong công tác can thiệp
sớm cho trẻ chậm phát triền trí tuệ sẽ nâng cao hiệu quả công tác can thiệp sớm cho
trẻ chậm phát triển trí tuệ tại Quỹ Bảo trợ trẻ em tỉnh Nghệ An, đáp ứng được
những yêu cầu phát triển của giáo dục trong giai đoạn hiện nay.
5. Nhiệm vụ nghiên cún
5.1.
Nghiên cứu cơ sở lý luận công tác quản lý can thiệp sớm cho trẻ chậm
phát
triển trí tuệ.
5.2.
Nghiên cứu khảo sát, đánh giá thực trạng công tác can thiệp sớm và thực
trạng
quản lý công tác can thiệp sớm cho trẻ chậm phát triển trí tuệ tại Quỹ Bảo trợ
trẻ
em tỉnh Nghệ An.
5.3.
Đe xuất một số giải pháp quản lý công tác can thiệp sớm cho trẻ chậm
phát
triển trí tuệ tại Quỹ Bảo trợ trẻ em tỉnh Nghệ An.
6. Phương pháp nghiên cứu
6.1.
1.1.
Lịch sử nghiên cúư vấn đề
1.1.1.
Các nghiên cúư ở nước ngoài
Những quan niệm cũ trước đây cho rằng trí thông minh là do di truyền chiếm
ưu thế, nhưng nay quan điểm đó ngày càng thay đối dần và được đưa ra xem xét
lại. Ket quả nghiên cứu mới về quá trình phát triển của trẻ nhỏ cho thấy ảnh hưởng
mạnh mẽ của các trải nghiệm đối với quá trình phát triển và khả năng của trẻ.
Một trong những người đi đầu, khơi nguồn và đóng góp vào sự thay đối quan
điểm về tré khuyết tật chính là Han Marc Gaspard Itard (1774-1836) - một nhà vật
lý kiêm giáo dục (GD) người Pháp. Ông là người đầu tiên đưa ra quan điểm và
phương pháp giáo dục đặc biệt cho trẻ khuyết tật vào cuối thế kỷ XVIII, cụ thể là
phương pháp dạy cho "cậu bé điên vùng Averyron" bằng một loạt các kỹ thuật
huấn luyện giác quan và điều chỉnh hành vi. Tuy nhiên, học trò của Itard là
Edouard Seguin lại được coi là người tiên phong quan trọng nhất trong lĩnh vực
này. Seguin là giám đốc một bệnh viện tại Paris, ông phát triến một phương pháp
giáo dục (GD) mang tính sinh lý học cho trẻ khuyết tật. Seguin đánh giá cao và tin
tưởng rất lớn vào công tác can thiệp sớm, ông cho rằng nếu một đứa trẻ điên không
có cơ hội tiếp xúc với những bài học đầu tiên của thời thơ ấu thì sau này sẽ không
thể có một quá trình thần kỳ nào có khả năng mở cánh cửa vàng tới trí tuệ cho trẻ.
-6 -
Từ thập kỷ 60 của thế kỷ XX, công tác can thiệp sớm bắt đầu được triển khai
giới có bề dày lịch sử về giáo dục trẻ chậm phát triển trí tuệ như Ý, Australia,
Canada, Hà Lan, Mỹ.
Tại Ý, bác sỹ Maria Montessori - người đã áp dụng các phương pháp của
Seguin vào việc giáo dục trẻ em nghèo học mẫu giáo, đã lập nên trường học Casa
Del Bambini tại thành phố Rome. Quan điếm của bà là người lớn (giáo viên) nên
quan sát hành vi tự nhiên của trẻ và dựa vào những điều cụ thể đã quan sát được đc
hình thành những bài học thích hợp đế trẻ có thế phát triến tốt. Quan điểm này
mang tính tiên phong, đặt nền tảng cho lĩnh vực giáo dục sớm.
Ke tục của những nhà tiên phong trong lĩnh vực giáo dục trẻ khuyết tật, vào
cuối những năm 1930 các nghiên cứu mang tên Iowa đã ra đời và được coi là nền
tảng của lĩnh vực can thiệp sớm cho trẻ chậm phát triển trí tuệ. Các nghiên cứu này
nhằm làm rõ thêm mối quan hệ giữa việc nuôi dưỡng trong gia đình, ảnh hưởng của
môi trường sống và sự phát triền trí tuệ.
Tại Hà Lan chương trình can thiệp sớm cho trẻ chậm phát triến trí tuệ được
chính thức bắt đầu vào cuối những năm 80, dành cho những người Hà Lan mắc hội
chứng Down, là nơi đầu tiên thực hiện can thiệp sớm. Tuy nhiên, chương trình can
thiệp sớm này chỉ nhận được sự quan tâm từ một số cán bộ chuyên môn. Đen
những năm đầu của thập niên 90, các nhà chuyên môn đã quan tâm hơn đcn can
thiệp sớm, một dự án lớn về can thiệp sớm đã được tiến hành trên toàn quốc vào
năm 1991. Sau 4 năm triển khai chương trình can thiệp sớm kết hợp theo dõi
nghiên cứu dưới sự hợp tác chặt chẽ của 4 trường đaị học. Chính phủ Hà Lan đã
-8 -
đầu tiên ở Úc, đã và đang có ảnh hưởng lâu dài và sâu sắc trong công tác can thiệp
sớm với trẻ chậm phát triển trí tuệ ở úc và cả ở ngoài phạm vi nước úc. Mục đích
chậm phát triển trí tuệ và gia đình các em. Trung tâm bao gồm các hoạt động chẩn
đoán, đánh giá, thực hiện can thiệp sớm tại nhà hoặc TT, hỗ trợ tại trường mầm non
và tố chức tập huấn, đào tạo cho giáo viên. Chương trình can thiệp sớm tập trung
vào đối tượng trẻ chậm phát triển trí tuệ từ 0 đcn 6 tuổi và gia đình các em. Đến
nay TT đã tư vấn cho 150 gia đình có con chậm phát triển trí tuệ từ 0 đến 6 tuổi và
bồi dưỡng cho 75 giáo viên (GV) làm công tác can thiệp sớm tại cơ sở can thiệp
sớm khác nhau. Ngoài ra, TT cũng phối hợp với chuyên gia tiếp tục tổ chức các
chuyên đề bồi dưỡng nâng cao kiến thức, kỹ năng, làm việc với trẻ chậm phát triển
và gia đình trẻ cho đội ngũ GV nòng cốt của thành phố Hồ Chí Minh.
Tháng 6 năm 1999 dự án "Can thiệp sớm và giáo dục trước tuối học cho trẻ
chậm phát triển trí tuệ tuối mầm non" được bắt đầu thực hiện tại quận Hoàn Kiếm
Hà Nội. Đây là dự án thí điếm về can thiệp sớm và giáo dục trước tuổi học cho trẻ
chậm phát triển trí tuệ ở tuổi mẫu giáo được thực hiện bởi phòng giáo dục quận
Hoàn Kiếm. Dự án này đã tiến hành điều tra khảo sát thực trạng trẻ chậm phát triến
trí tuệ tại khu vực và sau cuộc điều tra này trẻ chậm phát triển trí tuệ được tiếp nhận
vào các trường mầm non của quận. Đồng thời, các cán bộ, giáo viên cũng đã được
tồ chức các khóa đào tạo, huấn luyện về chuyên môn trong công tác này.
Với sự tác động tích cực của công tác can thiệp sớm đến trẻ, Bộ Giáo dục và
Đào tạo (GD&ĐT) cũng đã có chủ trương phát triển trung tâm can thiệp sớm cho
trẻ chậm phát triển trí tuệ và gia đìnhh trẻ. Từ tháng 3 năm 2000 đến tháng 3 năm
- 10-
Các trung tâm giáo dục đặc biệt, chuyên ngành giáo dục đặc biệt đã dần được
thành lập ở các trường Đại học, Cao đẳng ở các thành phố lớn như thành phố Hồ
Chí Minh, Hà Nội và dần mở rộng ra các tỉnh, thành trong cả nước. Tại khoa giáo
dục đặc biệt, Trường Đại học sư phạm Hà Nội, chuyên ngành giáo dục đặc biệt cho
Can thiệp sớm là những chỉ dẫn ban đầu và các dịch vụ dành cho trẻ khuyết
tật trước tuổi học nhằm kích thích và huy động sự phát triển tối đa ở trẻ, tạo điều
kiện và chuẩn bị tốt cho trẻ tham gia vào hệ thống giáo dục bình thường và cuộc
sống sau này.
Can thiệp sớm là hướng dẫn sớm (mang tính giáo dục) cho trẻ và gia đình
trẻ. Can thiệp sớm trong 5 năm đầu có thế làm tăng chất lượng cuộc sống cho trẻ và
gia đình trẻ. Đây chính là sự chuẩn bị quan trọng cho việc học và tiếp tục học lên
lớp mẫu giáo sau này của trẻ, đồng thời can thiệp sớm cũng chuẩn bị tiền đề để trẻ
có thé học hội nhập tại các trường phổ thông.
Can thiệp sớm là việc cần thiết, phát hiện, đánh giá, chẩn đoán loại khuyết
tật và xây dựng chương trình can thiệp cho cha mẹ trẻ, nhà trường và giáo viên để
giáo dục và điều trị y tế cho trẻ - những công việc này cần phải được thực hiện
càng sớm càng tốt.
1.2.1.2.
Khái niệm chậm phát triển trí tuệ
Trước đây, ở nước ta thường gọi trẻ chậm phát triến trí tuệ là "trẻ chậm
khôn" thuật ngữ này được sử dụng đầu tiên ở Trung tâm nghiên cứu tâm lý trẻ em
của bác sỹ Nguyễn Khắc Viện.
- 12 -
thuật ngữ tiếng Anh được sử dụng phố biến là "Mental Retadation" (chậm phát
triển tinh thần) do Hiệp hội chậm phát triển trí tuệ Mỹ và "Intellectual Disability"
(khuyết tật trí tuệ) do tổ chức nghiên cứu khoa học quốc tế về chậm phát triển trí
tuệ (IASSID). ơ Việt Nam, từ năm 1999 đến nay, Bộ giáo dục và đào tạo cho phép
đi học. [19]
Theo Maria Hodes (2001), can thiệp sớm đối với trẻ chậm phát triển trí tuệ
có thé coi là việc hướng dẫn, dạy dỗ tập trung vào bản thân trẻ, vào cha mẹ và gia
đình trẻ. Can thiệp sớm là đưa ra một sự hướng dẫn sớm có tính giáo dục cho trẻ.
[14]
Những quan điếm nêu trên đều thống nhất trên cùng một phương diện rằng
công tác can thiệp sớm gắn liền với hai đối tượng chính là trẻ và gia đình trẻ.
- Đối với trẻ, năm năm đầu tiên trong cuộc sống của trẻ là những năm rất
quan trọng, đó là thời gian mà nền tảng cuộc sống của trẻ được hình thành. Những
thành tựu nghiên cứu về tâm lý học trẻ em đã chỉ ra rằng đối với mỗi trẻ nhỏ, đây là
những năm tháng đặc biệt quan trọng, ở trẻ chậm phát triển trí tuệ, thì đây là
khoảng thời gian có ý nghĩa lớn hơn đối với sự phát triển trong các kỹ năng cơ bản
nhằm giúp các em hình thành ý thức và năng lực thích ứng với xã hội và cộng đồng
trong cuộc sống sau này.
- Đối với gia đình trẻ, việc giúp nâng cao nhận thức của họ về tác động của
- 15 -
phân công, hợp tác với nhau trong quá trình lao động của cộng đồng. Những khái
niệm về quản lý được đưa ra từ các quan điém khác nhau:
- Quan điểm triết học coi quản lý như là một quá trình hên kết thống nhất
giữa cái chủ quan và cái khách quan để đạt mục tiêu nào đó.
viên, bộ phận nhằm đạt mục tiêu kế hoạch. Nhờ việc tố chức có hiệu quả, người
quản lý có thể phối hợp, điều phối các nguồn lực, vật lực, nhân lực.
Chỉ đạo: là phương thức tác động của chủ thể quản lý. Lãnh đạo bao hàm
việc liên kết, liên hệ với người khác, động viên họ hoàn thành nhiệm vụ để đạt
được mục tiêu của tố chức.
Kiếm tra: thông qua một cá nhân, nhóm hay tố chức để xem xét thực tế,
theo dõi giám sát thành quả của hoạt động, tiến hành uốn nắn, sửa chữa những hoạt
động sai. Đây chính là quá trình tự điều chinh của hoạt động quản lý.
Ke hoạch, tố chức, chỉ đạo và kiếm tra là 4 khâu có liên quan mật thiết với
nhau tạo thành một quá trình. Quá trình này hoạt động một cách tuần hoàn gọi là
chu trình quản lý. Trong chu trình quản lý đó, từng chức năng kế tiếp nhau một
- 17 1.2.3.
Giải pháp và giải pháp quản lý công tác can thiệp sớm cho trẻ chậm
phát triển trí tuệ.
1.2.3.1.
Giải pháp:
Theo Từ điển Tiếng việt, giải pháp là: “phương pháp giải quyết một vấn đề”.
Nói đến giải pháp là nói đến những cách thức tác động nhằm thay đổi chuyển biến
một quá trình, một trạng thái hoặc hệ thống,... nhằm đạt được mục đích. Giải pháp
thích hợp sẽ giúp cho vấn đề được giải quyết nhanh hơn, mang lại hiệu quả cao
Mức độ
Di truyền
Trước khi
(lỗi nhiễm
sinh (lây
sắc thể,
nhiễm, suy
Trong khi
Sau khi sinh
18
19-(u- não,
sinh (thiêu --20oxy, đẻ khó,
nhiễm độc,
Không rõ
nguyên
nhân
- Hỗ
trợ dinh
gia
lên án bản thân;
thương lượng;
suynặng;
sụp, buồn nản và
Nặng và
Nhẹ và
cuối cùng là chấp nhận. Không thế khẳng định rằng tất cả các bậc cha mẹ phải chịu
- Tạo điều kiện thuận lợi phát triển khả năng về mặt xã hội cho trẻ khuyết tật.
40%
10%
5%
1%
40%
đựng những cảm xúc phức tạp, thường là "một trận bão của những cảm xúc" và nó
Chỉ số trí tuệ dưới 20 hoặc
có thể kéo dài trong nhiều năm. Nhà trường, các giáo viên phải nhận thức được
25
CPTTT rất nặng.
20% - Phát triển
20%năng lực về7%
50%xã hội, những kỹ năng
nhận thức, vận3%
động giao tiếp,
những điều trên và phải chuẩn bị để phản ứng phù hợp với các bậc cha mẹ đang trải
tự phục vụ.
qua những cảm xúc rất khác nhau đó. Sơ đồ dưới đây 1Ĩ1Ô tả những phản ứng có thố
Việc phân loại mức độ chậm phát triển trí tuệ giúp chúng ta có cơ sở đoán
tới của
xâp con
xỉ 70mình. Cảm giácCPTTT
được
khuyết
chủ đạo của họ nhẹ;
khi nghe tin
Phản ứng của cha mẹ
Trì
nhận
hoãn
việc
khuyết
tật
-21 Các giai đoạn
Phản ứng của người can thiệp
Giúp cha mẹ chấp
chấp
như
trường học, trung tâm.
* Mọi trẻ em đêu có khả năng học tập
Tạo ra sự cộng tác tích
Lên án những chuyên
cực giữa cha mẹ và trẻ
gia can Bất
thiệpkỳsớm.
trẻ nào cũng có khả năng học tập, ngay cả trẻ chậm phát triển trí tuệ
như Paula Kluth nhận định: "If they can't learn the way we teach them, let's teach
them the way thcy learn", tức là: "Neu trẻ không thể học theo cách chúng ta dạy thì
hãy dạy trẻ theo cách trẻ học". Trẻ chậm phát triển trí tuệ cũng có khả năng học tập
-22 -
hiểu, đánh giá đúng khả năng của trẻ, đề ra mục tiêu và nội dung thích hợp với từng
đặc điểm trẻ, từ đó sẽ tăng cường phát triển kỹ năng học tập tối đa của mỗi trẻ.
*
Trẻ khuyết tật cũng phải học các kỹ năng mà trẻ bình thường học và sử dụng
Sự phát triển của trẻ khuyết tật cũng tuân theo tiến trình, quy luật như trẻ
bình thường, tuy nhiên có chậm hơn ở những khía cạnh nhất định. Trẻ khuyết tật
càng học được nhiều kỹ năng như trẻ bình thường thì càng có khả năng tham gia
nhiều hoạt động hơn trong gia đình cũng như xã hội, đặc biệt là các kỹ năng tự
phục vụ và kỹ năng giao tiếp. Chúng càng dễ dàng được chấp nhận hơn trong cộng
đồng nếu như những hành động của chúng càng giống trẻ bình thường. Vì vậy trẻ
khuyết tật cần học các kỹ năng như trẻ bình thường.
nhau, do đó chúng ta không thể xây dựng một chương trình can thiệp sớm cho mọi
đối tượng. Chính vì vậy, mỗi trẻ cần có kế hoạch can thiệp cá nhân riêng đế phù
hợp với đặc điém từng trẻ, sẽ đem lại hiệu quả cao nhất cho trẻ. [11]
1.3.2.
Quản lý các mô hình can thiệp sớm cho trẻ chậm phát triển trí tuệ
Thực hiện chương trình can thiệp sớm có triển khai các mô hình sau:
- Can thiệp sớm tại trung tâm
- Can thiệp sớm tại nhà
- Can thiệp sớm tại trường mầm non
-
Ket hợp các mô hình
1.3.2.1.
Can thiệp sớm tại nhà
-24-
- ưu điếm của mô hình này là: gia đình là môi trường quen thuộc với trẻ; các
thành viên trong gia đình có cơ hội được tham gia, được tư vấn và được hướng dẫn;
thuận tiện cho cha mẹ vì không phải đi lại, không ảnh hưởng tới sức khỏe của trẻ.
Can thiệp sớm tại trường mâm non
Can thiệp tại trường mầm non là chương trình can thiệp cho trẻ khuyết tật
với các hoạt động hỗ trợ trẻ và phụ huynh được thực hiện tại trường mầm non nơi
trẻ học. Giáo viên phụ trách lớp hòa nhập có trẻ khuyết tật là người thực hiện kế
hoạch giáo dục cá nhân cho trẻ với sự hỗ trợ của giáo viên can thiệp sớm của trung
tâm hỗ trợ. Các hoạt động hỗ trợ can thiệp sớm cho trẻ diễn ra tại trường mầm non
có thể được thực hiện:
* Với riêng trẻ chậm phát triển trí tuệ trong các tiết học cá nhân, theo từng
chủ đẻ và mục tiêu cụ thể.
* Với trẻ chậm phát triển trí tuệ trong các hoạt động chung của cả lớp cùng
với các trẻ khác.
* Với trẻ chậm phát triển trí tuệ và phụ huynh cùng lúc trong tiết học cá nhân
của trẻ: cung cấp thông tin, tư vấn, hướng dẫn cho phụ huynh cách tiến hành các
hoạt động chăm sóc và can thiệp cho trẻ ở nhà và đồng thời đế phụ huynh biết được
các hoạt động mà giáo viên đang thực hiện với trẻ ở trường mầm non.
-26-
Can thiệp kết hợp là các hoạt động can thiệp sớm cho trẻ chậm phát triến trí
tuệ có kết hợp các loại hình can thiệp khác nhau:
* Kết hợp giữa can thiệp sớm tại trung tâm hỗ trợ với can thiệp sớm tại nhà.
* Ket hợp giữa can thiệp sớm tại trường mầm non với can thiệp sớm tại nhà.
các quy tắc, nội quy (gia đình, nhà trường, xã hội), v.v...
- Giao tiếp và ngôn ngữ: Trẻ phát triển kỹ năng trí tuệ thông qua các thử
nghiệm hằng ngày. Để phát triển kỹ năng trí tuệ trẻ cần học:
* Điều chỉnh và duy trì sự chú ý
* Hiểu các tình huống, hoạt động, tiến trình và ngôn ngữ.
Các nội dung can thiệp này được thế hiện rõ thông qua kế hoạch giáo dục cá
nhân. Ke hoạch giáo dục cá nhân là xác định rõ những mục tiêu giáo dục, những
biện pháp giáo dục đé đạt những mục tiêu này.
-28 -
Sơ đồ 1.2: Quy trình xây dụng và thực hiện KHGDCN
1.3.4.
Quản lý quv trình can thiệp sớm
Hầu hết các chương trình can thiệp sớm đều được tiến hành theo ba giai
đoạn:
* Giai đoạn 1: Phát hiện, chẩn đoán, giới thiệu trẻ vào chương trình.
Copyright: Tài liệu đại học ©