BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

PHẠM VĂN TUẤN

MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
MÔN SINH HỌC TẠI CÁC TRƯỜNG THCS HUYỆN HÀ
TRUNG, TỈNH THANH HÓA.

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC


2
NGHỆ AN, NĂM 2015


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

PHẠM VĂN TUẤN

LUẬN VĂN
MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
MÔN SINH HỌC TẠI CÁC TRƯỜNG THCS HUYỆN HÀ
TRUNG, TỈNH THANH HÓA.

CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ GIÁO DỤC
MÃ SỐ: 60.14.01.14

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC



Phạm Văn Tuấn


6

MỤC LỤC
Trang
PHẦN I. MỞ ĐẦU..................................................................................................1
1.

Lý do chọn đề tài.........................................................................................1

2.

Mục đích nghiên cứu...................................................................................4

3.

Khách thể đối tượng nghiên cứu..................................................................4

4.

Giả thuyết khoa học.....................................................................................5

5.

Nhiệm vụ nghiên cứu..................................................................................5

6.

Quản lý HĐDH môn Sinh học ở trường THCS.........................................28

Tiểu kết chương I....................................................................................................36
Chương II. THỰC TRẠNG QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN SINH HỌC Ở CÁC
TRƯỜNG THCS HUYỆN HÀ TRUNG, TỈNH THANH HÓA.......38

2.1.

Khái quát về quá trình khảo sát................................................38

2.2.

Khái quát về tình hình kinh tế - xã hội giáo dục và đào tạo huyện Hà
Trung, tỉnh Thanh Hóa....................................................................40

2.3.

Thực trạng HĐDH môn Sinh học ở các trường THCS huyện Hà Trung, tỉnh
Thanh Hóa..........................................................................................................55

2.4.

Đánh giá chung về thực trạng............................................................................69

Tiểu kết chương II...................................................................................................75
Chương III.

CÁC BIỆN PHÁP QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN SINH
HỌC Ở CÁC TRƯỜNG THCS HUYỆN HÀ TRUNG, TỈNH THANH
HÓA.............................................................................................................76

PHẦN IV. DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO..............................113


8

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
GD
XHH
XHHT
GD&ĐT
HĐND
UBND
ĐH
ĐHSP
PHHS
KT-XH
TBDH
THCS
THPT
BGH
HS
GV
QL
CBGV
CBQL
HĐDH
HĐH
HT
PHT
CSVC

Phó hiệu trưởng
Cơ sở vật chất
Hoạt động giáo dục
Quản lý giáo dục
Sáng kiến kinh nghiệm
Công nghệ thông tin
Xã hội chủ nghĩa
Phương pháp dạy học
Quá trình dạy học


9
QLQTDH
QLQTDH-ĐT

Quản lý quá trình dạy học
Quản lý quá trình dạy học - Đào tạo
MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài:
Giáo dục luôn là vấn đề trung tâm của đời sống xã hội, có vai trò quyết
định tương lai của mỗi người và của mỗi quốc gia, cho nên nó là nhân tố
quyết định sự tồn tại và phát triển xã hội.
Chính vì vậy Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm phát triển giáo dục và
đào tạo, trong Chỉ thị 40-CT/TW ngày 15/6/2004 của Ban Bí Thư Trung ương
Đảng đã xác định: “Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu, là một trong
những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá
đất nước, là điều kiện để phát huy nguồn lực con người. Đây là trách nhiệm
của toàn Đảng, toàn dân, trong đó nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục là
lực lượng nòng cốt, có vai trò quan trọng” [4].

nhà trường phổ thông; đồng thời nó quyết định kết quả đào tạo của nhà
trường. Chính vì thế nhiệm vụ trọng tâm của hiệu trưởng trường phổ thông là
phải dành nhiều thời gian và công sức cho công tác quản lý hoạt động dạy học
nhằm nâng cao chất lượng đào tạo của nhà trường, đáp ứng yêu cầu ngày
càng cao của xã hội.
Sinh học là một môn học trong các trường trung học cơ sở có số tiết (2
tiết/tuần). Môn học có ý nghĩa quan trọng trong cuộc sống hằng ngày của học
sinh, giúp cho các em hiểu biết về môi trường sống, về những loài động thực vật
sống xung quanh mình, về những hoạt động thực tiễn, về trách nhiệm bảo vệ môi
trường sống... Trong hoạt động sống của con người đây là những nhu cầu thiết
yếu của mọi người dân, nâng cao dân trí, nhận thức về tầm quan trọng của môi
trường sống xung quanh đối với bản thân, góp phần to lớn trong công cuộc công
nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, giúp chúng ta vững bước trên con đường hội
nhập quốc tế.


11
Từ thực tế quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học của các trường
THCS thuộc huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa đã có sự quan tâm đầu tư công
tác quản lý phòng bộ môn, quản lý các tiết dạy thực hành đã đi vào nề nếp;
trình độ chuyên môn của giáo viên ngày một được hoàn thiện và nâng cao,
công tác quản lý của hiệu trưởng các trường bước đầu có hiệu quả; chất lượng
học sinh trung bình toàn huyện từ 96% trở lên, số lượng học sinh giỏi đạt giải
cấp huyện tăng về số lượng và chất lượng... Tuy nhiên hiện nay việc dạy môn
Sinh học trong nhà trường mới chỉ dừng lại ở dạy lý thuyết do điều kiện về
thực hành thí nghiệm còn hạn chế. Trang thiết bị dạy học bộ môn chưa đa
dạng và phong phú, nghèo nàn về chủng loại, mô hình đơn giản. Bên cạnh đó
thiết bị thí nghiệm của các nhà trường chưa được đầu tư đồng bộ, không được
cung cấp theo nhu cầu dạy và học, người học thì lại không có điều kiện đi
thực tế tìm hiểu và khám phá thế giới thiên nhiên, sống xa rời với thiên

ở các trường THCS.
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu
Vấn đề quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở các trường THCS
huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa.
3.2 .Đối tượng nghiên cứu
Giải pháp quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học của Hiệu trưởng các
trường THCS huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa.
3.3. Phạm vi nghiên cứu
- Đề tài tiến hành nghiên cứu tại các trường THCS trên địa bàn huyện
Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn từ 2013-2015, gồm 24 trường:
THCS Hà Bắc, THCS Hà long, THCS Hà Giang, THCS Hà Tân, THCS Hà
Tiến, THCS Hà Yên, THCS Hà Dương, THCS Hà Vân, THCS Hà Thanh,
THCS Hà Vinh, THCS Phú - Hải - Toại, THCS Hà Thái, THCS Hà Lai,
THCS Hà Châu, THCS Hà Bình, THCS Hà Ninh, THCS Hà Lâm, THCS Hà


13
Phong, THCS Hà Ngọc, THCS Hà Đông, THCS Hà Sơn, THCS Hà Lĩnh,
THCS Lý Thường Kiệt, THCS Thị Trấn
- Thời gian nghiên cứu: từ năm 2013 đến 2015
4. Giả thuyết khoa học

Công tác quản lý chất lượng dạy học môn Sinh học ở các trường
THCS huyện Hà Trung tỉnh Thanh Hóa đã đạt được những thành công nhất
định. Song đứng trước yêu cầu đổi mới giáo dục thì công tác quản lý chất
lượng dạy học môn Sinh học ở các trường vẫn bộc lộ nhiều hạn chế, bất
cập. Vì vậy chất lượng dạy và học môn Sinh học còn chưa hiệu quả. Nếu
đề xuất và áp dụng các biện pháp quản lý phù hợp với đặc thù, thực tiễn
của huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa sẽ nâng cao được chất lượng dạy học

7.1. Hệ thống hóa lý luận về quản lý chất lượng dạy học môn Sinh học
ở các trường THCS.
7.2. Làm rõ thực trạng quản lý chất lượng dạy học môn Sinh học ở các
trường THCS huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa
7.3. Đề xuất được các giải pháp khoa học và có tính khả thi nhằm quản
lý chất lượng dạy và học môn Sinh học tại các trường THCS huyện Hà Trung,
tỉnh Thanh Hóa.
8. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn có 3
chương:
Chương I: Cơ sở lý luận của quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở
trường THCS.
Chương II: Thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Sinh học ở các
trường THCS huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa.
Chương III: Các giải pháp quản lý chất lượng dạy học môn Sinh học ở
các trường THCS huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa.


15


16
Chương I
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
MÔN SINH HỌC Ở TRƯỜNG THCS
1.1. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
Trong tiến trình lịch sử từ khi xã hội loài người hình thành đã xuất hiện
hàng loạt các mối quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với
thiên nhiên và giữa con người với chính bản thân họ, từ đó làm nảy sinh nhu
cầu không thể thiếu là quản lí, điều hành, phối hợp hoạt động của nhóm

chức dự giờ và phân tích bài học...
Nhà sư phạm vĩ đại J.A.Comenxki (1592 -1670) đã đưa ra những yêu
cầu cải tổ nền giáo dục theo hướng phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo
của người học. Theo ông dạy học thế nào để người học thích thú học tập và
có những cố gắng bản thân để nắm lấy tri thức. Ông nói: “Tôi thường bồi
dưỡng cho học sinh của tôi tinh thần độc lập trong quan sát, trong đàm thoại
và trong việc ứng dụng tri thức vào thực tiễn”. Ông còn viết: “Giáo dục có
mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán đúng đắn, phát triển nhân
cách... Hãy tìm ra phương pháp cho giáo viên dạy ít hơn, học sinh học được
nhiều hơn”.

Năm 1947 Nhật Bản đặt giáo dục vào vị trí hàng đầu của các chính
sách quốc gia. Nhật Bản đẩy mạnh cải tổ hệ thống GD nhằm tạo ra một hệ
thống GD mở với mục đích tạo cho học sinh lòng ham học, tự chủ trong
suy nghĩ, phát triển những năng lực khác nhau nhằm tạo cơ hội thích hợp
với nhu cầu học tập và nghề nghiệp của học sinh, luôn dành cho địa
phương và nhà trường quyền tự chủ. Năm 1971 Nhật Bản thành lập Bộ
GD, đề ra chính sách: Đối với các trường tiểu học bắt buộc thì “sự bình
đẳng” là nguyên tắc tối cao. Còn đối với các trường sơ trung và cao trung
thì nguyên tắc “tài năng” là cao nhất.


18
Quan điểm này không những xoá bỏ sự bất bình đẳng trong xã hội về
GD, mà còn tạo ra cơ hội cho sự phát triển tiềm năng của con người.
1.1.2. Các nghiên cứu trong nước
Ở Việt Nam đã có nhiều nhà khoa học nghiên cứu các vấn đề liên quan
đến quản lý, quản lý giáo dục nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói
riêng. Có thể nêu một số công trình nghiên cứu, quản lý thành công về quản
lý hoạt động dạy học như: “Phương pháp luận nghiên cứu khoa học”, Tác giả

lực giải quyết vấn đề trong học tập và cuộc sống. Qua đó rèn luyện kỹ năng
sống của HS. Điều này đòi hỏi nội dung các môn học nói chung và môn sinh
học nói riêng phải đặt trong mối quan hệ phù hợp chung, tích hợp cao, gắn bó
với thực tiễn và tăng tính thực hành. Việc kiểm tra, thi và đánh giá phải
hướng tới phát triển năng lực của HS, thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học.
Hiện nay việc dạy và học môn Sinh học trong nhà trường chưa được
coi trọng đúng mức. Nhận thức của người học và nhất là phụ huynh học sinh
chưa thật sự quan tâm tới môn Sinh học như các bộ môn Văn, Toán, Lý, Hóa,
Tiếng anh. Chính vì vậy các nhà quản lý giáo dục đang tìm mọi cách để bộ
môn này ngày càng gần gũi, được yêu thích và bớt "khô khan" hơn đối với
học sinh trong nhà trường.
Tại Hội thảo của Bộ GD&ĐT về giảng dạy môn Sinh học trong trường
phổ thông [7], các nhà khoa học đã nhận định:
- Ngô Văn Hưng chỉ ra rằng: Có một thực tế, học sinh Việt Nam học lý
thuyết rất giỏi, nhưng khi ra trường không phải ai cũng làm việc tốt và xuất
sắc. Nguyên nhân là do HS ít được thực hành. Những năm gần đậy trang thiết
bị được mua sắm nhiều hơn, số tiết thực hành đã được tăng lên nhưng vẫn quá
ít so với phần lý thuyết..., hiệu quả mang lại chưa cao do khung chương trình
mới chỉ nêu ra được nội dung dạy học, còn cách thức cụ thể thì còn chung
chung. Đặc biệt việc dạy thực hành phụ thuộc phần lớn vào đội ngũ giáo viên,


20
quản lý ở từng trường cụ thể nhưng phần lớn các bài thực hành thí nghiệm
nằm ở cuối chương chỉ mang tính chất củng cố, minh họa cho phần lý
thuyết... Có bài thực hành còn mang tính hình thức, chưa thực sự giúp học
sinh tự nghiên cứu và rèn thao tác kỹ năng thực hành. Trong khi đó các bài thí
nghiệm thực hành chưa áp dụng nhiều các công nghệ hiện đại phù hợp với xu
thế chung của các nước trên thế giới.
- Theo Mai Đình Yên: Hiện nay thực trạng trong các nhà trường là thiết

là người thi công, tự điều khiển, tự điều chỉnh, tích cực, tự giác, độc lập trong
hoạt động học của mình.
- Điều kiện CSVC - vật lực thực tế của trường: Muốn dạy học hiệu quả
thì phải gắn liền với những yêu cầu về CSVC, thiết bị, tài chính. Hiệu trưởng
cần phải có kế hoạch xây dựng, sử dụng hiệu quả và bảo quản tốt CSVC,
TBDH. Muốn vậy phải có những biện pháp huy động nhiều nguồn lực hỗ trợ,
kể cả nguồn lực ở trong và ngoài nhà trường, để đầu tư trang bị ngày càng
đồng bộ và hiện đại hóa CSVC, TBDH cho nhà trường.
- Môi trường, cộng đồng và xã hội: Hoạt động dạy và học của giáo
viên, học sinh diễn ra trong một môi trường sư phạm. Nếu môi trường sư
phạm tốt, không khí sư phạm hòa thuận, cả tập thể sư phạm hăng hái, tích cực
trong hoạt động dạy và học thì sẽ có ảnh hưởng tốt đến quá trình dạy học.
Ngoài ra mỗi giáo viên, học sinh đều sống và làm việc trong một gia đình và
cộng đồng xã hội nhất định. Điều kiện, hoàn cảnh gia đình, môi trường xã hội
sẽ là tác nhân thúc đẩy hoặc kìm hãm việc dạy và học của giáo viên, học sinh.
Do vậy muốn việc quản lý HĐDH môn Sinh học trong trường THCS
đem lại hiệu quả cao, người Hiệu trưởng cần phải có những nội dung quản lý
đảm bảo: nâng cao nhận thức cho CB-GV-NV, HS và phụ huynh, quản lý
sinh hoạt chuyên môn Sinh học, hoạt động dạy học của giáo viên Sinh học;
ứng dụng công nghệ thông tin trong đổi mới phương pháp dạy học môn Sinh


22
học; bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho giáo viên Sinh học; hoạt động học
tập của học sinh; trang bị, sử dụng CSVC, TBDH phòng bộ môn Sinh học;
xây dựng môi trường giáo dục và tạo động lực cho hoạt động dạy học Sinh
học. Nếu giải quyết có hiệu quả được những vấn đề này thì việc quản lý
HĐDH nói chung cũng như việc quản lý HĐDH môn Sinh học ở trường
THCS sẽ đem lại những hiệu quả thiết thực trong việc nâng cao chất lượng
dạy và học...

chức thuộc các giới khác nhau (sinh học, kỹ thuật, xã hội) bảo đảm giữ gìn
một cơ cấu ổn định, duy trì sự hoạt động tối ưu và bảo đảm thực hiện những
chương trình và mục tiêu của hệ thống đó. Quản lý tồn tại trong mọi xã hội, ở
bất kỳ lĩnh vực nào và bất cứ giai đoạn phát triển nào [23 Tr180].
Quản lý là sự tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý
lên đối tượng (khách thể) quản lý, nhằm sử dụng và phát huy hiệu quả cao
nhất các tiềm năng, các cơ hội của đối tượng để đạt được mục tiêu đề ra trong
điều kiện biến đổi của môi trường.
Một số khái niệm khác [9]:
- Quản lý là sự tác động tương hỗ, biện chứng giữa chủ thể và khách
thể quản lý. Quản lý vừa là khoa học vừa là nghệ thuật.
- Quản lý là khoa học vì các nhà quản lý chỉ thực hiện tốt sứ mệnh của
mình khi vận dụng những kinh nghiệm đã được đúc kết, khái quát thành
những nguyên tắc, phương pháp và kỹ năng quản lý cần thiết.
- Quản lý là một nghệ thuật vì nó là hoạt động đặc biệt. Hoạt động này
phải vận dụng hết sức khéo léo, linh hoạt những kinh nghiệm đã được quan
sát, những tri thức đã được đúc kết.
- Quản lý là hoạt động của chủ thể quản lý trong việc huy động, phát
huy, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực (nhân lực, vật lực,
tài lực) trong và ngoài tổ chức một cách tối ưu nhằm đạt được mục đích của
tổ chức với hiệu quả cao nhất.


24
Theo góc độ chính trị - xã hội: Quản lý được hiểu là sự kết hợp giữa tri
thức với lao động, vận hành sự kết hợp này cần có một cơ chế quản lý phù
hợp. Cơ chế đúng, hợp lý thì xã hội phát triển, ngược lại thì xã hội phát triển
chậm và rối ren.
Theo góc độ hành động: Quản lý được hiểu là chỉ huy, điều khiển, điều
hành.

quản lý tới đối tượng quản lý nhằm phát huy sức mạnh các nguồn giáo dục,
từ đó đảm bảo các hoạt động của tổ chức để hệ thống giáo dục đạt được các
mục tiêu giáo dục đã đề ra với chất lượng, hiệu quả cao nhất.
Quản lý giáo dục là hệ thống tác động có mục đích, có kế hoạch hợp
qui luật của chủ thể quản lý nhằm làm cho hệ vận hành theo đường lối và
nguyên lý giáo dục của Đảng, thực hiện được các tính chất của nhà trường và
xã hội Việt Nam mà điểm hội tụ là quá trình dạy học đạt mục tiêu dự kiến và
được nâng lên trạng thái mới về chất lượng.
Cũng có thể định nghĩa quản lý giáo dục là hoạt động tự giác của chủ
thể quản lý nhằm huy động, tổ chức, điều phối, điều chỉnh, giám sát... một
cách hiệu quả các nguồn lực giáo dục (nhân lực, vật lực, tài lực) phục vụ cho
mục tiêu phát triển giáo dục, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội [13].
Dựa vào phạm vi quản lý, người ta chia ra hai loại QLGD:
+ Quản lý hệ thống giáo dục: QLGD ở tầm vĩ mô, phạm vi toàn quốc,
trên địa bàn lãnh thổ (tỉnh, thành phố.)
+ Quản lý nhà trường: QLGD ở tầm vi mô, trong phạm vi một cơ sở giáo
dục - đào tạo.
c. Khái niệm Quản lý nhà trường
Trên cơ sở khái niệm về trường học (cơ sở giáo dục), chúng ta đi sâu vào
quản lý trường học (một phần của quản lý giáo dục).
Hoạt động quản lý trường học là quá trình chủ thể quản lý (hiệu trưởng)
tiến hành thực hiện tổ hợp các chức năng quản lý trường học, đưa hệ khách
thể quản lý (các tập thể nhà trường) tiến tới mục tiêu đã định.