ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM
---------

"ộ"

--------------------------------------

NGUYỄN THU HUYỀN

tình hình kinh t ê - x ã hội

THÀNH PHỦ thái

nguyên

TỪ 1986 ĐẾN 2002

Chuyên ngành : Lịch sử Việt Nam
Mã số
60.22.54

LUẬN VĂN THẠC s ĩ LỊCH s ử

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS. Tran Bá Đệ

THÁI NGUYÊN - 2004


3.4. Trong y tế, môi trư ờ n g .......................................................................................... It
K Ế T L U Ậ N ......................................................................................................................1]
TÀ I L IỆ U THAM K H Ả O ......................................................................................... i :
PHỤ LỤ C

Ị


BẢNG CH Ữ V IẾ T TẤ T

BCH

Ban Chấp hành

CNXH

Chủ nghĩa xã hội

CNH,HĐH

Công nghiệp hoá, hiện đại hoá

CĐSP

Cao Đẳng sư phạm

ĐHSP

Đại học sư phạm


Trung học

TBCN

Tư bản chủ nghĩa

XHCN

X ã hội chủ nghĩa

3


MỞ ĐẨU
1. Lý do chọn đề tài
Các M ác là người đầu tiên đưa ra định nghĩa khoa học về vị trí của kin
tế trong sự phát triển xã hội. Mác viết: “T oàn b ộ những quan h ệ sản xuất /z(/
thành c ơ cấu kinh t ế củ a x ã hội, thành c ơ s ở hiện thực trên đ ó xây clựng nê
một kiến trúc thượng tầng p h á p lý và chính trị và thích ứng với kiến trú
thượng tầng ấy là những hình thức nhất định củ a ỷ thức x ã h ộ i ” [16;tr.6-7].
Kinh tế là cơ sỏ của mọi quan hệ xã hội và giữ vai trò quyết định tron
sự phát triển xã hội. Bằng chính sách kinh tế, Nhà nước sẽ điều tiết nền sả
xuất vật chất - cơ sở phát triển xã hội. Qua đó xác định triển vọng và nhịp đ
phát triển của xã hội.
ở mọi thời kỳ lịch sử, vấn đề kinh tế Iưôn luôn được quan tâm ch
trọng; vì nó có liên quan và ảnh hưởng trực tiếp đến tình hình chính trị, a
ninh, quốc phòng, văn hoá, giáo dục...K inh tế là vấn đề quyết định hàng đầ
sự sinh tồn và phát triển của mỗi quốc gia. Xác định đúng đắn tình hình kin
tế là yếu tố quan trọng hàng đầu để mỗi quốc gia lựa chọn con đường ph;
triển của đất nước cho phù hợp. Lênin nói: "Những cô i r ễ sâu x a nhất củ

sắc ở nước ta; đặc biệt là sự đổi mới về quan điểm kinh tế. Tư duy mới về kinỉ
tế mà EỊại hội V I đưa ra chính là sự vận dụng đúng đắn Chủ nghĩa Mác-Lênii
vào hoàn cảnh cụ thể của nước ta, phù hợp với quy luật và trình độ phát triểi
của nền kinh tế ở mỗi thời kỳ.
Những năm tiếp theo, trước những thành tựu và khó khăn về kinh tế-x
hội của đất nước, Đảng ta lại tiếp tục đưa ra các chiến lược, mục tiêu phá
triển phù hợp. Điều đó được thể hiện rõ trong Nghị quyết các kỳ Đại hội Đản
toàn quốc lần thứ VII, V III và IX.
Trong thời kỳ đổi mới đất nước, thành phô' Thái Nguyên đã vận dụn
như inố nào iNghỊ quyết các Đại hội lần thứ V I, VII, V III và IX của Đảng và
cuộc sống? Tinh hình kinh tế-xã hội của thành phố Thái Nguyên có chuyể
biến ra sao, đạt được những thành tựu gì và còn những hạn chế, tồn tại nào cầ
khắc phục?
Vì vậy, nghiên cứu vấn đề kinh tế-xã hội trong thời kỳ đổi mới là mí
việc làm cẩn thiết; là nhiệm vụ của nhiều ngành khoa học, trong đó có khc
học lịch sử để làm sáng tỏ những vấn đề nói trên, giúp ta thấy được nhữnơ u
điểm để phát huy và những tồn tại để khắc phục, góp phần vào việc xây dựr

6


hoàn chỉnh và phát triển đề án quy hoạch kinh tế-xã hội của Thành phố; từ đó,
tiếp tục đẩy mạnh sự phát triển của thành phô' Thái Nguyên trong những thập
niên đầu của thế kỷ XXI, tương xứng với tiềm năng, thế mạnh và truyền thống
quê hương.
Nghiên cứu tình hình kinh tế-xã hội thành phố Thái Nguyên từ 1986
đến 2002, còn góp phần cung cấp thêm tư liệu cho việc nghiên cứu, biên
soạn lịch sử, cũng như phục vụ công tác tuyên truyền, giáo dục truyền
thống lịch sử.
Theo suy nghĩ đó, chúng tôi chọn: “Tình hỉnh kinh tế-x ã h ội thành


12


BẢN ĐỒ HÀNH CHÍNH THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN


CHƯƠNG 1
KINH T Ế -X Ã HỘI THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN TRƯỚC 1986

1.1. Khái quát về thành phô Thái Nguyên
1.1.1. Quá trình hình thành, điều kiện tự nhiên
Thành phố Thái Nguyên là trung tâm hành chính, kinh tế, chính trị, văn
hoá, xã hội của tỉnh Thái Nguyên và của cả vùng Việt Bắc.
Thời nhà Đường (từ thế kỷ v m đến thế kỷ IX), thành phố Thái Nguyên
nằm trong đất châu Long và châu Vũ Nga. Thời nhà Lý, Thái Nguyên thuộc châu
Vũ Lặc (thế kỷ XI). Thời Trần, Thái Nguyên là trấn. Tiếp sau là phủ, rồi lại
châu...Năm Quang Thuận tứ 7 (1466), đất Thái Nguyên được đặt là Thái Nguyên
Thừa tuyên. Năm Quang Thuận thứ 10 (1469), Thừa Tuyên Thái Nguyên đổi
thành Thừa tuyên Ninh Sóc. Năm Hồng Đức thứ 21 (1490), Thái Nguyên Thừa
tuyên được đổi là Thừa tuyên Thái Nguyên (xứ) và đến thời Gia Long (18021819), Thái Nguyên lại trở thành trấn. Thủ phủ trấn Thái Nguyên (tức thành phố
Thái Nguyên) được đặt tại huyện Thiên Phúc (nay là huyện Sóc Sơn, thành phô' Hà
Nội). Đến năm Gia Long thứ 12 (1813), Thủ phủ trấn Thái Nguyên được chuyển
đến đặt tại làng Đồng Mỗ, huyện Đồng Hỷ (nay thuộc đất phường Trưng Vương
và một phần nhỏ thuộc phường Túc Duyên-thành phố Thái Nguyên). Năm Minh
Mạng thứ 12 (1831), trấn Thái Nguyên được đổi là tỉnh Thái Nguyên. "Quá trình
xảy diữig cá c c ơ quan cai trị, dịch vụ của thực dân Pháp và chính quyền tay sai,
cùng với sự tăng dân s ố (viên chức, thợ thủ công, dân buôn bán )... đ ã dần dần hình
thành thị x ã T h á i Nguyên vào những năm cuối thếlcỷ XIX’’ [ 13;tr.95].
Thời thuộc Pháp, thị xã Thái Nguyên chủ yếu là nơi các cơ quan hành

tỉnh lỵ tỉnh Thái Nguyên.
Ngày 14/10/2002, theo Quyết định số 135/QĐ-TTg của Thủ tướng
Chính phủ, thành phố Thái Nguyên được công nhận là đô thị loại II, trực thuộc
tỉnh Thái Nguyên.
Ngày nay, thành phô' Thái Nguyên có diện tích 177,07 krrr, gồm 25
đơn vị hành chính (18 phường và 7 xã).

14


Thành phố Thái Nguyên nằm trong khu vực toạ độ từ 2 ì" 2 9

đôn

2L°37’ độ vĩ bắc, từ 105°43’ đến 105°55’ độ kinh đông; phía Đông, Đông
Bắc giáp huyện Đồng Hỷ; phía Tây giáp huyện Đại Từ và Phổ Yên; phía Bắc
giáp huyện Phú Lương, Đại Từ; phía Nam giáp huyện Phú Bình và thị xã
Sông Công.
Cách Hà Nội 80km, thành phố Thái Nguyên là cửa ngõ phía Bắc của
Thủ đô Hà Nội, là trung tâm công nghiệp, thương mại, dịch vụ, khoa học kỹ
thuật, giáo dục, là đầu mối giao thông vận tải và giao lưu kinh tế giữa Thủ đô
Hà nội và các tỉnh miền núi phía Bắc.
Thành phố Thái Nguyên có Quốc lộ số 3 chạy qua, nối Hà Nội với Bắc
Kạn, Cao Bằng; Quốc lộ 1B đi Lạng Sơn; Quốc lộ 13 và 16 đi Phú Thọ, Hà
Giang, Tuyên Quang; Quốc lộ 37 đi Bắc Giang. Nối liền với trung tâm thành
phố là các tuyến đường đi các huyện, thị trong tỉnh. Ngoài ra, Thành phố còn
có tuyến đường sắt Thái Nguyên - Hà Nội; Lưu Xá (Thái Nguyên) - Kép (Bắc
Giang) - Uông B í (Quảng Ninh), rất thuận tiện cho giao lưu phát triển kinh tế.
Là tỉnh lỵ tỉnh Thái Nguyên, lại là cẩu nối giữa Thủ đô Hà Nội với các
tỉnh trong khu Việt Bắc, thành phố Thái Nguyên có điều kiện hết sức thuận lợi

Cầu, phần lớn nằm ở xã Tân Cương và các xã Quang Vinh, Cao Ngạn, Túc
Duyên, Cam Giá. Loại đất này ở độ phì nhiêu tương đối cao so với các vùng
trong tỉnh, rất thuận lợi cho việc trồng lúa, các loại rau, hoa màu.
Khoáng sản của Thành phô' chủ yếu là than: Than Quan Triều (thuộc xã
Phúc Hà có trữ lượng rất lớn)... Thành phố có vị trí sinh khoáng nằm trong vùng
sinh khoáng Đông Bắc-Việt Nam, thuộc vành đai sinh khoáng Thái Bình Dương.
Với địa hình, đất đai và tài nguyên, khoáng sản như vậy, thành phó Thái
Nguyên không những có điều kiện thuận lợi để phát triển các loại cây lương
thực, thực phẩm, cây công nghiệp mà còn có nhiều thuận lợi cho việc phát triển
công nghiệp, tiểu-thủ công nghiệp, giao thông vận tải và thông tin liên lạc.
Ngoài ra, thành phố Thái Nguyên còn có điều kiện để phát triển du
lịch. V ì, trên địa bàn Thành phố có Khu công nghiệp Gana Thép, các di tích
lịch sử (Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917), các công trình văn hoá truyền

16


thống đặc sắc của các dân tộc (Bảo tàng Văn hoá các dân tộc, Bảo tàng Quíln
khu I), lại gần hồ Núi Cốc (huyện Đại Từ), hàng năm thu hút khá đông khách
tham quan.
Như vậy, so với các huyện, thị khác trong tỉnh, thành phố Thái Nguyên
có nhiều thuận lợi hơn để phát triển một nền kinh tế tương đối toàn diện.
1.1.2. Đặc điểm kinh tế-xã hội
* Đ ặc điểm kinh t ế
Ngoài đặc điểm chung của cả nước, thành phố Thái Nguyên có ưu thê
hơn để phát triển công nghiệp. Sự ra đời của Thành phố gắn liền với sự ra đời
của Khu công nghiệp Gang Thép Thái Nguyên-đứa con đầu lòng của ngành
công nghiệp luyện kim Việt Nam. “Ngày 29/11/1963, m ẻ gang đầu tiên ra lò,
m ở ra một hướng ph át triển mới củ a nền kinh t ế đất nước g iai đ oạn đầu tiên
lên chủ-nghĩa x ã h ộ i ” [95].

chủ trương tập trung phát triển ngành kinh tế mũi nhọn, thế mạnh, xây dựng
một cơ cấu kinh tế phù hợp, có khả năng mang lại hiệu quả kinh tế cao theo
hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá của tỉnh Thái Nguyên.
Thực hiện Quyết định 802/QĐ-TTg ngày 30/10/1996 của Thủ tướng
Chính phủ, thành phố Thái Nguyên đã quy hoạch chi tiết 4 khu chức năng,
gồm: Khu trung tâm (trung tâm Thành phố và xung quanh đảo tròn Gang
Thép); khu phía Bắc (trung tâm là cụm công nghiệp Tân Long); khu phía Nam
(trung tâm là khu công nghiệp Gang Thép Thái Nguyên) và khu phía Tây
Thành phố (gồm 6 xã ngoại thành). Khu vực các xã phía Tây có diện tích tự
nhiên trên 9.000 ha, chủ yếu là sản xuất, kinh doanh chè.
Hoạt động thương mại-dịch vụ của Thành phố đã phát triển thành một
thị trường rất sôi động bao gồm đủ các thành phần quốc doanh, tập thể và tư
thương; hàng hoá phong phú, đa dạng, đáp ứng nhu cầu sản xuất, tiêu dùng và
chiếm một vị trí quan trọng trong cơ cấu kinh tế của Thành phố. Đến năm
2002, Thành phố có 35 khách sạn với 500 phòng nghỉ, 27 chợ với hơn 7 .000
hộ kinh doanh [107;tr.6].

18


Tổng diện tích đất của Thành phố là 17.707,52 ha, Irong đó
c ó .8 7 4,54 ha đất nông nghiệp, 3 .006,37 ha đất lâm nghiệp [64;tr. 1], chú
yếu ở các xã. Bình quân diện tích đất nông nghiệp của Thành phố là
2 5,55m 2/người. Diên tích đất nông nghiệp của Thành phố phần lớn là gieo
trồng các loại cây lương thực (lúa, ngô, khoai lang, sắn); cây công nghiệp
và cây thực phẩm, rau xanh, hoa quả...... sản xuất nông nghiệp chủ yếu
phục vụ nhu cẩu tiêu dùng của Thành phố.
Thành phố Thái Nguyên còn có chè Tân Cương, nổi tiếng không chỉ
trong tỉnh, trong nước mà còn ở cả nước ngoài. Cùng với hoa quả, cây chè đã
và đang phát triển dần theo hướng sản xuất hàng hoá.

phát triển chưa vững chắc, dây chuyền công nghệ sản xuất công nghiệp, trước hết
là luyện kim và cơ khí còn lạc hậu, năng suất thấp, chất lượng chưa cao; nhiều
sản phẩm của Thành phố chưa chiếm lĩnh được thị trường trong nước và xuất
khẩu. Hơn nữa, đội ngũ các nhà kinh doanh, quản lý giỏi còn ít, nguồn vốn hợp
tác đầu tư chưa nhiều để phát huy các lợi thế của địa phương như sản xuất sản
phẩm khai khoáng, vật liệu xây dựng và chế biến nông, lâm sản....
Như vậy, Thái Nguyên vừa là một thành phố công nghiệp, một đầu mối
giao thông quan trọng, trung tâm giáo dục đào tạo của các tỉnh miền núi, chủ
yếu là miền núi phía Bắc, Thái Nguyên còn là tỉnh lỵ tỉnh Thái Nguyên, giữ vị
trí quan trọng trong lịch sử phát triển kinh tế, với một nền kinh tế đa dạng,
điểm nổi bật nhất và mang tính đặc thù hơn cả của kinh tế là công nghiệp,
tiểu-thủ công nghiệp, dịch vụ. Trong hiện tại và tương lai, thành phố Thái
Nguyên không chỉ là một trung tâm công nghiệp lớn của vùng trung du miền
núi phía Bắc, mà sẽ là của cả nước với các sản phẩm có ý nghĩa chiến lược
trong nền kinh tế quốc dân như thép, điện, kim loại mầu, vật liệu xây dựng và
công nghiệp chế biến nông, lâm sản.
Đặc điểm riêng đó vừa mang lại cho thành phố Thái Nguyên những lợi
thế hơn các địa phương khác để phát triển kinh tế theo hướng công nghiệp
hoá, hiện đại hoá theo chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước; đồng thời
cũng cho ta thấy một số điểm tồn tại, hạn chế cần khắc phục trong quá trinh
phát triển kinh tế, ổn định đời sống xã hội những năm tiếp theo.

20


* Đ ặc điểm x ã hội
Dân số Thành phố năm 1962 (khi mới thành lập) có 6 0.000 người và
tiếp tục được tăng lên qua các thời kỳ.
Bảng: Dân sô thành phô Thái Nguyên


đều dễ hoà nhập, luôn gắn bó, đoàn kết trong chiến đấu bảo vệ quê hương và
phát triển kinh kế- xã hội.
Nhân dân các dán tộc Thái Nguyên từ làu đời đã vốn có truyền thống
đấu tranh kiên cường, bất khuất chống thiên nhiên để sinh tồn và chống giặc
ngoại xâm để bảo vệ quê hương đất nước.
Từ thời xa xưa, dưới ngọn cờ khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, nhãn dân
các dân tộc Thái Nguyên đã góp phần đánh đổ ách thống trị của nhà Hán. Thế
kỷ X I, Dương Tự Minh (người làng Quan Triều), đã có công trong đánh giặc
Tống bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ quốc gia vùng biên cương phía Bắc Đai Viêt
Thế kỷ XV , nhân dân Thái Nguyên tham gia nghĩa quân "Áo đỏ" đánh giặc
Minh, gày cho chúng nhiều tổn thất. Đặc biệt năm 1884, giặc Pháp cho quân
đánh chiếm thành Thái Nguyên, quàn đội thành Thái Nguyên đã kiên cườno
chiến đấu, buộc chúng phải ba lần tấn công mới chiếm đươc thành

21


Đêm 30 rạng 31/8/1917, tại thị xã Thái Nguyên, Đội Cấn và Lương
Ngọc Quyến đã lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống Pháp. Đây là cuộc khởi nghĩa
lớn nhất và có tiếng vang lớn trong thời kỳ chiến tranh thế giới lần thứ nhất ở
Việt Nam.
Trong cách mạng tháng 8/1945, nhân dân thành phố Thái Nguyên đã
hăng hái xuống đường biểu tình, thị uy, ủng hộ và tham gia Việt Nam Giải
phóng quân do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy bao vây, đánh quân Nhật,
giải phóng thị xã Thái Nguyên, thành lập Ưỷ ban nhân dân cách mạng lâm
thời tỉnh.
Trong 9 năm kháng chiến chống Pháp, nhân dân thị xã Thái Nguyên đã
tích cực tham gia "diệt giặc đói", "diệt giặc dốt", "tiêu thổ kháng chiến", phục
vụ chiến đấu và trực tiếp chiến đấu, góp phần vào chiến thắng chung của cả
dân tộc.

dung tư tưởng và tình cảm giống nhau.
Cũng như các huyện, thị khác trong tỉnh, thành phố Thái Nguyên có 2
tôn giáo (2 đạo) chính là đạo Phật (Phật giáo) và đạo Công giáo (Thiên Chúa
giáo). Đạo phật ỏ thành phố Thái Nguyên có các hội: Hội Thiện duyên, hội
Thiện phúc, tổ chức khá chặt chẽ [9;tr.l].
Thành phố có nhiều đền, đình, chùa, nổi lên là các chùa Phủ Liễn,
Đồng Mỗ được xây dựng từ những thế kỷ trước; chùa Đán (phường Tân
Thịnh) và chùa Làng Cả (xã Thịnh Đán) được tôn tạo năm 2002.
Đạo Công giáo, Thành phố có 2 xứ đạo (Xứ Thành phố và xứ Tân
Cương). Các sinh hoạt tôn giáo của quẩn chúng tín đồ phát triển mạnh. Bà con
giáo dàn là người lao động, có tinh thần yêu nước và cách mạng, đặt niềm tin
vào sự lãnh đạo của Đảng, Chính phủ. Những hoạt động của họ có nhiều đóng
góp cho việc phát triển kinh tế và ổn định xã hội. Tuy nhiên, lợi dụng lòng tin
của giáo dân, kẻ xấu trong chức sắc tôn giáo đã có hành vi xúi giục giáo dân
không tôn trọng pháp luật, nên có lúc, có nơi giáo dân có nhiều hành vi đối
lập với chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, ảnh hưởng không nhỏ
đến đời sống sản xuất và trật tự xã hội...

23


Thành phố Thái Nguyên có nguồn lao động khá dồi dào. Theo số liệu
thống kê, dân số trong độ tuổi lao động luôn chiếm trên 50% dân số. Thành phổ
hiện có 136.667 người ở độ tuổi lao động, đa số có trình độ phổ thông trung học,
nhiều người tốt nghiệp đại học, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề. Nhũng
người lao động Thành phố gồm cán bộ, công nhân, viên chức, giáo chức, những
người buôn bán và sản xuất nông nghiệp, tiểu-thủ công nghiệp, dịch vụ.
Thái Nguyên có điều kiện thuận lợi phát triển văn hoá, giáo dục. Thành
phố Thái Nguyên là trung tâm đào tạo lớn thứ 3 của cả nước (sau thủ đô Hà
Nội và thành phố Hồ Chí Minh). Trên địa bàn Thành phố có Đại học Thái