BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TÀI CHÍNH
HỌC VIỆN TÀI CHÍNH


NGUYỄN THỊ BẢO HIỀN

TĂNG CƢỜNG QUẢN TRỊ RỦI RO TÀI CHÍNH
CÁC DOANH NGHIỆP DƢỢC Ở VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI - 2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TÀI CHÍNH
HỌC VIỆN TÀI CHÍNH


NGUYỄN THỊ BẢO HIỀN

TĂNG CƢỜNG QUẢN TRỊ RỦI RO TÀI CHÍNH
CÁC DOANH NGHIỆP DƢỢC Ở VIỆT NAM
Chuyên ngành : Tài chính – Ngân hàng
Mã số

: 62.34.02.01


CHÍNH TRONG DOANH NGHIỆP ........................................................................14
1.1. Rủi ro tài chính trong doanh nghiệp............................................................... 14
1.1.1. Khái quát về rủi ro trong doanh nghiệp ..................................................14
1.1.2. Rủi ro tài chính trong doanh nghiệp........................................................18
1.1.3. Tác động của rủi ro tài chính đối với doanh nghiệp ...............................28
1.2. Quản trị rủi ro tài chính trong doanh nghiệp .................................................. 31
1.2.1. Khái niệm và sự cần thiết quản trị rủi ro tài chính ..................................31
1.2.2. Nội dung quản trị rủi ro tài chính ............................................................37
1.2.3. Các chỉ tiêu đánh giá kết quả quản trị rủi ro tài chính ............................58
1.2.4. Mô hình quản trị rủi ro tài chính .............................................................60
1.3. Các nhân tố ảnh hƣởng đến quản trị rủi ro tài chính của doanh nghiệp ........ 62
1.3.1. Các nhân tố bên ngoài .............................................................................62
1.3.2. Các nhân tố bên trong .............................................................................67
1.4. Kinh nghiệm quản trị rủi ro tài chính các doanh nghiệp Dƣợc trên thế giới và
bài học rút ra cho doanh nghiệp Dƣợc ở Việt Nam .............................................. 70
1.4.1. Kinh nghiệm quản trị rủi ro tài chính các doanh nghiệp Dƣợc trên thế
giới ....................................................................................................................70

ii


1.4.2. Bài học rút ra cho doanh nghiệp Dƣợc ở Việt Nam trong quản trị rủi ro
tài chính .............................................................................................................76
CHƢƠNG 2 ..............................................................................................................80
THỰC TRẠNG QUẢN TRỊ RỦI RO TÀI CHÍNH CÁC DOANH NGHIỆP DƢỢC
Ở VIỆT NAM ...........................................................................................................80
2.1. Tổng quan về các doanh nghiệp Dƣợc ở Việt Nam ....................................... 80
2.1.1. Quá trình hình thành và phát triển các doanh nghiệp Dƣợc ...................80
2.1.2. Đặc điểm sản xuất kinh doanh ................................................................82
2.1.3. Khái quát tình hình tài chính các doanh nghiệp Dƣợc ............................85

3.3.6. Giải pháp về nguồn nhân lực trong doanh nghiệp ................................217
3.4. Điều kiện thực hiện giải pháp ...................................................................... 218
3.4.1. Đối với Nhà nƣớc ..................................................................................218
3.4.2. Đối với ngân hàng nhà nƣớc .................................................................220
KẾT LUẬN .............................................................................................................224
CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ ĐƢỢC
CÔNG BỐ ...............................................................................................................227
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................228
PHỤ LỤC ................................................................................................................235

iv


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Từ viết tắt

Diễn giải

BCĐKT

: Bảng cân đối kế toán

BCTC

: Báo cáo tài chính

CN

: Cuối năm


: Lợi nhuận

NWC

: Nguồn vốn lƣu động thƣờng xuyên

RRTC

: Rủi ro tài chính

ROE

: Tỷ suất lợi nhuận vốn chủ sở hữu

ROS

: Tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên doanh thu

TBYT

: Thiết bị y tế

TGHĐ

: Tỷ giá hối đoái

TNDN

: Thu nhập doanh nghiệp


Hoạt động nhận diện rủi ro tài chính các doanh nghiệp Dƣợc

94

2.3

Hệ thống thông tin hỗ trợ rủi ro tài chính

119

2.4

Đo lƣờng rủi ro tài chính các doanh nghiệp Dƣợc

120

2.5

Kiểm soát rủi ro tài chính các doanh nghiệp Dƣợc

127

2.6

Tài trợ rủi ro tài chính của doanh nghiệp Dƣợc

138

2.7


Tổng hợp xếp hạng tín nhiệm các doanh nghiệp Dƣợc

172

3.3

Xếp hạng tín nhiệm các doanh nghiệp Dƣợc giai đoạn 2009 - 2014

176

3.4

Tỷ suất sinh lời của tỷ giá USD/VND năm 2014

183

3.5

Tính toán VaR với độ tin cậy 95% và 99%

183

3.6

Tính VaR của tỷ giá USD/VND bằng phƣơng pháp VaR – Covar

185

vi


99

2.5

Cơ cấu các khoản phải thu giai đoạn 2009 – 2014

100

2.6

Tốc độ luân chuyển các khoản phải thu giai đoạn 2009 – 2014

102

2.7

Khả năng thanh toán các doanh nghiệp Dƣợc 2009 – 2014

105

2.8

Khả năng thanh toán lãi vay của các doanh nghiệp

107

3.1

Biến động tỷ giá giai đoạn 1995-2014


Trang

Phƣơng pháp phân tích độ nhạy đối với chênh lệch tỷ giá của 124
các doanh nghiệp Dƣợc

3.1

Kết quả mô hình cây quyết định các doanh nghiệp Dƣợc

178

3.2

Mô hình dự đoán

180

3.3

Kết quả mô hình dự đoán

181

Sơ đồ

Tên sơ đồ

3.1



Tên đồ thị
Dự báo theo chuỗi thời gian

164

viii


DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC

Phụ lục

Tên phụ lục

Trang

01

Tổng quan về mẫu nghiên cứu

242

02

Phiếu khảo sát đề tài nghiên cứu

235

03


Cơ cấu các khoản phải thu ngành Dƣợc giai đoạn 2009 – 2014

251

09

Tốc độ luân chuyển các khoản phải thu ngành Dƣợc giai đoạn 2009 - 2014

252

10

Vòng quay các khoản phải thu ngành Dƣợc giai đoạn 2009 – 2014

253

11

Khả năng thanh toán ngành Dƣợc giai đoạn 2009 – 2014

254

12

Khả năng thanh toán 36 doanh nghiệp Dƣợc giai đoạn 2009 – 2014

255

13


Mức độ tác động của đòn bẩy tài chính 36 doanh nghiệp Dƣợc

266

19

Trích lập và sử dụng quỹ dự phòng 36 doanh nghiệp Dƣợc

267

20

Dữ liệu tỷ giá USD/VND giai đoạn 2009 – 2014

269

21

Đo lƣờng rủi ro tài chính bằng Z-Score

271

ix


LỜI MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Đầu năm 2008 hệ thống tài chính ngân hàng của Mỹ lâm vào cuộc khủng
hoảng lớn chƣa từng có, đã lan ra và kéo theo khủng hoảng trên toàn thế giới. Cuộc

rủi ro cũng phức tạp hơn. Vì vậy đòi hỏi phải có một cơ chế nhận diện, đo lƣờng,
kiểm soát và tài trợ rủi ro tài chính chặt chẽ hơn, đảm bảo cho các doanh nghiệp nói
chung và ngành Dƣợc nói riêng hoạt động đƣợc an toàn và phát triển bền vững.
Ảnh hƣởng của cuộc khủng hoảng đã kéo theo sự đi xuống của hầu hết các
ngành kinh tế thì ngành Dƣợc vẫn tăng trƣởng ổn định. Nhân tố chính là do bản
thân dƣợc phẩm là không thể thay thế và nhu cầu về chăm sóc sức khoẻ của ngƣời
Việt ngày càng tăng cao,…Tuy nhiên một sự thật ngành Dƣợc Việt Nam không thể
phủ nhận là tỷ lệ nhập khẩu dƣợc phẩm đang còn quá cao, chiếm hơn 60% tổng nhu
cầu tiêu dùng nội địa. Bên cạnh đó, nguồn nguyên dƣợc liệu phục vụ cho việc sản
xuất dƣợc phẩm thì đến hơn 90% nguyên dƣợc liệu nhập từ nƣớc ngoài nhƣ Trung
Quốc, Ấn Độ,....[6]. Việc nhập khẩu với tỷ trọng lớn nhƣ vậy đã khiến các doanh
nghiệp Dƣợc Việt Nam phải đối mặt với rủi ro tỷ giá và những biến động cung cầu
trên thị trƣờng nguyên dƣợc liệu. Bên cạnh đó khi hiệp định thƣơng mại tự do TPP
đƣợc ban hành thì mức thuế suất từ 2,5% sẽ giảm xuống 0%, hay những cạnh tranh
về giá, về các dƣợc phẩm tƣơng tự sản phẩm trong nƣớc sẽ ngày càng đa dạng, sự
bảo hộ của Nhà nƣớc cũng không còn nhƣ trƣớc thì những yếu tố về vốn và công
nghệ là hai vấn đề lớn đối với các doanh nghiệp. Trƣớc thực tế nhƣ vậy, quản trị rủi
ro tài chính đối với doanh nghiệp Dƣợc là vô cùng quan trọng, không những góp
phần giải quyết những khó khăn trong hoạt động sản xuất kinh doanh mà còn giúp
các doanh nghiệp Dƣợc tăng khả năng cạnh tranh trong tình hình kinh tế đầy biến
động hiện nay. Vì vậy nhận diện, đo lƣờng, kiểm soát đƣợc rủi ro và có các giải
pháp để tài trợ rủi ro sẽ góp phần giúp các doanh nghiệp Dƣợc tồn tại, phát triển bền
vững. Hay nói cách khác công tác quản trị rủi ro có vững mạnh thì mới góp phần
nâng cao hiệu quả kinh doanh và tăng khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp
Dƣợc trong điều kiện nền kinh tế đầy biến động và hết sức khó khăn hiện nay.
Xuất phát từ thực tiễn đó, tác giả đã lựa chọn vấn đề “Tăng cường quản trị
rủi ro tài chính các doanh nghiệp Dược ở Việt Nam” làm đề tài luận án.
2





duy nhất để tạm thời có tiền thanh toán nợ là tìm cách liên tục tăng tài sản đầu tƣ.
Vì nền kinh tế tƣ bản từ trong bản chất đã mang tính “bất ổn”, một lần khắc phục
khủng hoảng thành công là một lần đƣa các nhà đầu tƣ đến với những rủi ro mới.
Phân tích của Minsky chỉ tập trung vào "thị trƣờng tài chính độc quyền" và
không giải thích trong nền kinh tế thực với các mối quan hệ tài chính. Sau sự sụp đổ
của thị trƣờng chứng khoán trong năm 1987, giả thuyết bất ổn tài chính của Minsky
gần nhƣ hoàn toàn đƣợc bao phủ bởi hiện tƣợng mang tính chu kỳ ngắn hạn, là một
"thời điểm Minsky", chứ không phải là một xu hƣớng.
(3) Ấn phẩm “Basel II: International Convergence of Capital
Measurement and Capital Standards” của Basel Committee on Banking
Suprvision (2004) [53]
Giới tài chính đặc biệt phụ thuộc vào các mô hình lý thuyết toán cho việc
quản lý rủi ro, và có nhiều trung tâm nghiên cứu về vấn đề này, tiêu biểu nhƣ nhóm
của Embrechts và Delbaen ở EHTZ Zurich. Quy định mang tên “Basel 2″ về quản
lý rủi ro mà nhiều ngân hàng phải tuân theo chính là dựa trên các lý thuyết toán tài
chính hiện đại [56].
Mục tiêu của Basel II: Nâng cao chất lƣợng và sự ổn định của hệ thống ngân
hàng quốc tế; tạo lập và duy trì một sân chơi bình đẳng cho các ngân hàng hoạt
động trên bình diện quốc tế; đẩy mạnh việc chấp nhận các thông lệ nghiêm ngặt hơn
trong lĩnh vực quản lý rủi ro. Nhƣ vậy, quá trình phát triển của Basel và những Hiệp
ƣớc mà tổ chức này đƣa ra, các ngân hàng thƣơng mại càng ngày càng đƣợc yêu cầu
hoạt động một cách minh bạch hơn, đảm bảo vốn phòng ngừa cho nhiều loại rủi ro
hơn và do vậy, hy vọng sẽ giảm thiểu đƣợc rủi ro.
(4) Giá trị rủi ro VaR (Value at Risk): Đƣợc xây dựng trên cơ sở lý thuyết
xác suất thống kê từ nhiều thế kỷ, phát triển và phổ biến đầu những năm 1990. VaR
đƣợc hiểu là mức tổn thất hay khoản lỗ tối đa đƣợc dự đoán khi tình huống xấu nhất
xảy ra với một độ tin cậy nào đó trong một khoảng thời gian nhất định. Từ năm
1994, với sự ra đời của RiskMetric – một gói sản phẩm ứng dụng VaR mang thƣơng

vào bình phƣơng giá trị trễ biến nhiễu trong quá khứ. Phƣơng trình nhƣ sau:
 t2   0  1U t21   2U t22  ...   kU t2k   t

Từ phƣơng trình trên thì có thể dự báo đƣợc giá trị phƣơng sai của nhiễu và
từ đó xác định đƣợc mức rủi ro của biến đang xét [77 tr11-17].
6


Mô hình ARCH có nhƣợc điểm là giống nhƣ một quá trình trung bình trƣợt.
Bản thân Engel không giải thích đƣợc tại sao lại hồi quy phƣơng sai nhiễu theo bình
phƣơng nhiễu. ARCH giả thuyết các cú shock dƣơng hay âm đều có tác động đến
rủi ro vì trong phƣơng trình hồi quy các nhiễu đã đƣợc bình phƣơng, trên thực tế thì
không nhƣ vậy. ARCH sẽ kém hiệu quả khi độ trễ đƣợc chọn càng lớn hay nói cách
khác là bậc tự do càng cao sẽ làm mất quan sát và giảm thiểu tính truyền dẫn thông
tin từ quá khứ tới hiện tại.
(7) Sách “Essentials of Financial Risk Management” của Karen A.Horcher
(2005), xuất bản bởi John Wiley & Sons, Inc, Hoboken, New Jersey [66] đề cập đến
các nội dung:
+ Quản trị rủi ro tài chính là gì?
+ Xác định các rủi ro tài chính chủ yếu: Rủi ro lãi suất, rủi ro ngoại hối, rủi
ro tín dụng, rủi ro hàng hoá và rủi ro hoạt động.
+ Chính sách quản lý và bảo hiểm rủi ro tài chính.
+ Đo lƣờng rủi ro tài chính.
+ Các sáng kiến toàn cầu trong quản trị rủi ro tài chính.
(8) Sách “Financial Enterprise Risk Management” của Paul Sweeting
(2011), xuất bản bởi United States of America by Cambridge University Press, New
York [72] với nội dung đề cập đến:
+ Giới thiệu về quản trị rủi ro doanh nghiệp: Tại sao phải quản trị rủi ro; các
khuôn khổ quản trị rủi ro doanh nghiệp; mô hình quản trị rủi ro,…
+ Định nghĩa về rủi ro.

chủ động hơn trong phòng ngừa, hạn chế rủi ro.
(2) Đề tài nghiên cứu cấp Bộ “Xây dựng các chỉ tiêu kiểm soát rủi ro tài
chính đối với các tập đoàn kinh tế ở Việt Nam” do TS. Vũ Văn Ninh và Ths. Phạm
Văn Bình - Học viện Tài Chính chủ biên năm 2012 [32]. Đề tài nghiên cứu đã làm
rõ cơ sở lý luận về rủi ro tài chính và xây dựng các chỉ tiêu kiểm soát rủi ro tài
chính đối với các Tập đoàn kinh tế ở Việt Nam làm cơ sở cho Chính phủ và Bộ Tài
chính xây dựng hệ thống chỉ tiêu cảnh báo và kiểm soát rủi ro tài chính đối với các
Tập đoàn kinh tế phù hợp với điều kiện Việt Nam. Những kết luận quan trọng đã
đƣợc các tác giả đƣa ra trong đề tài đó là:
8


+ Việc xây dựng chính sách quản trị rủi ro tài chính của các Tập đoàn kinh tế
đƣợc bắt đầu bằng việc nhận diện, phân loại rủi ro.
+ Các Tập đoàn kinh tế bắt đầu áp dụng các thành tựu quản trị tiên tiến trong
công tác quản trị nói chung và quản trị rủi ro tài chính nói riêng nhƣ: ESOP,
Balance,…và sử dụng tƣ vấn của các công ty tƣ vấn chuyên nghiệp.
+ Quan điểm quản trị rủi ro tài chính không phải là nhiệm vụ riêng của một
phòng ban cụ thể mà nhiệm vụ của tất cả các phòng ban và của mọi nhân viên.
+ Các Tập đoàn kinh tế theo dõi rất sát những biến số kinh tế vĩ mô để dự
báo và ứng phó kịp thời.
+ Việc sử dụng các công cụ tài chính phái sinh cho việc quản trị rủi ro tài
chính còn hạn chế do chi phí cao và không hiệu quả.
Trên cơ sở đó, các tác giả đã đề xuất các quan điểm định hƣớng và giải pháp
để kiểm soát rủi ro tài chính các Tập đoàn kinh tế.
(3) Đề tài cấp Bộ “Quản trị rủi ro tài chính trong các Tập đoàn kinh tế
nhà nước – Lý luận và thực tiễn” do PGS.TS. Nguyễn Trọng Cơ và PGS.TS.
Nghiêm Thị Thà chủ biên, NXB Tài Chính, Hà Nội, 2013 [16]. Các tác giả đã đƣa
ra những kết luận nhƣ:
+ Quốc hội, Chính phủ cùng với các Bộ, ngành đã khẩn trƣơng hoàn thiện

và rủi ro tài chính; công nghệ quản lý rủi ro thế giới và thực tiễn quản lý rủi ro trong
các tổ chức tín dụng – ngân hàng ở Việt Nam.
(6) Sách “Quản trị rủi ro tài chính” – TS. Nguyễn Minh Kiều – Nhà xuất
bản thống kê, 2009 [27]. Nội dung của cuốn sách hƣớng đến các vấn đề: Nhận dạng
rủi ro tài chính; các công cụ tài chính phái sinh; các công cụ phái sinh trên thị
trƣờng ngoại hối; quản lý rủi ro tín dụng; quản lý rủi ro lãi suất; quản lý rủi ro tỷ giá
của ngân hàng; thực trạng quản lý rủi ro tài chính ở Việt Nam.
(7) Bài báo “Rủi ro tài chính trong các doanh nghiệp công nghiệp và dịch
vụ - nguy cơ tiềm tàng của khủng hoảng tài chính” của TS. Lê Văn Luyện – Tạp
chí Khoa học và Đào tạo Ngân hàng, số 115, 2011. Bài báo đã đi đánh giá về những
rủi ro tài chính của các doanh nghiệp dựa trên một số khía cạnh nhƣ: Khả năng
thanh toán, đòn bẩy tài chính, mức độ vòng quay vốn, hiệu quả đầu tƣ tài chính, tác
động của lãi suất, tỷ giá hối đoái và giá cả thị trƣờng [28].
10


Có thể thấy các nghiên cứu trên đây về quản trị rủi ro tài chính phần lớn tiếp
cận ở góc độ, phạm vi quản trị rủi ro tài chính nói chung, các nghiên cứu về quản trị
rủi ro tài chính của doanh nghiệp trong một ngành kinh doanh cụ thể còn ít, đặc biệt
là trong ngành Dƣợc thì chƣa có công trình nào nghiên cứu. Vì vậy đề tài luận án
đảm bảo không có sự trùng lặp với các công trình nghiên cứu đã đƣợc công bố.
3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
- Mục đích nghiên cứu: Đề xuất các giải pháp tăng cƣờng quản trị rủi ro tài
chính các doanh nghiệp Dƣợc ở Việt Nam.
- Nhiệm vụ nghiên cứu:
Thứ nhất, nghiên cứu một cách có hệ thống cơ sở lý luận về rủi ro tài chính,
quản trị rủi ro tài chính.
Thứ hai, phân tích, đánh giá đúng thực trạng quản trị rủi ro tài chính các
doanh nghiệp Dƣợc ở Việt Nam, làm rõ các kết quả, hạn chế, nguyên nhân của các
hạn chế trong quản trị rủi ro tài chính các doanh nghiệp Dƣợc ở Việt Nam.

(1) Về mặt khoa học, Luận án đã hệ thống hoá, làm rõ thêm những vấn đề lý
luận chung về rủi ro tài chính và quản trị rủi ro tài chính trong doanh nghiệp, các bài
học kinh nghiệm từ doanh nghiệp nƣớc ngoài trong quản trị rủi ro tài chính doanh
nghiệp.
(2) Về mặt thực tiễn
- Luận án góp phần làm rõ thực trạng quản trị rủi ro tài chính các doanh
nghiệp Dƣợc ở Việt Nam theo bốn nội dung: nhận diện; đo lƣờng; kiểm soát và tài
trợ rủi ro tài chính.
- Luận án đã đƣa ra những đánh giá chung về thực trạng quản trị rủi ro tài
chính các doanh nghiệp Dƣợc gồm: Năm kết quả, sáu hạn chế và hai nhóm nguyên
nhân (khách quan và chủ quan) của những hạn chế đó.
- Luận án đã đề xuất một số giải pháp tăng cƣờng quản trị rủi ro tài chính các
doanh nghiệp Dƣợc ở Việt Nam.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu và kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, nội
dung chính của luận án gồm 3 chƣơng
12


Chương I: Lý luận chung về rủi ro tài chính và quản trị rủi ro tài chính trong
doanh nghiệp
Chương II: Thực trạng quản trị rủi ro tài chính các doanh nghiệp Dược ở
Việt Nam
Chương III: Giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường quản trị rủi ro tài chính
các doanh nghiệp Dược ở Việt Nam

13


CHƢƠNG 1