LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan bản luận án này là công trình nghiên cứu khoa học của riêng
tôi. Các trích dẫn khoa học và tài liệu tham khảo nêu trong luận án là trung thực.
Các kết quả nghiên cứu nêu trong luận án chưa từng được công bố trong một công
trình nào khác.

Hà Nội, ngày tháng năm 2016
Tác giả luận án

Chu Thị Thu Thủy


MỤC LỤC


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Fonds Direction de I’Agriculture, des Forêts et du
Commerce de I’Indochine
Nha Nông Lâm và Thương mại Đông Dương
Ban chấp hành
Bình dân nông phố ngân hàng
Chủ nghĩa tư bản
Chính trị Quốc gia
Đại học Sư Phạm
Khoa học Xã hội
Nghiên cứu Lịch sử
Nhà xuất bản
Fonds de la Résident supérieure au Tonkin
Phông Phủ Thống sứ Bắc Kỳ

DANH MỤC CÁC BẢNG
STT
Bảng 2.1
Bảng 2.2
Bảng 3.1
Bảng 3.2
Bảng 3.3
Bảng 4.1
Bảng 4.2
Bảng 4.3
Bảng 4.4
Bảng 4.5
Bảng 4.6
Bảng 4.7
Bảng 4.8
Bảng 4.9
Bảng 5.1
Bảng 5.2
Bảng 5.3

Tên bảng
Chế độ khen thưởng đối với hoạt động khai hoang ở Hải
Dương thời Nguyễn
Tình hình phân hóa ruộng đất tư ở làng Mộ Trạch (Bình
Giang) đầu thế kỷ XIX
Khối lượng và sự phân bố vốn của tư bản tư nhân trong
các ngành kinh tế Đông Dương (1888 - 1918)
Các đồn điền chuyên canh ở khu vực đồng bằng Bắc Kỳ
(1884 - 1918)
Các đồn điền đa canh ở khu vực đồng bằng Bắc Kỳ

70
73
96
97
101
105
106
109
110
113
114
126



DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

STT
Biểu đồ 2.1
Biểu đồ 3.1
Biểu đồ 3.2
Biểu đồ 4.1
Biểu đồ 4.2
Biểu đồ 4.3
Biểu đồ 4.4
Biểu đồ 4.5
Biểu đồ 4.6
Biểu đồ 4.7
Biểu đồ 4.8
Biểu đồ 4.9

83
98
99
100
101
102
103
138


7
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Dân gian có câu: “Nông suy bách nghệ bại”. Câu nói đó cho thấy vai trò quan
trọng, chủ đạo của kinh tế nông nghiệp đối với sự phát triển kinh tế - xã hội ở Việt
Nam nói chung. Vì vậy, chính quyền Nhà nước trong những thời kỳ lịch sử khác
nhau đều có những chủ trương, chính sách khuyến khích nông nghiệp phát triển.
Trong quá trình cai trị Việt Nam, thực dân Pháp rất chú trọng đến lĩnh vực
kinh tế nông nghiệp. Đặc biệt, sau chiến tranh thế giới thứ nhất, nông nghiệp là lĩnh
vực được đưa lên hàng đầu trong trật tự đầu tư. Công cuộc khai thác thuộc địa của
thực dân Pháp đã thúc đẩy sự chuyển biến của kinh tế nông nghiệp Việt Nam, từ
một nền kinh tế nông nghiệp mang tính chất khép kín, tự cung tự cấp sang một nền
nông nghiệp bước đầu đã có những yếu tố của kinh tế hàng hóa, sản phẩm nông
nghiệp đã trở thành hàng hóa trên thị trường.
Hải Dương là một tỉnh nằm ở khu vực trung tâm đồng bằng châu thổ sông
Hồng, có nhiều tiềm năng để phát triển kinh tế nông nghiệp. Tháng 8 - 1883, thực
dân Pháp đánh chiếm Thành Đông, đặt ách cai trị và ra sức khai thác kinh tế, bóc lột
sức lao động, vơ vét của cải, tài nguyên nơi đây để làm giàu cho chính quốc. Trong
đó, nông nghiệp là ngành kinh tế được thực dân Pháp chú trọng khai thác. Chủ
trương, chính sách khai thác nông nghiệp và việc thực hiện chính sách đó của chính

Thứ năm, việc nghiên cứu đề tài này sẽ góp phần làm sáng tỏ một phần quan
trọng của lịch sử Hải Dương thời cận đại. Từ đó cung cấp những tư liệu cần thiết
phục vụ trong quá trình học tập, nghiên cứu, giảng dạy lịch sử Việt Nam thời cận
đại trong nhà trường phổ thông, cao đẳng và đại học.
Với những lý do trên, tác giả quyết định chọn đề tài nghiên cứu: “Kinh tế
nông nghiệp tỉnh Hải Dương thời kỳ 1883 - 1945” làm Luận án Tiến sĩ.
2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu


9
Thông qua nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp tỉnh Hải Dương thời kỳ 1883 1945, luận án góp một cái nhìn cụ thể, toàn diện hơn về kinh tế nông nghiệp thời
Pháp thuộc ở Bắc Kỳ nói chung và đồng bằng Bắc Bộ nói riêng. Đồng thời trên cơ
sở đó đánh giá một cách khách quan, khoa học về tác động của chính sách thuộc địa
của Pháp đối với kinh tế nông nghiệp Hải Dương và rút ra những bài học kinh
nghiệm cho công cuộc phát triển nông nghiệp, đổi mới nông thôn và nâng cao đời
sống nhân dân, góp phần thực hiện thắng lợi sự nghiệp đổi mới của Đảng và Nhà
nước trong giai đoạn hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ của đề tài
Luận án tập trung làm rõ những vấn đề khoa học sau đây:
- Thứ nhất, luận án làm rõ những nhân tố tác động đến kinh tế nông nghiệp
tỉnh Hải Dương thời kỳ 1883 - 1945: điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế, chính trị
và xã hội có ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất nông nghiệp tỉnh Hải Dương; tình
hình kinh tế nông nghiệp tỉnh Hải Dương trước năm 1883.
- Thứ hai, luận án làm rõ thực trạng kinh tế nông nghiệp của tỉnh Hải Dương
thời kỳ thuộc địa và sự chuyển biến trong từng giai đoạn: giai đoạn 1883 - 1918 và
giai đoạn 1919 - 1945 trên các phương diện chủ yếu như: tình hình ruộng đất, hình
thức tổ chức sản xuất, kỹ thuật sản xuất và kết quả hoạt động sản xuất.
- Thứ ba, luận án làm rõ tác động của nông nghiệp đối với kinh tế - xã hội của
tỉnh Hải Dương thời kỳ 1883 - 1945. Từ đó, đánh giá khách quan về bản chất của

xuất và kết quả hoạt động sản xuất.
4. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu
4.1. Nguồn tài liệu
Những vấn đề khoa học của luận án được giải quyết trên cơ sở tiếp cận và khai
thác những nguồn tài liệu sau đây:
- Nguồn tài liệu văn kiện Đảng và các tác phẩm của các nhà lãnh đạo Đảng,
Nhà nước (chủ yếu là thời kỳ trước năm 1945) vừa cung cấp các cứ liệu lịch sử chân
thực, chính xác, vừa giúp tác giả bổ sung nhận thức về thế giới quan và phương pháp
luận khi xem xét, đánh giá và rút ra nhận định về các vấn đề nghiên cứu.


11
- Nguồn tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, thư viện Quốc gia
Việt Nam và thư viện tỉnh Hải Dương, bao gồm các hồ sơ lưu trữ đề cập đến vấn đề
nông nghiệp tỉnh Hải Dương, cụ thể là các văn bản hành chính của chính quyền
thuộc địa như sắc lệnh, nghị định, công văn, thư từ trao đổi, … đặc biệt là các báo
cáo kinh tế, chính trị, xã hội của Công sứ tỉnh Hải Dương gửi Thống sứ Bắc Kỳ, của
chính quyền cấp phủ, huyện gửi lên chính quyền cấp tỉnh và báo cáo của Phủ Thống
sứ Bắc Kỳ, Phủ Toàn quyền Đông Dương; các tài liệu thống kê, địa bạ, bản đồ,…
Đây là nguồn tư liệu gốc, có giá trị quan trọng nhất được tác giả xử lý, khai thác
triệt để trong việc giải quyết các nhiệm vụ đặt ra cho luận án.
- Các công trình nghiên cứu đã công bố có chứa đựng những nội dung liên
quan đến cách tiếp cận hướng nghiên cứu và nội dung đề tài nghiên cứu, gồm có:
sách chuyên khảo, sách tham khảo, giáo trình, luận văn, luận án, bài nghiên cứu,
thông tin đăng trên các báo, tạp chí. Các công trình này có đề cập đến các khía cạnh
khác nhau của lịch sử kinh tế nông nghiệp Việt Nam và Đông Dương thời Pháp
thuộc nói chung, kinh tế nông nghiệp tỉnh Hải Dương thời kỳ này nói riêng. Đây là
nguồn tài liệu có giá trị sử dụng khác nhau, tùy theo từng thể loại, cung cấp những
thông tin khái quát hoặc cụ thể về vấn đề nghiên cứu. Qua đó, giúp tác giả có cái
nhìn tổng thể hoặc là những so sánh trong mối tương quan.

1945, đặc biệt là về những chính sách nông nghiệp cụ thể của chính quyền thuộc địa
áp dụng ở Hải Dương. Ngoài ra, luận án còn làm rõ tác động của kinh tế nông
nghiệp đối với kinh tế - xã hội Hải Dương thời kỳ này.
- Nội dung luận án đã góp phần lấp một khoảng trống nghiên cứu về lịch sử
địa phương Hải Dương và làm phong phú thêm những nghiên cứu về các vấn đề của
lịch sử Việt Nam cận đại, đặc biệt là vấn đề kinh tế nông nghiệp, ngành kinh tế chủ
đạo trong cơ cấu kinh tế Việt Nam thời Pháp thuộc. Nội dung luận án và hệ thống tư
liệu tham khảo được sưu tầm trong quá trình nghiên cứu sẽ là nguồn tài liệu có giá
trị phục vụ cho công tác nghiên cứu và giảng dạy lịch sử ở các trường đại học, cao
đẳng nói chung, các trường phổ thông ở Hải Dương nói riêng, đồng thời phục vụ
cho công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử địa phương.


13
- Những kết luận khoa học của luận án và các kết quả nghiên cứu đã công bố
góp phần phục vụ cho công cuộc xây dựng, phát triển nông nghiệp, đổi mới nông
thôn và nâng cao đời sống nhân dân. Đồng thời, góp phần thực hiện thắng lợi sự
nghiệp đổi mới của Đảng và Nhà nước ta trong giai đoạn hiện nay.
6. Bố cục luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội
dung luận án gồm 5 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề
Chương 2: Những nhân tố tác động đến kinh tế nông nghiệp tỉnh Hải Dương thời kỳ
1883 - 1945
Chương 3: Kinh tế nông nghiệp tỉnh Hải Dương giai đoạn 1883 - 1918
Chương 4: Những chuyển biến của kinh tế nông nghiệp tỉnh Hải Dương từ
năm 1919 đến năm 1945
Chương 5: Đặc điểm và tác động của nông nghiệp đến kinh tế - xã hội tỉnh Hải
Dương thời kỳ 1883 - 1945


chương đề cập đến các vấn đề chính sau: luật về cấp phát ruộng đất; cấp phát cho
người bản xứ gồm nghị định ngày 7-7-1888 và nghị định ngày 8-11-1910; cấp phát
cho người Âu gồm nghị định ngày 5-9-1888 và nghị định ngày 18 - 8 - 1896,…;
nhân công các đồn điền và mua lại đồn điền. Trên cơ sở đó, chúng ta có thể hiểu rõ
hơn về chính sách nông nghiệp, đặc biệt là chính sách ruộng đất của thực dân Pháp
ở Bắc Kỳ nói chung và Hải Dương nói riêng.
Cuốn “La Formation des classes sociales en pays Annamite” (Sự hình thành
các giai cấp xã hội ở xứ An Nam) của tác giả A. Đuymarret, xuất bản năm 1935, (do
Hoàng Đình Bình dịch sang tiếng Việt) [33] đã đề cập đến giai cấp nông dân Việt
Nam dưới chế độ cai trị thuộc địa trên các khía cạnh như: sự hình thành giai cấp, địa
bàn cư trú, quá trình bần cùng hóa, việc thuê mướn nhân công nông nghiệp, tiền
công, giao kèo… Nghiên cứu này giúp tác giả luận án hiểu sâu sắc hơn về giai cấp
nông dân Việt Nam và có cái nhìn so sánh với nông dân tỉnh Hải Dương.


16
Cuốn “Đông Dương” của Ch. Robequain, xuất bản năm 1935 (do tổ tư liệu
trường ĐHSP Hà Nội I dịch, bản dịch năm 1970) [138] đã đề cập đến điều kiện địa lý
tự nhiên của các vùng miền thuộc Đông Dương (đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ,
thượng du Bắc Bộ, Thượng Lào, Hạ Lào, Tây Nguyên, Trung Bộ mà cụ thể là vùng
Nghệ Tĩnh, Nam Bộ, Cămpuchia) và những thay đổi của Đông Dương trong giai
đoạn đầu thế kỷ XX. Mặc dù công trình này không trực tiếp đề cập đến kinh tế nông
nghiệp tỉnh Hải Dương, nhưng việc gợi mở những vấn đề liên quan đến nông nghiệp
Đông Dương là cơ sở để tác giả luận án giải quyết những nhiệm vụ của đề tài.
Cuốn “Những thủ đoạn bóc lột của tư bản Pháp ở Việt Nam” của Nguyễn
Khắc Đạm (NXB Văn Sử Địa, Hà Nội, 1958) [37] gồm 9 chương đã đề cập đến
những nội dung cơ bản như: tình hình Việt Nam trước khi bị tư bản Pháp xâm
chiếm; quá trình bỏ vốn của tư bản Pháp; chính sách bóc lột về nông nghiệp của tư
bản Pháp; chính sách bóc lột về thương nghiệp của tư bản Pháp; chính sách bóc lột
về công nghiệp của tư bản Pháp; chính sách bóc lột về cho vay và vận tải của tư bản

khảo, bao gồm:
Luận án “Nội thương Bắc Kỳ thời kỳ 1919 - 1939” của tác giả Vũ Thị Minh
Hương, bảo vệ năm 2002 [48]. Công trình đã nghiên cứu một cách hệ thống, khoa
học về vấn đề nội thương Bắc Kỳ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới, trên các khía
cạnh chủ yếu sau: hàng hóa và giao lưu hàng hóa; thị trường; thương nhân và
thương hội; giá cả và sự biến động của giá cả trên thị trường nội địa Bắc Kỳ; hệ
thống giao thông và các phương tiện chuyên chở hàng hóa phục vụ nội thương Bắc
Kỳ. Một trong những mặt hàng quan trọng trong thương mại Bắc Kỳ từ năm 1919
đến năm 1939 là nông sản như thóc gạo, ngô, gia súc,... Trong đó, tác giả có đề cập
đến tỉnh Hải Dương. Điều này giúp người viết có cứ liệu để thực hiện những nhiệm
vụ của luận án.


19
Luận án “Đô thị Hải Dương thời kỳ thuộc địa (1883 - 1945”) của tác giả Phạm
Thị Tuyết, bảo vệ thành công năm 2011 [162]. Công trình đã nghiên cứu một cách
hệ thống về những điều kiện, tiền đề cho sự hình thành, phát triển của đô thị Hải
Dương thời kỳ thuộc địa và những yếu tố tác động cụ thể trong từng giai đoạn; làm
rõ những biến đổi của đô thị Hải Dương dưới chế độ cai trị thuộc địa và sự khác
nhau trong từng giai đoạn trên các phương diện chủ yếu như: thiết chế chính trị và
chính sách quản lý đô thị; quy hoạch và diện mạo đô thị; các hoạt động kinh tế; tình
hình chính trị, xã hội và lối sống, văn hóa. Đồng thời, tác giả đã đưa ra những đánh
giá khách quan về tác động của chính sách khai thác thuộc địa và kết quả hoạt động
của chính quyền thuộc địa trong vai trò quản lý đô thị Hải Dương trên các lĩnh vực.
Trong một chừng mực nhất định, việc nghiên cứu về các hoạt động kinh tế của đô
thị Hải Dương, trong đó có kinh tế nông nghiệp của thành phố Hải Dương, dù
không nhiều, đã gợi mở ít nhiều những vấn đề khoa học khi nghiên cứu về kinh tế
nông nghiệp tỉnh Hải Dương.
1.2. Các công trình nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp Việt Nam thời
Pháp thuộc