BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỞ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

HỨA THỊ PHƯƠNG CHI

NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN
ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP CỦA NÔNG HỘ
Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

Chuyên ngành

: Kinh tế học

Mã số chuyên ngành : 60 31 01 01

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS. TS. NGUYỄN MINH ĐỨC

TP.Hồ Chí Minh, Năm 2015


TÓM TẮT
Đa dạng hóa thu nhập đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông
nghiệp nông thôn ở Việt Nam nói chung và vùng Đồng bằng sông Cửu Long nói
riêng.
Dựa trên nền tảng lý thuyết mô hình kinh tế nông hộ với hoạt động phi nông
nghiệp, nghiên cứu xem xét các nhân tố về đặc điểm của chủ hộ, đặc điểm và nguồn
lực của nông hộ trong tác động của nó đối với đa dạng hóa thu nhập.

1.7 . Kết cấu luận văn nghiên cứu ................................................................................ 4
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU .............................................. 6
2.1 . Các khái niệm ....................................................................................................... 6
2.1.1. Nông hộ .................................................................................................. 6
2.1.2. Các nguồn thu nhập của nông hộ ........................................................... 6
2.1.3. Đa dạng hóa thu nhập ............................................................................ 7
2.2 . Cơ sở lý thuyết ...................................................................................................... 7
2.2.1. Mô hình kinh tế nông hộ với hoạt động phi nông nghiệp...................... 7
2.2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập ................................. 11
2.2.3. Đo lường đa dạng hóa thu nhập ............................................................ 13
2.3 . Các nghiên cứu trước ........................................................................................... 14
iv


2.3.1. Nghiên cứu tại một số quốc gia ............................................................ 14
2.3.2. Nghiên cứu tại Việt Nam ...................................................................... 17
2.4. Kết luận ................................................................................................................ 20
CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .................................................... 22
3.1. Khung tiếp cận nghiên cứu .................................................................................. 22
3.2. Mô hình kinh tế lượng xác định nhân tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập ..... 23
3.2.1. Xây dựng mô hình hồi quy ................................................................... 23
3.2.2. Mô tả các biến ....................................................................................... 26
3.3. Dữ liệu nghiên cứu ............................................................................................... 29
3.4. Các bước phân tích và xử lý số liệu ..................................................................... 30
CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ............................................................... 31
4.1. Kết quả thống kê mô tả ........................................................................................ 31
4.1.1. Tình trạng đa dạng hóa thu nhập .......................................................... 31
4.1.2. Các nhân tố về chủ hộ ........................................................................... 32
4.1.3. Các nhân tố về đặc điểm nông hộ ......................................................... 34
4.1.4. Nguồn lực của nông hộ ......................................................................... 35

vi


DANH MỤC HÌNH
Hình 3.1. Khung tiếp cận nghiên cứu ...................................................................... 22
Hình 4.1. Tỷ lệ đa dạng hóa thu nhập ...................................................................... 31
Hình 4.2. Sự phân bố tuổi chủ hộ............................................................................. 32
Hình 4.3. Tỷ lệ giới tính chủ hộ ............................................................................... 33
Hình 4.4. Trình độ học vấn của chủ hộ .................................................................... 33

vii


DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1. Tổng hợp dấu kì vọng của các biến ......................................................... 29
Bảng 4.1. Kết quả ước lượng mô hình hồi quy Binary Logistic .............................. 36
Bảng 4.2. Kiểm định mức độ dự báo tính chính xác của mô hình ........................... 38
Bảng 4.3. Kiểm định khác biệt các yếu tố ............................................................... 39
Bảng 4.4. Ước lượng xác suất đa dạng hóa theo tác động biên từng yếu tố ............ 41
Bảng 4.5. Vai trò ảnh hưởng của các yếu tố ............................................................ 43

viii


DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

TCTK

Tổng cục Thống kê


Sản xuất kinh doanh

TNNN

Thu nhập nông nghiệp

TNPNN

Thu nhập phi nông nghiệp

TN

Thu nhập

ix


Chương 1
1 GIỚI THIỆU TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
2
1.1. Đặt vấn đề nghiên cứu
Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, tính đến ngày 1 tháng 1 năm 2014,
tổng diện tích đất sản xuất nông nghiệp của Đồng bằng sông Cửu Long là 2.607,1
nghìn ha, chiếm 64,25% tổng diện tích đất đai và khoảng 13,16 triệu người sống ở
khu vực nông thôn (chiếm hơn 2/3 tổng dân số) tạo ra gần 10,32 triệu lao động
nông thôn của vùng.
Với nguồn lực đất đai và lao động dồi dào, tuy nhiên kinh tế nông nghiệp
nông thôn vùng ĐBSCL vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng của nó.
Năng suất lao động của cả nước nói chung và vùng ĐBSCL nói riêng trong lĩnh vực

tăng thu nhập cho hộ gia đình vùng nông thôn. Mặt khác, khi những nông hộ nghèo
không có đủ nguồn lực cho sản xuất nông nghiệp thì họ cũng có xu hướng tham gia
vào hoạt động phi nông nghiệp để tạo thêm thu nhập. Đa dạng hóa có thể được sử
dụng như một mạng lưới an toàn đối với người nghèo hoặc như một khả năng tích
lũy đối với người giàu ở nông thôn (Ellis, 2000). Có thể nói, đa dạng hóa là một cơ
chế hiệu quả giúp sinh kế hộ nông dân bền vững và giúp phát triển nông thôn bền
vững. Vì vậy, nhằm tăng thu nhập cho nông hộ, các nhà hoạch định chính sách nên
khuyến khích các hộ gia đình nông thôn thực hiện đa dạng hóa các nguồn thu nhập.
Nghiên cứu tìm hiểu những nhân tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập của
nông hộ vùng ĐBSCL hiện nay nhằm phát hiện những nhân tố tác động tích cực
đến đa dạng hóa thu nhập để có chính sách phù hợp, giúp các hộ gia đình nông
thôn, đặc biệt là hộ nghèo tăng thu nhập là rất quan trọng. Điều này sẽ góp phần vào
sự nghiệp phát triển kinh tế, giảm nghèo, cải thiện đời sống, ổn định xã hội ở vùng
ĐBSCL, vì thế tôi chọn đề tài “Những nhân tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập
của nông hộ vùng Đồng bằng sông Cửu Long” làm luận án nghiên cứu.

2


1.2. Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến đa
dạng hóa thu nhập của nông hộ vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Từ đó gợi ý các
chính sách nhằm tác động tích cực đến đa dạng hóa thu nhập của hộ gia đình vùng
nông thôn Đồng bằng sông Cửu Long hiện nay .
1.3. Câu hỏi nghiên cứu
Để đạt được mục tiêu nghiên cứu nêu trên đề tài tìm kiếm câu trả lời cho các
câu hỏi sau đây:
 Những nhân tố nào tác động đến đa dạng hóa thu nhập của nông hộ tại vùng
ĐBSCL hiện nay?
 Những chính sách nào từ nhà nước và chính quyền địa phương có thể ảnh

1.6. Ý nghĩa thực tiễn của luận văn nghiên cứu
Đa dạng hóa đóng một vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phát triển
nền kinh tế nông nghiệp nông thôn ở vùng ĐBSCL. Trong điều kiện giới hạn về các
nguồn lực, nền nông nghiệp chưa tiến bộ, còn phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên và
thị trường, đa dạng hóa là một chiến lược sinh kế nhằm mục đích đối phó với những
cú sốc ảnh hưởng đến thu nhập của hộ gia đình.
Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập giúp cho việc
triển khai các chính sách đa dạng hóa tại nông thôn được hiệu quả. Từ đó, giúp các
hộ gia đình gia tăng khả năng đa dạng hóa nhằm giảm thiểu biến động thu nhập, ổn
định đời sống và tích lũy tài sản giúp phát triển nông thôn bền vững.
1.7. Kết cấu luận văn nghiên cứu
Luận văn trình bày theo năm chương. Bố cục các chương như sau:
Chương một giới thiệu tổng quan nghiên cứu và giải thích tầm quan trọng
khi thực hiện nghiên cứu này.

4


Chương hai đưa ra một số khái niệm và lý thuyết về mô hình nông hộ, các
nhân tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập nông hộ; nêu lên các nghiên cứu trước
liên quan.
Chương ba trình bày cơ sở lựa chọn mô hình, thiết kế mô hình và nêu rõ
phương pháp nghiên cứu, cách lấy số liệu và đo lường các biến nghiên cứu.
Chương bốn thể hiện kết quả nghiên cứu, thảo luận kết quả.
Chương năm trình bày các điểm chính trong nghiên cứu, gợi ý các chính
sách; bên cạnh đó, trong chương này chỉ ra những giới hạn và đề ra hướng nghiên
cứu tiếp theo.

5


nghiệp bao gồm: trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản…
 Thu nhập phi nông nghiệp bao gồm tất cả các nguồn thu nhập mang lại từ
hoạt động phi nông nghiệp như: buôn bán, dịch vụ, vận chuyển, chế biến
nông sản tại nhà, làm thuê tại các nhà máy lớn,…
 Thu nhập khác: là các nguồn thu nhập như cho thuê nhà, các khoản trợ cấp,
phúc lợi,…
2.1.3. Đa dạng hóa thu nhập
Trong nghiên cứu này, đa dạng hóa thu nhập nghĩa là sự gia tăng trong số
lượng các nguồn thu nhập từ các hoạt động phi nông nghiệp trong tổng thu nhập của
nông hộ (Ellis, 1998). Đó chính là thu nhập từ các hoạt động không liên quan trực
tiếp đến sản xuất nông nghiệp. Những nông hộ có thu nhập ngoài nguồn thu nhập
chính mang lại từ các hoạt động nông nghiệp được xem là nông hộ đa dạng hóa thu
nhập và ngược lại nông hộ chỉ có thu nhập từ nông nghiệp được xem là không đa
dạng hóa thu nhập.
2.2. Cơ sở lý thuyết
2.2.1. Mô hình kinh tế nông hộ với hoạt động phi nông nghiệp
Mô hình nông hộ đưa ra khung phân tích tương đối tổng hợp cho việc phân
tích quyết định của nông hộ về phân bổ thời gian, tiêu dùng và sản xuất. Nghiên cứu
đầu tiên của mô hình này do Chayanov – một nhà kinh tế học người Nga đầu thế kỉ
20 xây dựng.
 Mô hình nông hộ của Chayanov (1920)
Theo nghiên cứu của Chayanov (1920) cho thấy rằng các nông hộ có sự đánh
đổi giữa hai mục tiêu đó là thu nhập và đa dạng hóa thu nhập. Các yếu tố chính ảnh
hưởng đến khuynh hướng này là đặc điểm nhân khẩu học của nông hộ, đặc biệt là
qui mô và thành phần của nông hộ đó. Điều này cho thấy rằng việc sử dụng quyết
định làm nông nghiệp hay phi nông nghiệp hoàn toàn phụ thuộc vào đặc trưng của

7





 Bỏ qua những rủi ro.
Chayanov và Barnum-Squire cho rằng các nông hộ để tối đa hóa mức độ hữu
dụng thì phải giải quyết ba vấn đề sau:
 Sản xuất
 Tiêu dùng
 Sử dụng thời gian
Theo Barnum-Squire, sản xuất nông nghiệp phụ thuộc phần lớn vào các yếu
tố đầu vào như: diện tích đất canh tác (A), tổng số lao động sử dụng cho sản xuất
nông nghiệp (L) ( cả lao động có sẵn ở nông hộ và thuê mướn) và các yếu tố đầu
vào khác từ sản xuất (V). Chúng được thể hiện trong hàm sản xuất:
Y = f (A, L, V)
Trong mô hình Barnum-Squire, sản lượng từ sản xuất nông nghiệp không chỉ
dành để tiêu dùng trong hộ mà còn giao dịch buôn bán trên thị trường. Vì vậy, lợi
ích nông hộ ở đây gồm 3 nguồn: (1) lợi ích từ các công việc nhà (Tz), (2) lợi ích từ
việc tiêu thụ sản lượng đầu ra (C), và (3) lợi ích từ việc tiêu thụ hàng hóa trên thị
trường (M). Do đó, hàm lợi ích được xác định như sau:
U = f (Tz, C, M)
Việc tiêu dùng trong nông hộ không chỉ ảnh hưởng bởi sở thích mà còn phụ
thuộc vào mức thu nhập của nông hộ:
p(Q - C) ± wTw = vV + mM => p(Q - C) ± wTw - vV = mM
Thu nhập mà nông hộ kiếm được từ việc bán các sản phẩm đầu ra (p(Q - C))
và thuê mướn lao động (± wTw ) bằng với chi phí của họ cho đầu vào sản xuất (vV)
và thị trường hàng hóa (mM). Trong đó: p, v, w và m là giá cả sản lượng đầu ra, giá
cả yếu tố đầu vào khác là V, mức lương và giá cả hàng hóa trên thị trường là M.
Vấn đề cuối cùng là việc phân bổ thời gian lao động cho các hoạt động ở
nông hộ: (1) Thời gian cho các công việc nhà (Tz), (2) thời gian cho sản xuất nông

9

10


và các đặc điểm của nông hộ. Phần tiếp theo là một nghiên cứu tổng hợp đưa ra các
yếu tố quyết định đa dạng hóa thu nhập của nông hộ.
2.2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập
Đa dạng hóa thu nhập là quá trình mà các nông hộ xây dựng một nguồn thu
đa dạng từ các hoạt động nhằm cải thiện đời sống của hộ, hỗ trợ xã hội và quản lý
rủi ro. Việc tạo thu nhập là một trong những thành phần của chiến lược sinh kế
(Ellis, 1998).
Động cơ của nông hộ thực hiện đa dạng hóa thu nhập nhằm tạo ra các cơ hội
dành cho họ. Điều đó cho thấy một sự khác biệt quan trọng giữa: (1) đa dạng hóa
thực hiện cho mục tiêu tích lũy, chủ yếu do "yếu tố kéo"; và (2) đa dạng hóa thực
hiện quản lý rủi ro, đối phó với những cú sốc, hoặc nhằm thoát khỏi tình trạng trì trệ
hoặc suy giảm kéo dài trong nông nghiệp, chủ yếu bởi "yếu tố đẩy".
Theo Barrett và cộng sự (2001) đưa ra những động cơ đầu tiên gọi là "yếu tố
đẩy" như: giảm thiểu rủi ro, giảm bớt yếu tố dư thừa trong việc sử dụng lao động,
chống lại khủng hoảng hoặc hạn chế thanh khoản, chi phí giao dịch cao dẫn đến các
nông hộ tự cung cấp một số mặt hàng và dịch vụ,… Động cơ thứ hai được đưa ra
bao gồm các "yếu tố kéo": thực hiện bổ sung chiến lược giữa các hoạt động, chẳng
hạn như hội nhập cây trồng-vật nuôi, xay xát và sản xuất, chuyên môn hóa theo lợi
thế so sánh với trình độ công nghệ cao,…
Theo các nghiên cứu này cho chúng ta thấy rằng những nguyên nhân chủ yếu
khiến các nông hộ đa dạng hóa thu nhập đó là:
 Vụ mùa trong sản xuất
Theo Ellis (1998), mùa vụ là một trong những nhân tố tạo ra thu nhập chính
của nông dân, nó thay đổi theo thời gian. Nên mùa vụ được coi như là một tài sản
thay đổi theo thời gian và các nông hộ phản ứng với việc thay đổi vụ mùa bằng cách
đa dạng hóa thu nhập.
 Rủi ro


12


Theo Alain de Janvry, Elisabeth Sadoulet, và Nong Zhu (2005), các nhân tố
ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập bao gồm: đặc trưng của hộ gia đình (trình độ
học vấn của những thành viên trong hộ, tuổi của chủ hộ, giới tính, diện tích đất bình
quân trên đầu người,...), đặc trưng của chính quyền địa phương và khu vực (mật độ
dân cư, khoảng cách từ làng xã đến trung tâm thành phố,…).
2.2.3. Đo lường đa dạng hóa thu nhập
Có nhiều cách để đo lường mức độ đa dạng hóa thu nhập. Trong một số
nghiên cứu, đa dạng hóa thu nhập được đo lường bằng cách sử dụng số lượng các
nguồn thu nhập (Ersado, 2003); hoặc tỷ lệ các nguồn thu nhập khác nhau ( Barrett
et al 2001; Escobal, 2001; Indowu và cộng sự, 2011).
Magurran (1998) dựa vào chỉ số cân bằng Shannon để xác định các nguồn
thu nhập của một nông hộ. Chỉ số Shanno dễ dàng đo lường trong khi tính toán các
hoạt động phi nông nghiệp đóng góp vào tổng thu nhập thực tế của nông hộ từ rất
nhiều nguồn thu nhập khác nhau. Chỉ số này cho biết thu nhập từ các hoạt động phi
nông nghiệp càng lớn thì nông hộ đó càng đa dạng hóa. Ví dụ: một nông hộ có tỷ lệ
đóng góp giữa nông nghiệp là 50% và phi nông nghiệp là 50% trong tổng thu nhập
của hộ đó thì được xem là đa dạng hóa hơn một nông hộ có tỷ lệ đóng góp thu nhập
từ hoạt động nông nghiệp lớn hơn 50%. Chỉ số này được đo lường từ 0 đến100 cho
chúng ta biết phần trăm đa dạng hóa thu nhập của nông hộ đó.

Công thức xây dựng chỉ số Shanno :
S

Hincome = -





    . ln    
 i 1  S
 S   



Chỉ số E có thể đánh giá mức độ tập trung của các nguồn thu nhập trong thu
nhập nông hộ và đo lường sự đa dạng hóa của chúng. Theo đó có thể thấy rằng
nông hộ càng đa dạng hóa thì E càng lớn và ngược lại. Chỉ số E này nhận giá trị
bằng 0 khi nông hộ không đa dạng hóa (chỉ có một nguồn thu nhập) và nhận giá trị
100 khi nông hộ đa dạng hóa nhiều nhất (có tất cả các nguồn thu nhập).
2.3. Các nghiên cứu trước
2.3.1. Nghiên cứu tại một số quốc gia
a) Đa dạng hóa thu nhập và rào cản gia nhập tại khu vực Tigray thuộc phía
bắc Ethiopia của Woldehanna và Oskam (2001)
Dựa trên lý thuyết về mô hình nông hộ, Woldehanna và Oskam tiến hành
khảo sát ngẫu nhiên 201 người đứng đầu nông hộ từ một khu vực mẫu phân tầng để
thu thập thông tin trong hai năm 1996 và 1997. Cuộc điều tra được thực hiện tại hai
huyện Enderta và Adigudom của khu vực Tigray (thuộc phía bắc Ethiopia).
Nghiên cứu sử dụng mô hình Tobit và dữ liệu bảng để xác định các yếu tố
quyết định sự tham gia của nông hộ vào công việc phi nông nghiệp.
Trong mô hình, biến phụ thuộc là tổng số giờ lao động được trả lương ngoài
trang trại. Các biến độc lập nằm trong các nhóm thuộc về: đặc điểm nông nghiệp,
đặc điểm hộ gia đình, vị trí, thu nhập hộ gia đình nội sinh và ngoại sinh. Kết quả
nghiên cứu của Woldehanna và Oskam như sau:

14




 Tuổi của chủ hộ có quan hệ đồng biến đến đa dạng hóa thu nhập, nghĩa là
chủ hộ càng lớn tuổi càng thích tham gia vào các hoạt động phi nông nghiệp
nhiều hơn.
 Tỷ lệ số người phụ thuộc trong gia đình càng nhiều thì càng có khả năng đa
dạng hóa thu nhập nhiều hơn.
 Thu nhập hộ gia đình cao hơn đồng nghĩa với việc hộ đa dạng hơn từ sản
xuất nông nghiệp.
 Và cuối cùng, các hộ gia đình đã lựa chọn đa dạng hóa thu nhập như một
chiến lược giảm thiểu rủi ro sinh kế của họ.
c) Các yếu tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập ở những hộ gia đình vùng
nông thôn miền Nam Mali của Abdulai và CroleRees (2001)
Abdulai và CroleRees cũng bắt đầu với lý thuyết về mô hình nông hộ để xác
định các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập ở những hộ gia đình vùng
nông thôn miền Nam Mali. Nghiên cứu tiến hành khảo sát 120 hộ gia đình từ 15
thôn Nam Mali bằng phương pháp lấy mẫu hai giai đoạn. Dữ liệu thu thập được bao
gồm đặc điểm nhân khẩu học, vị trí, thông tin về các hoạt động nông nghiệp và phi
nông nghiệp trong hai năm 1994/95 và 1995/96. Mô hình Logit được Abdulai và
CroleRees chọn để kiểm tra mối tương quan giữa các biến, từ đó xác định các yếu
tố chính ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập. Trong mô hình, biến phụ thuộc là
xác suất của một hộ gia đình tham gia vào công việc phi nông nghiệp. Các biến độc
lập gồm: đặc điểm hộ gia đình, nguồn lực, các điều kiện địa phương, khoảng cách,
quyền sở hữu đất, trình độ học vấn…
Một số kết quả đáng lưu ý từ nghiên cứu:
 Tuổi của chủ hộ có quan hệ đồng biến với sự tham gia vào các hoạt động phi
nông nghiệp của nông hộ, có nghĩa là người đứng đầu gia đình lớn tuổi thích
tham gia vào các hoạt động phi nông nghiệp hơn là nông nghiệp.
 Hộ gia đình có nhiều người trưởng thành càng có nhiều khả năng đa dạng
hóa thu nhập bằng cách tham gia vào các hoạt động phi nông nghiệp.


17