A.

MỞ ĐẦU

Chính độ chín muồi trong nghiên cứu về quan hệ quốc tế gần đây đã làm thay đổi
cả trọng tậm và tính căng thẳng của những cuộc tranh luận về lý thuyết tốt nhất cho
nghiên cứu quan hệ quốc tế. Nhận thấy rằng nền chính trị nhân loại đôi khi có
những bước đi mà không một học giả hay nhà chính trị nào có thể lường trước
được, nghiên cứu chính trị sử dụng các thuyết hiện thực, lý tưởng hay đụng độ giữa
các nền văn minh v.v.. chỉ là đưa ra những kịch bản mang tính xác suất (không phải
cố định ) cho sự vận động của xã hội loài người. Sau khi đưa ra những giải thích,
dự báo về tính hình hình chính trị, người ta luôn phải nhớ tới lời nhắc nhở của các
nhà giải cấu trúc hậu hiện đại: “ Sự phức tạp của thế giới thách thức tất cả những
mô tả, giải thích và dự báo” (1). Trong phạm vi bài làm, nhóm xin đi vào phân tích
về lý thuyết đụng độ giữa các nền văn hóa, văn minh trong quan hệ chính trị quốc
tế hiện nay. Xác suất của lý thuyết này xảy ra trong những mối quan hệ như thế
nào? Thể hiện ra sao? Mong nhận được sự đóng góp của thầy, cô!
1.

B. NỘI DUNG
Khái quát lý thuyết về sự đụng độ giữa các nền văn hóa, văn minh
Năm 1993, Samuel Huntington – một chuyên gia nghiên cứu chính trị xuất
chúng của Hoa Kỳ khẳng định: nguồn gốc cơ bản của các cuộc xung đột trên thế
giới này sẽ không còn là hệ tư tưởng hay kinh tế nữa. Các ranh giới quan trọng
nhất chia rẽ loài người và nguồn gốc bao trùm của các xung đột sẽ là văn hóa. Nhà
nước dân tộc vẫn là nhận vật chủ yếu trên sân khấu thế gới, những xung đột cơ bản
nhất của chính trị toàn cầu sẽ diễn ra giữa các dân tộc và các nhóm người thuộc
những nền văn minh khác nhau. Sự đụng độ giữa các nên văn minh sẽ trở thành
nhân tố chi phối chính trị thế giới. Ranh giới giữa các nền văn minh sẽ là chiến
tuyến tương lai.
Trong lý thuyết đụng độ giữa các nền văn minh, Huntington đã coi các nhà

cuộc đối thoại giữa các nền văn hóa trong Báo cáo thế giới năm 2009.
2.

Lý thuyết về sự đụng độ giữa các nến văn hóa, văn minh trong quan hệ chính
trị quốc tế hiện nay
Khi tìm hiểu lý thuyết về sự đụng độ giữa các nến văn hóa, văn minh trong
quan hệ chính trị quốc tế hiện nay, nhóm đi vào 3 nội dung cơ bản: Khái niệm về
đụng độ giữa các nền văn hóa, văn minh trong quan hệ quốc tế hiện nay; nguyên
nhân dẫn đến sự đụng độ giữa các nền văn minh; ý nghĩa khi nắm rõ lý thuyết về
sự đụng độ giữa các nền văn minh.
2


2.1.

Khái niệm về đụng độ giữa các nền văn hóa, văn minh trong quan hệ chính trị
quốc tế
Thuật ngữ “xung đột” (gần nghĩa với đụng độ) đã được sử dụng trong
không chỉ các ngành khoa học xã hội, mà còn cả tự nhiên nữa. Trong quan hệ quốc
tế, người ta thường sử dụng thuật ngữ “xung đột” để chỉ những “tranh chấp”
(disputes) hoặc “đụng độ” (clashes) liên quan đến lợi ích quốc gia và không gian
chủ quyền. Đối với quan hệ giữa các cộng đồng sắc tộc hay tôn giáo, “xung đột”
được hiểu như sự phủ định lẫn nhau của các hệ giá trị.
Xét về bản chất, có thể nói, mọi xung đột xã hội đều bắt nguồn từ sự khác
biệt và không dung hợp về quyền lợi giữa các chủ thể có mặt trong tương tác; và
tùy theo lĩnh vực tương tác được xét đến mà xung đột được gắn thêm các cụm từ
như “ý thức hệ”, “kinh tế”, “thương mại”, “quốc tế”, “sắc tộc”,...
Quan hệ quốc tế là tổng thể những mối quan hệ về kinh tế, chính trị, tư
tưởng, luật pháp, ngoại giao, quân sự... giữa những quốc gia và hệ thống quốc gia
với nhau, giữa các giai cấp chính, các lực lượng tổ chức xã hội, kinh tế và chính trị

nền văn minh gay gắt. Mỗi nền văn minh có thể đang đứng trước sự lấn át của các
nền văn minh khác.
2.2.

Nguyên nhân dẫn đến sự đụng độ giữa các nền văn minh
Thứ nhất, những khác biệt giữa các nền văn minh về lịch sử, ngôn ngữ, văn
hóa, truyền thống và quan trọng nhất là tôn giáo.
Huntington cho rằng nguồn gốc cơ bản của các xung đột trên thế giới này sẽ
không còn là hệ tư tưởng hay kinh tế nữa. Các ranh giới quan trọng nhất chia rẽ
loài người và nguồn gốc bao trùm của các xung đột sẽ là văn hóa. Con người thuộc
các nền văn minh khác nhau nhìn theo cách khác nhau về các quan hệ giữa Chúa
và Con người, cá nhân và nhóm, công dân và nhà nước, cha mẹ và con cái, vợ và
chồng, có các quan niệm khác nhau về tầm quan trọng tương quan giữa các quyền
và nghĩa vụ, tự do các cưỡng bức, bình đẳng và đẳng cấp. Những khoảng trống
hình thành như vậy phần lớn được tôn giáo, thường là dưới dạng các phong trào
chính thống, lấp vào.
Thứ hai, dân cư trên thế giới ngày càng phát triển, dẫn đến sự tác động qua
lại giữa các dân tộc thuộc các nền văn minh khác nhau tăng lên. Ðiều đó làm tăng
tự ý thức văn minh, làm sâu thêm sự nhận biết về những khác biệt giữa các nền văn
minh cũng như những điểm tương đồng trong khuôn khổ một nền văn minh. Tuy
nhiên, sự tác động qua lại giữa những đại biểu của các nền văn minh khác nhau lại
làm gay gắt thêm những bất đồng và thù hận đã đi vào chiều sâu của lịch sử hay ít
ra là được tiếp nhận theo kiểu đó.
4


Thứ ba, sự phát triển nhanh chóng của kinh tế và biến đổi môi trường trên
toàn thế giới đang phá vỡ tính đồng nhất truyền thống của con người nơi địa bàn
cư trú, đồng thời làm suy giảm vai trò của nhà nước dân tộc với tính cách là nguồn
gốc của sự đồng nhất.

ấy hình dung lợi ích của mình như thế nào. Như vậy, sẽ giúp các quốc gia tìm ra
những yếu tố tương đồng giữa nền văn minh khác.
Ba là, biết được nguyên nhân của sự đụng độ giữa các nền văn minh sẽ làm
giảm sự đụng độ không đáng có.
3.

Ví dụ minh họa
Ví dụ 1:
Trong bài báo gây nhiều tranh cãi của mình, Giáo sư S. Huntington cho rằng
sau sự sụp đổ của Liên Xô thì Hồi giáo sẽ trở thành trở ngại lớn nhất đối với sự
thống trị thế giới của phương Tây; cuộc chiến tranh lớn sẽ là chiến tranh với Hồi
giáo. Lý thuyết của Huntington có thể sẽ ít gây chú ý nếu thế giới không trải qua
những biến động dữ dội từ đầu thế kỷ 21 đến nay. Mười năm sau bài báo của S.
Huntington đã xảy ra vụ khủng bố ngày 11-9 ở Mỹ - sự kiện lớn đầu tiên đánh dấu
cuộc xung đột giữa tổ chức Hồi giáo cực đoan Al-Qaeda và văn minh phương Tây
mà Mỹ là đại diện. Phản ứng của Mỹ: phát động chiến tranh ở Afghanistan, Iraq
dưới danh nghĩa “chống chủ nghĩa khủng bố” đã đẩy cả thế giới vào một thời kỳ
mới, khác xa so với thế giới của thế kỷ 20 trở về trước. Từ đó đến nay, xung đột
chẳng những không dịu xuống mà ngày càng lan rộng, lôi cuốn cả Bắc Phi và
Trung Đông vào lò lửa chiến tranh và đặt một số thủ đô vào tình trạng bất an:
khủng bố ở Madrid (Tây Ban Nha) tháng 3-2004, London (Anh) tháng 7-2005,
Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ) tháng 10-2015; Beirut (Liban) tháng 11-2015; Paris (Pháp)
tháng 1 và tháng 11-2015. Ngay cả máy bay chở du khách Nga bay trên trời cũng
bị đặt bom làm hơn 200 người thiệt mạng... Tất cả những vụ tấn công do các tay
súng Hồi giáo thực hiện.
Nhưng Hồi giáo không phải là một khối đồng nhất mà có nhiều hệ phái. Đối
với người Sunni, nhà cầm quyền chính trị và tôn giáo có thể hòa nhập trong một.
Cộng đồng Shiite khác biệt là do có hệ cấp tôn giáo, các giáo sĩ tách biệt với chính
quyền. Nhà nước Hồi giáo tự xưng IS là một tổ chức của các chiến binh dòng Hồi
giáo Sunni, được thành lập vào năm 2006 tại Iraq, bắt nguồn từ tổ chức khủng bố

quốc gia để lập ra một vương quốc Hồi giáo toàn cầu duy nhất trên trái đất; thay
thế các thể chế chính trị thế tục “đồi trụy” bằng caliphate, trong đó các quyền tự do
7


căn bản như bầu cử, ứng cử, các định chế chính trị như đảng phái, nhà nước pháp
quyền, liên hiệp quốc… bị xóa bỏ.
Với một “nhà nước khủng bố” như IS phải có cách đối phó khác. S.
Huntington cho rằng, để thấu hiểu xung đột hiện tại và tương lai, cần phải thấu
hiểu sự khác biệt về văn hóa. Các quốc gia phương Tây sẽ đánh mất sự thống trị
hiện có nếu không thừa nhận bản chất không thể thỏa hiệp của các mâu thuẫn văn
hóa. Ông cho rằng, sự chuyển dịch cơ cấu tổ chức địa chính trị đòi hỏi phương Tây
phải tự củng cố về văn hóa, từ bỏ việc áp đặt lên các nền văn minh khác các
nguyên tắc dân chủ phổ quát của mình, từ bỏ sự can thiệp không ngừng nghỉ bằng
sức mạnh quân sự.
Ví dụ 2:
Ukraine là quốc gia có chung biên giới với Nga và có sự xung đột văn hóa
nội bộ, kẹt trong căng thẳng giữa Nga và phương Tây. Ukraine là một quốc gia lớn
ở khu vực biển đen với dân tộc Nga chiếm tỉ lệ gần 30%. Sự can thiệp của phương
Tây vào Ukraine được coi là một ví dụ kinh điển vể sự đụng độ giữa hai nền văn
hóa trong giai đoạn hiện đại.
Những người theo chủ nghĩa hiện thực đã đưa ra lời cảnh báo cho NATO về
phương pháp tiếp cận Ukraine. Trong lần tiếp cận này phương Tây đã lờ đi những
khác biệt về văn hóa tại khu vực này, họ đã bỏ qua những đặc trưng của các nền
văn hóa khác nhau và cho rằng không thích hợp ngoại trừ văn hóa phương Tây.
NATO có tham vọng lớn đó là mở rộng văn hóa của phương tây ra các quốc gia
trên toàn thế giới. Chính tư duy tiếp cận này đã gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng
kể từ sau khi chiến tranh lạnh kết thúc ví dụ như ở Iraq, Afghanistan, Libya, Ai
Cập, Syria và giờ đây là ở các khu vực biên giới của châu Âu.
Khi Mỹ và Liên minh Châu Âu thông qua chính sách bành trướng của

chủ nghĩa quốc gia dân tộc và Leonid Kuchma, đại diện cho người dân ở đông
Ukraine. Ông Kuchma đã nhận được số phiếu bầu cụ thể ở các tỉnh phía đông:
88% ở Luhansk, 90% ở Crimea và 79% ở Donetsk. Trong khi đó, ông Kravchuk
giành được số phiếu ở các tình miền tây của đất nước: 84% ở Volyn, 93% ở Lviv,
95% ở Ternopil. Khi ông Kuchma giành chiến thắng với 52% tổng số phiếu,
chuyên gia về chính sách đối ngoại của Mỹ, Ian Brzezinski cho biết cuộc bầu cử đã
9


"phản ánh, thậm chí kết tinh của sự chia rẽ giữa Đông và Tây”. Như ông
Huntington đã chỉ ra, "một quốc gia bị chia rẽ về văn hóa luôn luôn phải đối mặt
với thách thức để đảm bảo tính thống nhất của họ". Đó là sự mô tả chính xác về
Ukraine, một quốc gia "nằm trên biên giới giữa các nền văn minh phương Tây và
Chính Thống giáo". Nó sẽ không dễ dàng để duy trì một trạng thái cân bằng ở
Ukraine và sẽ là tốt nhất nếu nó nằm dưới sự bảo trợ của Nga, do có số lượng lớn
người dân theo Chính Thống giáo và trong nhiều thập kỷ qua đã nằm trong phạm
vi lợi ích của Nga. Đó là lý do tại sao sự can thiệp của phương Tây vào Ukraine là
một sai lầm nghiêm trọng. Mỹ được cho là đã chi 5 tỷ USD để "thúc đẩy dân chủ"
ở quốc gia Đông Âu này, nhằm kéo Ukraine ra khỏi vòng ảnh hưởng của Moskva.
Với ý tưởng gia nhập Ukraine vào khối NATO, phương Tây đã tạo ra một vấn để
hết sức nhạy cảm, động chạm đến lợi ích của Nga. Giống như Mỹ hay bất kỳ một
quốc gia nào khác, Nga đã phản ứng để bảo vệ lợi ích chiến lược của mình, nhưng
phái tân bảo thủ phương Tây đã lợi dụng vấn đề này, làm bùng lên ngọn lửa hiếu
chiến, thổi phồng cái gọi là "sự gây hấn của Moskva" và kêu gọi Washington áp
dụng các chính sách "cứng rắn" với Nga.
Như vậy việc can thiệp của NATO vào Ukraine châm một ngòi lửa về sự
xung đột giữa các nền văn hóa đã kéo dài âm ỉ trong lòng xã hội quốc gia này. Từ
những xung đột về văn hóa giữa các dân tộc lớn đã kéo theo sự xung đột về chính
trị tại đất nươc này. Có thể sự đụng độ giữa nền văn hóa tại Ukraine là một hình
ảnh thu nhỏ của hai nên văn hóa lớn trên thế giới đó chính là nền văn hóa phương