Xã hNguy
i h c sn Ng
1 (117),
c H 2012
ng

23

K TN I
O PH T V I CÔNG TÁC XÃ H I:
XU T M T MÔ HÌNH CUNG C P D CH V
CÔNG TÁC XÃ H I T I VI T NAM
NGUY N NG C H

NG *
F
3

Tóm t t n i dung
Ngày 25-3-2010, Phó th t ng Nguy n Sinh Hùng phê duy t
án 32, theo đó Vi t
Nam s đ u t 2437,4 t đ ng trong 10 n m t i đ phát tri n ngành công tác xã h i (CTXH).
Trong
án này, Vi t Nam mong mu n xây d ng m t ngành công tác xã h i hi n đ i v i
m t đ i ng nhân viên CTXH và m ng l i c s CTXH bao ph kh p c n c. Tuy nhiên,
m t khó kh n đ t ra là ng i Vi t Nam nhìn chung không có thói quen tìm ki m giúp đ t
các c s d ch v xã h i trong khi l i vi n t i tín ng ng, tôn giáo đ gi i quy t v n đ . Vì
th , trong bài vi t này, tôi trình bày hai v n đ : m t là đ a ra các c s lý thuy t và th c ti n
đ lí gi i t i sao Vi t nam nên k t n i ngành CTXH v i Ph t giáo, và hai là đ xu t m t mô
hình liên k t c th gi a h th ng các nhà chùa và các c s công tác xã h i t i Vi t Nam.
L i gi i thi u


24

K t n i đ o Ph t v i công tác xã h i:...

Gi ng nh nhi u n c châu Á, Vi t Nam ch u nh h ng l n c a Ph t giáo, song
song v i Lão giáo và Nho giáo. Xét v nhi u m t, trong nhi u th k , khi h th ng phúc
l i xã h i chính th c ch a t n t i, các chùa Vi t Nam chính là h th ng các c s cung
c p d ch v xã h i đ u tiên h ng t i vi c gi i quy t các khó kh n v t ch t và tinh th n
cho ng i Vi t Nam−dù là gi i quy t trên tinh th n Ph t giáo và t góc đ tâm linh. Tuy
nhiên, khi Vi t Nam b c vào giai đo n hi n đ i hóa−toàn c u hóa nh hi n nay, v i s
phát tri n c a ngành công tác xã h i theo h ng chuyên nghi p hóa và h i nh p v i th
gi i, m t câu h i v lý thuy t và th c hành c n đ c đ t ra là m i liên h gi a đ o Ph t
v i công tác xã h i nên đ c tri n khai nh th nào đ đ m b o Vi t Nam phát tri n m t
n n công tác xã h i mang tính hi n đ i, chuyên nghi p, hi u qu , nh ng v n phù h p v i
đ c đi m v n hóa và con ng i Vi t Nam mà đó d u n c a đ o Ph t là không th ph
nh n? Trong bài vi t này, tôi s trình bày hai v n đ có tính lý thuy t: m t là gi i thích t i
sao nên k t n i đ o Ph t v i công tác xã h i Vi t nam, và hai là trình bày m t mô hình
liên k t c th gi a h th ng các nhà chùa và các t ch c công tác xã h i t i Vi t Nam.
1.

Vì sao nên k t n i đ o Ph t v i CTXH

1.1. Công tác xã h i

Vi t Nam?

Vi t Nam và các khó kh n trong vi c cung c p d ch v CTXH

Theo báo cáo c a B Lao đ ng-Th ng binh-Xã h i (B L -TB-XH) trong


Nguy n Ng c H

ng

25

Quy t đ nh phê duy t đ án 32 theo đó Vi t Nam d ki n s đ u t 2437,4 t đ ng cho
vi c phát tri n ngh CTXH, thì hai ho t đ ng chính c a đ án là (1) xây d ng m t m ng
l i các Trung tâm cung c p d ch v CTXH (TTCTXH) trong c n c, và (2) đào t o
m i và đào t o l i 60 ngàn nhân viên CTXH. Riêng đ i v i các trung tâm cung c p d ch
v CTXH, đ án quy đ nh các ch c n ng c a trung tâm này là: (1) Ch c n ng đi u ph i
d ch v thông qua ti p nh n thông tin, đánh giá, và chuy n tuy n d ch v cho thân ch ;
(2) ch c n ng cung c p d ch v tr c ti p thông qua tr c ti p ti p nh n, nuôi d ng, t
v n, tham v n cho thân ch ; (3) ch c n ng đào t o-giáo d c-truy n thông thông qua vi c
đào t o k n ng cho cán b CTXH c ng nh cho thân ch và c ng đ ng; (4) ch c n ng
h tr - phát tri n c ng đ ng thông qua vi c t ch c các ho t đ ng c ng đ ng, k t n i các
ngu n l c trong c ng đ ng; (5) ch c n ng t v n chính sách thông qua vi c t v n,
khuy n ngh chính sách.
Tuy nhiên, khi xem xét l ch s và th c tr ng ngành CTXH trong b i c nh chính tr kinh t -v n hóa-xã h i c a Vi t Nam hi n t i, m t v n đ c n đ t ra là làm th nào đ xây
d ng hi u qu h th ng TTCTXH trong c n c và làm th nào đ ng i dân có khó kh n
tìm t i các TTCTXH này? Câu h i này xu t phát t m t th c t : ng i dân Vi t Nam
ch a có thói quen ti p c n các d ch v xã h i và các nhà chuyên môn đ tìm s tr giúp.
Trong h u h t các tr ng h p, nguyên nhân chính c a vi c không tìm ki m d ch v xã h i
là do (1) s m t danh d , m t uy tín n u v n đ c a mình b l ; (2) không hi u rõ b n
ch t, nguyên nhân, h u qu và cách gi i quy t v n đ mà mình đang đ i m t; (3) không
hi u rõ và không tin t ng các nhà chuyên môn, nh t là đ i v i m t ngành m i m nh
CTXH; (4) các ni m tin tôn giáo, v n hóa vào vi c nên gi i quy t v n đ thông qua con
đ ng t l c, n i b thay vì tìm t i các nhà chuyên môn; ho c (5) không có thói quen và
không bi t v s t n t i c a các d ch v tr giúp.

d ng tình d c (Gillian & Akhatar, 2006).

i khác l m

Trong khi h n ch ti p c n d ch v chính th ng c a xã h i, ng i Vi t Nam t i Vi t
Nam và n c ngoài l i th ng có thói quen tìm ki m tr giúp tinh th n, tâm linh, th m
chí c v t ch t t vi c cúng bái, tham v n v i các nhà s , th y phong th y, các lãnh t
tinh th n, ho c các chùa (Thanh và c ng s , 2010; Teerawichitchainan & Phillips, 2008;
Sepehri và c ng s , 2008; Phan, 2000). Ví d , m t nghiên c u c a Canda và Phaobtong
(1992) cho th y hàng tri u ng i vào M t Vi t Nam, Lào, Cam-pu-chia và các n c
ông Nam Á khác đã d a r t nhi u vào đ o Ph t đ đ i phó v i các sang ch n tinh th n
trong quá trình hòa nh p vào m t n n v n hóa m i. Ho c m t n a s ng i Vi t Nam
m c b nh tâm th n Úc tìm đ n các hình th c tr giúp tâm linh, cúng bái, bài thu c dân
t c (Phan, 2000). Ngoài ra, nhi u ng i có ni m tin r ng nh ng vi c không may x y ra
v i h là do s ph n, do đó cách gi i quy t là làm công đ c, t thi n, ho c t ch u đ ng
nh m t hình th c tr món n s ph n thay vì tìm các tr giúp t xã h i.
1.2.

o Ph t

Vi t Nam và l i th c a vi c k t h p đ o Ph t v i CTXH

o Ph t b t ngu n
n
cách đây kho ng 2500 n m, do đ c Ph t Thích Ca
Mâu Ni, v n là hoàng t T t
t a c a m t v ng qu c nh lúc đó kh i lên (Thích
Thi n Hoa, 1992; Thích Nguyên T ng, 1996).
o Ph t đ c truy n bá vào Vi t Nam
vào kho ng th k th 2 và nhanh chóng lan r ng trong đ i s ng ng i Vi t Nam trong

ng

27

làm đ y đ c 5 ch c n ng mà các TTCTXH t ng lai c a Vi t Nam mu n th c hi n: (1)
đi u ph i d ch v ; (2) cung c p d ch v ; (3) đào t o - giáo d c - thông tin; (4) h tr - phát
tri n c ng đ ng; (5) t v n, v n đ ng chính sách. Chính vì s song song và t ng đ ng
trong ch c n ng c a h th ng chùa và m ng l i TTCTXH t ng lai, đ phát tri n m ng
l i CTXH t i Vi t Nam và đ hình thành nên thói quen tìm đ n nhân viên CTXH c ng
nh các nhà chuyên môn, vi c k t n i v i các chùa là m t mô hình kh thi. Có th tóm t t
các l i th c b n c a vi c k t n i các chùa v i các trung tâm CTXH nói riêng và v i
m ng l i CTXH nói chung nh sau:
Th nh t, vi c k t n i các chùa v i các TTCTXH có th gi i quy t đ c bài toán l n v
v n hóa s d ng d ch v xã h i c a ng i Vi t Nam nh đã trình bày ph n trên: m t m t h
có xu h ng tránh các giúp đ t các c s cung c p d ch v chính th ng và các nhà chuyên
môn, nh ng m t khác h l i tìm đ n chùa và các nhà s đ tìm cách gi i quy t v n đ , ngay
c khi các nhà s không có “chuyên môn” đ gi i quy t các v n đ này.
Th hai, vi c k t n i đ o Ph t v i CTXH Vi t Nam s thu n theo m t xu h ng
và mô hình CTXH đã có truy n th ng lâu đ i và đã kh ng đ nh đ c hi u qu trên th
gi i: đó là vi c s d ng các n n t ng thi n nguy n c a tôn giáo, c ng v i h th ng c s
tôn giáo s n có t hàng tr m n m nay đ th c hi n các ho t đ ng c ng đ ng. i u này có
xu t phát t l ch s lâu đ i c a các t ch c tôn giáo nh ng c ng xu t phát t các b ng
ch ng nghiên c u theo đó các nhà khoa h c kh ng đ nh vai trò tích c c c a vi c s d ng
tôn giáo-tâm linh vào gi i quy t các v n đ xã h i cho cá nhân và c ng đ ng. Trong l nh
v c s c kh e, đ c bi t là s c kh e tâm th n, tôn giáo-tâm linh đã t lâu kh ng đ nh vai trò
tích c c. Ví d , m t m ng nghiên c u l n t i M cho th y h u h t các b nh nhân tâm th n
t i M coi mình là ng i có ni m tin tôn giáo (Corrigan và c ng s , 2003) và kh ng đ nh
đ i s ng tâm linh giúp h gi m các tri u ch ng b nh tâm th n phân li t, tr m c m, lo
l ng, t t , nghi n ng p (Koenig, 2001, 2008) và bình ph c nhanh h n (Fallot, 2001).
Chính vì nh n th c đ c vai trò tích c c c a tôn giáo-tâm linh trong đ i s ng, t i M ,


Th n m, c ng do nh h ng sâu r ng c a Ph t giáo trong đ i s ng Vi t Nam, b n
thân các nhân viên công tác xã h i t i Vi t Nam c ng s ít nhi u có các ni m tin b t
ngu n t Ph t giáo mà h c n ph i ý th c đ c đ chúng không c n tr ho c l n án tính
chuyên nghi p trong công vi c. các n c, ví d nh M , nhân viên CTXH h u h t đ u
công nh n mình ít nhi u có các ni m tin tôn giáo- tâm linh, và h đánh giá cao vai trò c a
tôn giáo-tâm linh nh m t ngu n h tr tinh th n trong đ i s ng riêng và trong công vi c
c a mình (Lee & Barrett, 2007; Gilligan, 2009). Các nhà nghiên c u CTXH trên th gi i
c ng đã xây d ng các lý thuy t và các b công c đ nhân viên CTXH t đánh giá ni m
tin tôn giáo c a b n thân; ví d b công c đánh giá Spiritual ecomaps và Spiritual
assessment toolbox c a David Hodge (Hodge, 2000) ho c c a Furness và Gilligan (2010).
Th sáu, c ng liên quan đ n v n đ vai trò c a tôn giáo-tâm linh đ i v i nhân viên
CTXH, nhi u nhà nghiên c u ch ra r ng vi c áp d ng các nguyên lý Ph t giáo, nh t là
các nguyên lý “t bi, c u đ ” hay nguyên lý “t nh th c trong hi n t i” s giúp các nhân
viên CTXH hoàn thành t t h n công vi c c a mình. Keefe (1975) cho r ng n u các nhân
viên CTXH l y tâm lý “t bi, giúp ng i” c a Ph t giáo làm n n t ng công vi c c a
mình−ngh a là h th y vi c giúp đ là m t ni m vui và m t vi c t nhiên, thay vì coi nó
là m t ngh a v công vi c thì h s có c m giác hài lòng nhi u h n và làm vi c t t h n.
M t khác, khi h có thái đ giúp đ trên tinh th n t bi, h s không có thái đ ban n,
tr nh th ng v i thân ch c a mình-nh t là trong tr ng h p thân ch là các nhóm đ i
t ng y u th và “có v n đ ” - và do đó h ti p c n thân ch t t h n, t o m i quan h có
ý ngh a đích th c và hi u qu . Liên quan đ n đi u này, Bjarne Ovrelid (2008) đã đ a ra
“m t thách th c Ph t giáo cho các nhân viên CTXH” (“a Buddhist challenge to social
workers”) trong đó ông l p lu n r ng vi c ng d ng các tri t lý Ph t giáo vào gi i quy t
các r i lo n b n ngã là m t h ng đi u tr t t cho CTXH.
Th b y, do l ch s lâu đ i c a Ph t giáo t i Vi t Nam, tâm lý nhu hòa c a ng i
Vi t hi n đ i phù h p v i đ o Ph t và có th dùng m t s tri t lý c a đ o Ph t vào công
tác th c hành tr c ti p c a ngành CTXH. M t trong nh ng tri t lý đó là cách Ph t giáo
gi i thích v cái kh và cách thoát kh (T Di u
, Bát Chánh

vào các ho t đ ng sâu h n nh đ a các tri t lý Ph t giáo vào CTXH và ng c l i. C n c
vào đi u ki n hi n t i c a Vi t Nam, tôi đ xu t mô hình chung và m t s lo i hình ho t
đ ng c th có th tri n khai mô hình này.
2.1. Mô hình chung
Mô hình này có ba nhân t chính: các TTCTXH, chùa, và thân ch ti m n ng c a
ngành CTXH. Hình s 1 minh h a mô hình liên k t gi a các nhân t này.
Gi i thi u, chuy n ti p, đi u ph i
D ch v can thi p tr c ti p
thiê

Trung tâm
CTXH

ào t o và thông tin

Chùa
Phát tri n c ng đ ng, t v n chính sách

Trong mô hình này, các chùa s ch y u đóng vai trò là ng i trung gian gi a
nh ng ng i c n các d ch v CTXH và h th ng các TTCTXH. Các ho t đ ng chính c a
h bao g m:
(1) Gi i thi u, chuy n ti p thân ch có nhu c u t i các TTCTXH ho c các c s ,
các nhà chuyên môn.
Khi các nhà s trong chùa, b ng các con đ ng khác nhau, bi t đ c các v n n n
c a ng i đi l thì có th gi i thi u và chuy n ti p h t i các TTCTXH ho c các c s ,
các nhà chuyên môn có kh n ng giúp đ . Ví d , n u nh có ng i dân trong làng t i nói
chuy n v i các nhà s v vi c xem tu i đ chu n b sinh con trong n m t i, thì các nhà s
có th gi i thi u h t i các d ch v ch m sóc thai s n. Trái l i, n u các nhân viên CTXH
ho c các nhà chuyên môn (nhà tâm lý, tr li u, vv…) nh n th y các thân ch có nh ng
v n n n liên quan đ n tâm linh mà có th h ng l i t vi c ti p xúc v i các nhà s trong

th cung c p d ch v tr c ti p nh :
• B o hành gia đình và các v n đ xung đ t trong gia đình nh li hôn, xung đ t th
h , ngo i tình, vv…
• Các v n đ s c kh e tâm th n d ng nh , ví d các r i nhi u tâm lý liên quan
t i b nh t t, ch t, đau kh , lo l ng, stress, vv...
• Ch m sóc thai s n và dinh d ng bà m - tr em: i u này đ c bi t quan tr ng
nông thôn, n i s c kh e bà m tr em không đ c quan tâm đúng m c.
• Các v n đ liên quan t i phúc l i tr em: b o hành, ng
b h c; thanh thi u niên ph m pháp, b h c, vv...

c đãi, b bê tr em; tr

• K n ng nuôi d y con và tham v n gia đình.
• Các v n đ liên quan t i ng i khuy t t t và các b nh hi m nghèo ho c b k th
cao, ví d ung th , HIV/AIDS, b nh phong, vv…
• Nghi n ma túy, nghi n r
tr ng nông thôn.

u, nghi n c b c, vv…:

ây là v n đ đ c bi t quan

• Cung c p b a n mi n phí th ng xuyên cho ng i nghèo, ng i vô gia c , tr
lang thang đ ng ph , ng i già không n i n ng t a, ng i g p ho n n n b t
ng , ng i g p thiên tai, vv…
• T v n công vi c, ngh nghi p, đ nh h
thanh thi u niên.

ng cu c s ng, đ c bi t v i tr em và


- Các TTCTXH và chùa có th ph i h p đ t ch c các l p t p hu n trong c ng
đ ng trong các v n đ c n thi t cho m i ng i nh k n ng nuôi d y con cái, v n đ dinh
d ng tr em, v n đ s c kh e, v n đ v sinh cá nhân và c ng đ ng, ho c trong phòng
ch ng thiên tai, d ch b nh, vv…
(4) Phát tri n c ng đ ng-t v n chính sách:
L nh v c phát tri n c ng đ ng là m t l nh v c đ c thù c a Vi t Nam và đây c ng là
l nh v c mà các chùa có th đóng vai trò quan tr ng do các chùa đã s n trong c ng đ ng
và có tín nhi m t c ng đ ng. M t cách c th , chùa và các TTCTXH có th ph i h p
trong m t s ho t đ ng nh :
- T ch c các ho t đ ng c ng đ ng nh d n v sinh c ng đ ng, xây d ng nhà c ng
đ ng, xây d ng nhà tình ngh a, t ch c các ngày l đ c bi t c a c ng đ ng.
- Dùng nhà chùa làm n i t ch c m t s ho t đ ng c ng đ ng nh m c ng c s liên
k t và s c kh e c a c ng đ ng nh các ho t đ ng vui ch i vào các ngày l , t ch c vi c
tiêm ch ng, k ni m ngày th ng binh-li t s , quyên góp t thi n trong các tr ng h p
thiên tai, vv…
i v i v n đ t v n chính sách, vì chùa c a Vi t Nam n m trong h th ng Giáo
h i Ph t giáo Vi t nam và có nh h ng l n t i đ i s ng chính tr -xã h i nên công vi c
này có th ti n hành d dàng.
3. Quy trình xây d ng mô hình liên k t và vai trò c a chính ph
Mô hình liên k t nói trên ch có th đ c th c hi n m t cách hi u qu , đ ng b ,
ch t l ng và b n v ng n u có s ng h c a chính quy n trung ng và đ a ph ng
thông qua các ho t đ ng c th nh :
- H tr các chùa v m t tài chính đ xây d ng các ch ng trình can thi p tr c ti p,
các ho t đ ng đào t o-giáo d c, các ho t đ ng xây d ng c ng đ ng, và các trung tâm
thông tin trong chùa. M t khác, chính quy n có th h tr các chùa trong vi c h c t p các
k n ng CTXH.
- H tr các TTCTXH trong vi c ti p c n và liên k t v i các chùa t i đ a ph ng.
M t cách c th , chính quy n có th cung c p ngân sách và tài nguyên đ các TTCTXH
có các ho t đ ng can thi p tr c ti p, các ch ng trình đào t o nghi p v , và các ho t đ ng
liên k t t i chùa.

Trong vi c xây d ng mô hình liên k t chùa v i các TTCTXH thì các TTCTXH nên
có vai trò ch đ ng trong th i gian đ u thông qua vi c ti p c n và đ t v n đ v i các
chùa. Vi c xây d ng m i liên k t và tri n khai các ho t đ ng c th d a trên m i liên k t
đó ph i đ c th c hi n t t , tùy theo hoàn c nh đ a ph ng, tính ch t c a m i liên k t và
ngu n l c c a hai bên. Trong quá trình này, các TTCTXH c n ph i h t s c linh ho t và
nh y c m v i tính ch t tín ng ng-tâm linh c a các chùa đ không vi ph m và phá v
đ nh d ng c a các chùa trong c ng đ ng. Sau khi công vi c thi t l p quan h ban đ u đã
hoàn thành, vi c ti p theo là c n xây d ng m t s ho t đ ng c th , có tính thí đi m và
ki m tra, đánh giá hi u qu c a mô hình đ có th c i thi n và m r ng.
K t lu n
Trong bài vi t này, tôi đã trình bày m t s c s lý thuy t và th c ti n đ gi i thích
t i sao Vi t Nam nên xây d ng m t mô hình cung c p d ch v xã h i thông qua liên k t
h th ng chùa v i các TTCTXH. D a trên các lí do này, tôi đ xu t chính ph Vi t Nam
h tr các chùa và TTCTXH xây d ng m t mô hình liên k t gi a hai bên, trong đó các
chùa có th tham gia vào c n m lo i ho t đ ng c b n mà
án 32 c ng đang yêu c u
các TTCTXH ph i th c hành. ó là (1) đi u ph i d ch v , (2) cung c p d ch v tr c ti p,
(3) đào t o-giáo d c-truy n thông, (4) h tr -phát tri n c ng đ ng và (5) v n đ ng chính
sách.
không vi ph m nguyên t c tín ng ng Ph t giáo, các chùa có th tham gia vào
các lo i ho t đ ng và l nh v c không xung đ t v i tín ng ng Ph t giáo và không gây k
th trong c ng đ ng.
ng th i, các chùa c ng c n tuân th các nguyên t c chuyên môn
và quy đi u đ o đ c c a ngành CTXH; trái l i, các TTCTXH c n tôn tr ng các nguyên
t c tín ng ng c a chùa. Th c hi n đ c đi u này, Vi t Nam có th có m t h th ng cung
c p d ch v m nh và có uy tín cho xã h i.
Tài li u trích d n
Abe-Kim, Jennifer và c ng s . 2007. Use of mental health-related services among
immigrant and US-born Asian Americans: results from the National Latino and
Asian American Study. American Journal of Public Health, 97, 1, 91-98.

difference. Policy Press: Bristol.
Gilligan, Philip & Akhatar, Shamim. 2006. Cultural barriers to the disclosure of child
sexual abuse in Asian communities: Listening to what women say. British
Journal of Social Work, 36, 1361-1377.
Gilligan, Philip. 2009. Considering religion and beliefs in child protection and
safeguarding work: Is any consensus emerging? Child Abuse Review, 18, 94-110.
Hodge, David. 2000. Spiritual ecomaps: A new diagramatic tool for assessing marital and
family spirituality. Journal of Marital and Family Therapy, 26, 1, 229-240.
Keefe, Thomas. 1975. A Zen perspective on social casework. Social Casework, 56,
140-144.
Koenig, Harold & Larson, David. 2001. Religion and mental health: evidence for an
association. International Review of Psychiatry, 13, 2, 67-78.
Koenig, Harold. 2008. Religion and mental health: what should psychiatrists do? The
Psychiatrist, 32, 201-203.
Kubotani, Tomoko & Engstrom, David. 2005. The roles of Buddhist temples in the
treatment of HIV/AIDS in Thailand. Journal of Sociology and Social Welfare,
32, 4, 5-21.
Lee, Eun-Kyoung & Barrett, Callan. 2007. Integrating spirituality, faith, and social justice
in social work practice and education: A pilot study. Journal of Religion &
Spirituality in Social Work, 26, 2, 1-21.
Luu, Thang và c ng s . 2009. Help-seeking attitudes among Vietnamese americans: The
impact of acculturation, cultural barriers, and spiritual beliefs. Social Work in
Mental Health, 7, 5, 476-493.

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn


34

K t n i đ o Ph t v i công tác xã h i:...

Care Funds for the Poor policy in rural Vietnam. Health Policy, 98, 58-64.
Thích Nguyên T ng. 1996. Ph t giáo t i Vi t Nam. Chùa Pháp Vân, TP H Chí Minh.
Thích Thi n Hoa. 1992. Ph t h c ph thông. H i Ph t giáo Vi t Nam, TP. H Chí Minh.
Thích Thi n Nhân. 2008. K ni m 27 n m thành l p Giáo h i Ph t giáo Vi t Nam. Truy
c p t (truy c p ngày 17 tháng 1 n m
2012).

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn