ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGÔ HỮU GIANG HOÀN

TÍN NGƢỠNG THỜ THÀNH HOÀNG Ở THỊ XÃ TỪ SƠN
BẮC NINH VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH: TÔN GIÁO HỌC

HÀ NỘI - 2014

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGÔ HỮU GIANG HOÀN

TÍN NGƢỠNG THỜ THÀNH HOÀNG Ở THỊ XÃ TỪ SƠN
BẮC NINH VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA HIỆN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Tôn giáo
Mã số: 60220309

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. NGÔ HỮU THẢO

HÀ NỘI – 2014


Cuối cùng, tôi xin được gửi lời cảm ơn tới gia đình và bạn bè đã luôn
ủng hộ và giúp đỡ để tôi có thể thực hiện tốt Luận văn này.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày 09 tháng 01 năm 2015
Học Viên

Ngô Hữu Giang Hoàn

3


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 5
Chƣơng 1: KHÁI NIỆM “TÍN NGƢỠNG THÀNH HOÀNG” VÀ TÍN
NGƢỠNG THỜ THÀNH HOÀNG Ở VIỆT NAMError! Bookmark not
defined.
1.1 Khái niệm “tín ngưỡng Thành hoàng” .. Error! Bookmark not defined.
1.2 Tín ngưỡng thờ Thành hoàng ở Việt Nam ............................................ 18
Chƣơng 2: TÍN NGƢỠNG THỜ THÀNH HOÀNG TẠI CÁC LÀNG
TRANG LIỆT, PHÙ LƢU VÀ HỒI QUAN Ở THỊ XÃ TỪ SƠN............ 27
2.1 Tín ngưỡng thờ Thành hoàng ở làng Trang Liệt, phường Trang Hạ .... 27
2.2 Tín ngưỡng thờ Thành hoàng ở làng Phù Lưu, phường Đông Ngàn .... 37
2.3 Tín ngưỡng thờ Thành hoàng ở làng Hồi Quan, xã Tương Giang ........ 46
2.4 Sự tương đồng và khác biệt của tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng Trang
Liệt, Phù Lưu và Hồi quan .......................................................................... 59
Chƣơng 3: ẢNH HƢỞNG, VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ KHUYẾN NGHỊ NHẰM
PHÁT HUY MẶT TÍCH CỰC, HẠN CHẾ MẶT TIÊU CỰC CỦA TÍN
NGƢỠNG THỜ THÀNH HOÀNG Ở TỪ SƠN HIỆN NAY ........................ 66
3.1 Ảnh hưởng và những vấn đề đặt ra của tín ngưỡng thờ Thành hoàng ở
Từ Sơn hiện nay .............................................................................................. 66

ngưỡng thờ Thành hoàng vẫn có những đóng góp lớn vào việc đoàn kết dân
cư các địa phương và là một nhân tố quan trọng giữ gìn bản sắc văn hoá
truyền thống, khi đang có nguy cơ bị xâm lăng bởi văn hóa ngoại lai. Vì thế,
nghiên cứu tín ngưỡng thờ Thành hoàng hiện nay sẽ góp phần bảo tồn và phát
huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

5


Bắc Ninh là một tỉnh thuộc vùng đồng bằng Bắc Bộ, một cái nôi sinh
thành người Việt và là vùng đất hội tụ nhiều dấu tích văn hóa, trong đó đậm
đặc là tín ngưỡng, tôn giáo. Bắc Ninh là nơi sản sinh ra vương triều nhà Lý,
một triều đại khai mở nền văn minh Đại Việt phát triển rực rỡ suốt hơn 200
năm. Ở Bắc Ninh hiện nay hầu như mọi làng quê đều có tín ngưỡng thờ
Thành hoàng, đều diễn ra các hoạt động lễ và hội của tín ngưỡng này, thể hiện
sâu sắc nét văn hóa truyền thống ở thời đương đại, thu hút sự quan tâm của
nhiều nhà nghiên cứu thuộc các chuyên ngành khoa học xã hội.
Thị xã Từ Sơn thuộc tỉnh Bắc Ninh, lại là địa bàn trung tâm, là hình ảnh
thu nhỏ, đậm nét văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo dựa trên cơ sở của một nền
kinh tế, xã hội trù phú và sầm uất của tỉnh Bắc Ninh. Từ Sơn có rất nhiều làng
cổ, như: Trang Liệt, Phù Lưu, Hồi Quan, Đồng Kỵ, Đình Bảng... Trong lĩnh
vực tín ngưỡng, tôn giáo, tín ngưỡng thờ Thành hoàng ở Từ Sơn đã bám rễ rất
sâu trong cộng đồng, thể hiện ra cả cái phổ biến, đặc thù và nổi bật lên cái
đơn nhất của mỗi làng quê. Ở thời đương đại, người dân Từ Sơn tiếp nhận rất
nhanh và rất sáng tạo mọi cách thức hoạt động kinh tế, tạo ra những cải tiến
đáng kể của các sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo nói chung và của tín ngưỡng
thờ Thành hoàng nói riêng, tác động tích cực trở lại cơ sở kinh tế. Tuy nhiên,
tín ngưỡng thờ Thành hoàng ở thị xã Từ Sơn cũng đã thể hiện những tiêu cực
đáng quan ngại. Đó là các hoạt động mê tín dị đoan “buôn thần bán thánh”;
xâm hại đến di sản văn hóa và ảnh hưởng xấu tới môi trường… Tình hình đó

biệt về tín ngưỡng thờ Thành hoàng và chưa đề cập đến tín ngưỡng thờ Thành
hoàng ở Thị xã Từ Sơn, Bắc Ninh. Nhưng lại tạo những tiền đề cơ bản để tác
giả nhìn nhận, đánh giá nguồn gốc Thành hoàng, các loại hình tín ngưỡng thờ
Thành hoàng ở Thị xã Từ Sơn, Bắc Ninh.
Có thể thấy ít nhiều sự ghi chép về Thành hoàng ở Việt Nam trong các
bộ dã sử như Việt điện U linh của Lý Tế Xuyên (bản chữ Hán) do Trịnh Đình
Cự dịch (Nxb Văn Hóa, 1972); Đại Việt sử ký toàn thư, tập 2, (Nxb Khoa học
xã hội, Hà Nội, 1988); Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Nxb Giáo
dục, Hà Nội, 1998)....
Về cơ sở thờ tự, đáng chú ý nhất là công trình Mỹ thuật đình làng đồng
bằng Bắc Bộ của Nguyễn Văn Cương (Nxb Văn hóa - Thông tin, 2006). Công

7


trình này giới thiệu cơ bản về kết cấu kiến trúc cũng như những họa tiết trang
trí của ngôi đình ở vùng đồng bằng Bắc bộ trong lịch sử. Mặc dù chưa đề cập
cụ thể đến các ngôi đình ở Thị xã Từ Sơn, Bắc Ninh, nhưng qua công trình
này giúp tác giả đánh giá được thực trạng đình ngôi đình trong quá khứ và
hiện tại, nhất là việc lý giải tại sao ngôi đình có vai trò và vị trí đặc biệt quan
trọng đối với đời sông tâm linh nhân dân Từ Sơn, Bắc Ninh.
Nhóm các công trình nghiên cứu về việc quản lý của Nhà nước đối với
loại hình tín ngưỡng này ở Việt Nam. Có thể kể đến công trình Lý luận về tôn
giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam của GS. Đặng Nghiên Vạn (Nxb Chính
trị quốc gia, 2003). Đây là công trình nghiên cứu lý luận về tôn giáo và tình
hình tôn giáo ở Việt Nam. Trong đó, tác giả dành sự quan tâm nghiên cứu đặc
điểm, vai trò của tôn giáo trong đời sống văn hóa Việt Nam thời kỳ công
nghiệp hóa, hiện đại hóa trong xu thế toàn cầu hóa và những vấn đề chính
sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước; Tôn giáo và công tác quản lý nhà nước
đối với các hoạt động tôn giáo của Ban tôn giáo chính phủ, (Nxb Tôn giáo,

là công trình nghiên cứu Về một bản đồ phân bố các Thành hoàng trong tỉnh
Bắc Ninh (à propos d’une carte de répartitiondes génies tutélaires dans la
province de Bac Ninh, Ha Noi 1941) của học giả nổi tiếng Nguyễn Văn
Huyên đã thống kê các Thành hoàng trong tỉnh Bắc Ninh bao gồm: Các thần
Thành hoàng thời đại Hùng Vương có 105 vị; Các thần Thành hoàng thời Bắc
thuộc (thế kỷ thứ II trước Công nguyên đến thế kỷ thứ X Công nguyên) có
116 vị thần; Các thần Thành hoàng thời nhà Đinh, nhà Lý (thế kỷ thứ X đến
XIII) có 127 vị thần; Các thần Thành hoàng thời kỳ nhà Trần, thời Minh
thuộc, nhà Lê từ thế kỷ XIII đến thế kỷ XVIII gồm có 77 vị thần, trong đó
thời nhà Trần có 40, nhà Lê có 30, thời Minh thuộc có 4 nhà Mạc có 3, nhà
Nguyễn không có vị thần nào.
Về luận văn, luận án, đến nay chúng tôi mới chỉ biết đến công trình Vấn
đề quản lý nhà nước đối với tôn giáo ở Bắc Ninh trong giai đoạn hiện nay của
tác giả Nguyễn Quang Khải năm 2004... Tuy nhiên, còn có các công trình
Làng Trang Liệt truyền thống xưa và nay của tác giả Ngô Hữu Xuất (Nxb
Tôn giáo, 2011); Lịch sử xã Đồng Quang do Đảng ủy, hội đồng nhân dân, ủy
ban nhân dân xã Đồng Quang, Từ Sơn, Bắc Ninh (Nxb Văn hóa dân tộc Hà

9


Nội, 2006); Lịch sử đảng bộ xã Tương Giang do Ban chấp hành đảng bộ xã
Tương Giang, Từ Sơn, Bắc Ninh (Nxb Văn hóa dân tộc Hà Nội, 2009); Ai lên
quán dốc chợ giầu do Ban tôn tạo và bảo vệ di tích lịch sử - văn hóa Phù Lưu
(Nxb Tôn giáo, Hà Nội, 2010)...
Có thể thấy, các công trình nghiên cứu trên đã đề cập đến nhiều góc độ
khác nhau về tín ngưỡng, tôn giáo nói chung và tín ngưỡng thờ Thành hoàng
làng nói riêng. Qua các công trình này, nhiều quan điểm khác nhau khi nghiên
cứu về tín ngưỡng thờ Thành hoàng, cũng chính bởi tính đa dạng và phản ánh
nhiều cấp độ bản chất khác nhau của loại hình tín ngưỡng này. Vì thế, tín

4. Ban tôn tạo và bảo vệ di tích lịch sử - văn hóa Phù Lưu (2010), Ai lên
quán dốc chợ giầu, Nxb Tôn giáo, Hà Nội.
5. Ban chấp hành đảng bộ xã Tương Giang, Từ Sơn, Bắc Ninh (2006),
“Lịch sử đảng bộ xã Tương Giang”, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội.
6. Phan Kế Bính (1999), Việt Nam phong tục, Nxb Hà Nội.
7. Nguyễn Chí Bền (2003), Văn hóa dân gian Việt Nam – Những phác
thảo, Nxb Văn hóa - Thông tin.
8. Nguyễn Văn Cương (2006), Mỹ thuật đình làng đồng bằng Bắc Bộ,
Nxb Văn hóa – thông tin.
9. Chính phủ, Nghị định Số: 92/2012/NĐ-CP, ngày 08 tháng 11 năm 2012,
Quy định chi tiết và biện pháp thi hành Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo.
10. Trịnh Đình Cự (1972), Việt điện U linh, của Lý Tế Xuyên (bản chữ
Hán), Nxb Văn hóa.
11. Nguyễn Đăng Duy (2001), Các hình thái tín ngưỡng tôn giáo ở Việt
Nam, Nxb Văn hoá thông tin.
12. Đại Việt sử ký toàn thư tập 2 (1988), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
13. Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết TW 5, Khóa VIII (1998): “Về
xây dựng và phát triển một nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân
tộc”, Nxb CTQG, Hà Nội.
14. Đảng cộng sản Việt Nam (2003), Văn kiện Hội nghị lần thứ 7 Ban
chấp hành Trung ương khoá IX, Về công tác tôn giáo, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội.

11


15. Đảng ủy, hội đồng nhân dân, ủy ban nhân dân xã Đồng Quang, Từ
Sơn, Bắc Ninh (2006), “Lịch sử xã Đồng Quang”, Nxb Văn hóa dân
tộc Hà Nội.
16. Nguyễn Khắc Đạm và Nguyễn Văn Huyên (1997),“Địa lý hành chính

29. Bùi Xuân Mỹ, Bùi Thiết, Phạm Minh Thảo (1996), Từ điển lễ tục Việt
Nam , Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
30.Nguyễn Minh San (1994), Tiếp cận tín ngưỡng dân dã Việt Nam, Nxb
Dân tộc, Hà Nội.
31.Trần Đăng Sinh (2002), Những khía cạnh triết học trong tín ngưỡng
thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ hiện nay, Nxb
Chính trị quốc gia, Hà Nội.
32. Từ điển tôn giáo (2002), Nxb Bách Khoa.
33. Từ điển lễ tục Việt Nam(1996), Nxb Văn hóa - Thông tin.
34. Tôn giáo và đời sống hiện đại (1997), tập 1, thông tin khoa học chuyên
đề, Hà Nội.
35. Đỗ Trịnh Tuệ (2006), Văn hoá, tôn giáo, tín ngưỡng Việt Nam, Nxb
Thuận Hoá.
36. Ngô Hữu Thảo (1997), Góp phần tìm hiểu các khái niệm tôn giáo và
tín ngưỡng, Tạp chí thông tin lý luận, số 10, Hà Nội, Tr 39 – 42.
37. Ngô Hữu Thảo (2012), Công tác tôn giáo từ quan điểm Mác – Lê nin
đến thực tiễn Việt Nam, Nxb. Chính trị - Hành chính, Hà Nội
34. Phạm Minh Thảo, Trần Thị An và Bùi Xuân Mỹ (1997), “Thành
hoàng Việt Nam” của, Nxb Văn hóa - Thông tin.
38.Hồ Đức Thọ (2001), Nghi lễ thờ cúng truyền thống của người Việt,
Nxb Văn hóa thông tin.
39. Ngô Đức Thịnh (1996), Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng Việt Nam,
Nxb Văn hóa dân tộc, Hà nội.
40. Ngô Thế Thịnh (2000),“Bắc Ninh làng cũ - quê xưa - Chiếc nôi của
văn hóa Việt Nam”, Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây.
41. Trần Quốc Thịnh (2004),“Danh nhân lịch sử Kinh Bắc”, Nxb. Lao động.
42.Nguyễn Đức Thìn, Phạm Thuận Thành (2003), “Chuyện kể ở đền Đô”,
Nxb. Văn hóa dân tộc.
43.Lê Xuân Quang (1996), Thờ thần ở Việt Nam, Nxb Hải Phòng.