XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY-HỌC ĐỊA LÍ

1.Tên đề tài: “XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY-HỌC
ĐỊA LÝ Ở TRƯỜNG THPT”.
( Cụ thể áp dụng : Bài 3; Bài 8; Bài 9; Bài 10 địa lý 11
và Bài 6; Bài 12 địa lý 10)
2. ĐẶT VẤN ĐỀ:
a/ Lý do chọn đề tài:
Từ thực tiễn của việc đổi mới chương trình- sách giáo khoa Địa lí 10,
11 và thực tiễn của việc giảng dạy môn địa lí 10,11 ở trường THPT trong
các năm vừa qua, nhằm góp phần nâng cao khả năng xây dựng và sử dụng
sơ đồ cho giáo viên, giúp học sinh có khả năng nhận thức kiến thức và tự
hoàn thiện kiến thức.Tôi nhận thấy rằng việc nghiên cứu phương pháp xây
dựng và sử dụng sơ đồ trong dạy học địa lí nói chung và địa lí 10, 11 nói
riêng và đưa ra những nguyên tắc chung trong xây dựng và sử dụng sơ đồ
là rất cần thiết.
b/ Mục đích nghiên cứu:
- Giúp học sinh có khả năng nhận thức kiến thức và nắm vững kiến
thức trong và sau bài học.
- Góp phần thực hiện chủ nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập
bộ môn.
c/Giới hạn và phạm vi nghiên cứu của đề tài:
Giới hạn nghiên cứu: đề tài này tôi nghiên cứu ở một số bài học
địa lí 10, 11 chương trình- sách giáo khoa ban cơ bản và giới hạn trong
việc tạo kĩ năng xây dựng và sử dụng sơ đồ cho giáo viên.
Phạm vi nghiên cứu: Học sinh lớp 10, 11 Trường THPT Lê Qúy
Đôn
d/ Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp thử nghiệm
- Phương pháp quan sát: qua các tiết dự giờ thao giảng
- Phương pháp nghiên cứu lý luận.

gian lên lớp , tốn kém…)
Thông qua kinh nghiệm giảng dạy môn địa lí cấp THPT trong nhiều
năm và kinh nghiệm qua 3 năm thực hiện đổi mới chương trình sách giáo
khoa lớp 10, 11 vừa qua tôi đã nhiều lần thực hiện có hiệu quả.Đặt biệt
vận dụng vào các tiết dạy thao giảng , các sơ đồ minh họa bằng máy chiếu
được các thầy cô giáo trong tổ đánh giá cao.
Khi bắt đầu nghiên cứu đề tài giảng dạy các khối lớp 10, 11(Sử
dụng phấn, bảng viết ) thì việc sử dụng sơ đồ có hạn chế. Học sinh nắm và
hiểu nội dung của phần học, bài học chỉ đạt kết quả rất thấp, tôi đã thống
kê với số liệu cụ thể như sau:
Số liệu thống kê đầu năm học 2010-2011
Lớp

Giỏi

Nguyễn Thị Hồng Long

Khá

Trung bình

2

Yếu

Trường THPT Lê Quý Đôn


XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY-HỌC ĐỊA LÍ


12

24,5

18

36,7

12

24,5

2

4,3

6

13,0

28

61

10

21,7

10



XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY-HỌC ĐỊA LÍ

*Sơ đồ quá trình: là loại sơ đồ thể hiện vị trí các thành phần, các yếu tố

và mối quan hệ của chúng trong quá trình vận động.
( SƠ ĐỒ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA TRÁI ĐẤT QUANH MẶT TRỜI VÀ
CÁC MÙA Ở BẮC BÁN CẦU )
*Sơ đồ địa đồ học: là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về mặt không gian
của các sự vật-hiện tượng địa lí trên lược đồ, bản đồ.

( SƠ ĐỒ VỊ TRÍ CÁC KHỐI KHÍ Ở BẮC MỸ )

Nguyễn Thị Hồng Long

4

Trường THPT Lê Quý Đôn


XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY-HỌC ĐỊA LÍ

*Sơ đồ logic: là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về nội dung bên trong

của các sự vật-hiện tượng địa lí.
( SƠ ĐỒ Ô NHIỄM KHÔNG KHÍ )
b/ Yêu cầu của việc xây dựng sơ đồ:
*Tính khoa học: nội dung sơ đồ phải bám sát nội dung của bài học, các
mối quan hệ phải là bản chất, khách quan chứ không phải do người xây
dựng sắp đặt.

hơn).
d/ Cách xây dựng một sơ đồ:
-Giáo viên nghiên cứu nội dung chương trình giảng dạy, lựa chọn ra
những bài, những phần có khả năng áp dụng phương pháp sơ đồ có hiệu
quả nhất. Tiếp theo giáo viên phân tích nội dung bài dạy, tìm ra những
khái niệm cơ bản, khái niệm gốc cần truyền đạt, hình thành.
-Trong dạy học địa lí ta có thể xây dựng các kiểu sơ đồ sau:
+Sơ đồ dùng để chứng minh hay giải thích dùng để phản ánh nội
dung bài giảng một cách trực quan, dể khái quát, dể tiếp thu.
+Sơ đồ tổng hợp dùng để ôn tập, tổng kết hay hệ thống 1 chương, 1
phần kiến thức.
+Sơ đồ kiểm tra để đánh giá năng lực tiếp thu, hiểu biết của học
sinh đồng thời giúp giáo viên kịp thời điều chỉnh nội dung truyền đạt.
e/ Cách sử dụng sơ đồ:
-Giáo viên dựa vào chính sơ đồ để soạn ra các tình huống dạy học cũng
như các thao tác, phương pháp dạy; lúc này sơ đồ chính là mục đíchphương tiện truyền đạt của giáo viên và lĩnh hội kiến thức của học sinh.
-Trong khi sử dụng giáo viên phải hình thành rõ mạch chính, mạch nhánh
của sơ đồ, mối quan hệ nhân qủa, mối quan hệ tác động hoặc sự liên kết
các đơn vị kiến thức trên sơ đồ.
* CÁC VÍ DỤ MINH HỌA
VÍ DỤ 1: Sử dụng sơ đồ trong việc kiểm tra kiến thức cũ của
học sinh vào đầu giờ học

Nguyễn Thị Hồng Long

6

Trường THPT Lê Quý Đôn



VÍ DỤ 3: Sử dung sơ đồ trong việc giảng bài mới
-Trên cơ sở sơ đồ: Phân bố dân cư Trung Quốc, giáo viên yêu cầu học sinh
phân tích, kết hợp với hình 10.4-Phân bố dân cư Trung Quốc --> Trình
bày sự phân bố dân cư chênh lệch giữa các vùng, giữa thành thị và nông
thôn ở Trung Quốc?
-Sơ đồ:

Nguyễn Thị Hồng Long

8

Trường THPT Lê Quý Đôn


XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY-HỌC ĐỊA LÍ

-Giáo viên vừa hướng dẫn học sinh khám phá các mối quan hệ song song
với việc hoàn thành sơ đồ ( vừa dạy vừa vẽ ) -> đây là cách dạy học có sự
tham gia tích cực của học sinh.
* Bài 12:Sự phân bố khí áp. Các loại gió chính (Địa lý 10) .Giáo viên
dùng sơ đồ các đai khí áp và các đới gió đặt câu hỏi : Trình bày sự phân
bố khí áp và các đới gió trên Trái Đất ?

=> Ví dụ tương tự cho bài 2: Xu hướng toàn cầu hoá, khu vực hóa.
VÍ DỤ 4: Sử dụng sơ đồ để thể hiện toàn bộ kiến thức học sinh
đã lĩnh hội
-Sau khi hướng dẫn học sinh tìm tòi, khám phá các kiến thức cần nắm
trong mục II: Điều kiện tự nhiên “Bài 10-Trung Quốc-Tiết 1-Tự nhiên và
dân cư”; giáo viên thể hiện các kiến thức cần thiết bằng sơ đồ sau: