PHẦN MỞ ĐẦU
Trong những năm gần đây, nhận thức về việc học nghề của nhiều học
sinh, phụ huynh và xã hội đã có những chuyển biến rất tích cực. Điều này tạo
điều kiện để các trường dạy nghề tăng cường cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên,
các điều kiện cần thiết để ngày càng nâng cao chất lượng dạy và học nghề, tạo
uy tín trong xã hội, thu hút học sinh học nghề. Bên cạnh đó, việc không ngừng
đổi mới, cải tiến phương pháp dạy và học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Củng
cố và hoàn thiện phương pháp “Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch điện tử
trong hoạt động dạy nghề” không nằm ngoài mục đích đó. Nội dung của đề
tài xoay quanh một trong các nội dung của phương pháp giảng dạy thực hành, áp
dụng cho các hệ dạy nghề.
Lưu đồ sửa chữa mạch điện tử là ngôn ngữ viết kết hợp với các hình khối,
thể hiện các bước của một công việc để xử lý sự cố trong một thiết bị hay trong
một mạch điện nào đó.
Lưu đồ vừa thể hiện được tính tổng quát cần có lại vừa rất cụ thể, là con
đường thuận lợi nhất nhất để tìm ra chỗ hỏng của mạch điện. Tổng quát vì lưu
đồ thể hiện rất rõ mối quan hệ giữa các thành phần trong mạch điện với nhau.
Cụ thể, vì trên lưu đồ thể hiện rất chi tiết từng bước công việc phải tiến hành.
Trong quá trình xây dựng lưu đồ, đôi lúc và ai đó có thể sẽ nảy sinh một ý
tưởng nào đó về cải tiến lại mạch điện, khắc phục một số hư hỏng chủ quan do
người thiết kế ban đầu để lại (nghĩa là mạch đã trục trặc ngay từ khi mới xuất
xưởng). Cũng có thể là ý tưởng về việc thay đổi một vài chi tiết nào đó giúp
mạch điện hoàn thiện hơn, … bởi chỉ có thông qua quá trình thực hành, xử lý sự
cố hư hỏng thực tế mới có thể kiểm chứng đầy đủ các tính toán trên lý thuyết.
Như ở trên đã nói, lưu đồ sửa chữa chỉ là một trong các phương pháp
giảng dạy trong thực hành không phải dùng để thay thế cho các phương pháp
dạy học khác, mục đích là giúp học sinh tiếp cận nhanh hơn trong xử lý sự cố
mạch điện.
1
Nội dung của đề tài không chỉ áp dụng trong riêng ngành Điện tử, mà có
thể áp dụng cho nhiều ngành kỹ thuật khác như ngành Điện hay Công nghệ

Lưu đồ sửa chữa có thể mang tính hệ thống của cả một thiết bị, hoặc đơn
giản là một chương hay một bài nào đó. Trong thực tế nhiều năm áp dụng
phương pháp này cho thấy là rất hiệu quả đối với học sinh, học viên tham gia
học nghề. Tùy từng nội dung, lưu đồ sửa chữa có thể ngắn nhưng không được
thiếu hoặc có thể dài nhưng không được dư thừa.
3
Yêu cầu để xây dựng được lưu đồ đúng, trước hết người làm phải am hiểu
cấu trúc, nhiệm vụ và nguyên lý làm việc của thiết bị hay mạch điện. Điều này
là để tránh tình trạng đi lạc hướng trong thực tế thực hành, phần hư hỏng thì
không được kiểm tra nhưng phần mạch còn tốt lại bị xới tung lên, nhiều khi còn
vô tình gài pan mới cho mạch.
Sau đây là các bước xây dựng:
Bắt đầu => Bước 1 => Bước 2 => Bước 3 => … Bước thứ n => Kết
thúc.
Ở mỗi bước, phải chỉ rõ công việc phải làm: nếu tốt thì bước tiếp theo là
gì. Ngược lại, nếu hư thì phải kiểm tra cái gì … cho tới khi kết thúc. Để ý là lưu
đồ càng cụ thể, càng chi tiết càng tốt nhưng không được rườm rà, vụn vặt.
Hình vẽ sau minh họa quá trình xây dựng luu đồ sửa chữa:
hư

tốt hư
tốt hư

…………
Phần minh họa cụ thể, xin được lấy một vài ví dụ trong chương trình dạy
nghề Điện tử dân dụng hệ Trung cấp nghề.
4

tốt5
Bắt đầu
Kiểm tra bộ nguồn
Sửa chữa nguồn
Kiểm tra mạch KĐCS Sửa chữa KĐCS
Đo điện áp cung cấp
Kiểm tra điện
áp ra loa
Kiểm tra, sửa
chữa đường cấp
điện
Kiểm tra mạch in, mối hàn,
các linh kiện liên quan
Thay IC
KĐCS
Thay linh
kiện mới
Thay thử IC
KĐCS
Kiểm tra, sửa chữa mạch
tiền KĐ, BASS - TREBLE
Kiểm tra, sửa chữa mạch KĐ micro
Kiểm tra, sửa chữa mạch chỉ
thị âm lượng, hệ thống jack
cắm, công tắc chuyển đổi, …
Kết thúc
2. Xây dựng lưu đồ sửa chữa tổng quát tivi màu:

Kiểm tra mạch KĐ trung
tần hình và TUNER
Sửa chữa mạch
Kiểm tra mạch giao tiếp
TV/AV
Kiểm tra mạch đồng bộ
Kiểm tra đèn hình, mạch
KĐCS sắc và KĐVideo
Kiểm tra mạch quét ngang
Kiểm tra mạch quét dọc
Kiểm tra các mạch bảo vệ
Kết thúc
Kiểm tra mạch âm thanh
Sửa chữa mạch
Sửa chữa mạch
Sửa chữa mạch
Sửa chữa mạch
Sửa chữa mạch
3. Xây dựng lưu đồ sửa chữa bộ nguồn ổn áp tuyến tính:
Với các mạch điện cụ thể, ví dụ bộ nguồn ổn áp tuyến tính trong các TV
đen trắng hay các TV màu nội địa như hình vẽ sau:
- Các linh kiện và các chức năng chính:
T: Biến áp nguồn ( ở TV đen trắng AC in = 220V, AC out = 12V; ở
TV màu AC in = 220V, AC out = 110V ).
D1…D4: Các diode nắn.
C1: Tụ lọc vào.
C2: Tụ lọc ra.
R - Q3: Chức năng ổn áp.
R1 – R2 – R3: Chức năng lấy mẫu.
R5 – Q1: Chức năng dò sai.

+
-
~
~
Q 2
A C
R
U n r e g u
R 5
D 1 . . . D 4
+
R 4

hư
tốt
hư mất
thiếu
tốt

hư hư

tốt tốt
hư
tốt
hư

tốt
hư

tốt

Kiểm tra mạch KĐ
DC Q2
Thay mới
+
-
~
~
+
B 1
C 1
+
-
~
~
R 3
I n p u t
I N
D 1 . . . D 4
F i l t e r
F
U n r e g u
L 1
+
+
L 2
O S C
+
P r o t e c t o r
o p t o
B +

02
Nguồn DC: Cầu diode nắn D1…D4, tụ lọc nguồn C1.
Mạch tạo xung: R1-R2, mạch dao động (OSC), SW, BA xung T.
Mạch ổn áp: đường hồi tiếp từ nguồn ra +110Vdc => Opto => OSC
Mạch bảo vệ: Protector.
Nguồn áp thứ cấp: D1, D2, D3, C2, C3, C4,…
- Lưu đồ sửa chữa:
4.1. Lưu đồ sửa chữa pan nổ cầu chì AC:
Trước hết, ta xây dựng lưu đồ sửa chữa pan nổ cầu chì: Nổ cầu chì là pan
thường gặp ớ các bộ nguồn ngắt mở của TV màu hay các Monitor máy tính. Đây
là pan nguy hiểm, nếu không cẩn thận sẽ làm máy hư nặng thêm. Có thể xây
dựng lưu đồ như sau:
9

chạm

tốt

chạm tốt

hư chạm 4.2. Lưu đồ sửa chữa bộ nguồn:
Trường hợp cầu chì không nổ nhưng bộ nguồn không hoạt động hoặc hoạt
động không ổn định, ta xây dựng lưu đồ sửa chữa như dưới đây:

hư
tốt
hư mất

Kiểm tra mạch dao
động OSC
Kiểm tra mạch tạo xung
OSC + sò SW + BA xung
Kiểm tra mạch ổn áp:
hồi tiếp từ +110Vdc qua
Opto về OSC
Kiểm tra linh
kiện xung
quanh
Kiểm tra, thay
linh kiện hư
Kiểm tra mạch bảo vệ
(Protector)
Kết thúc
Bắt đầu
Kiểm tra cách điện
nguồn AC
Kiểm tra các tụ lọc nhiễu nguồn AC
Kiểm tra cách điện
nguồn DC
Thay linh kiện mới
Kiểm tra các
diode nắn, tụ lọc
Kiểm tra transistor
ngắt mở SW
Thay transistor
Kết thúc
5. Xây dựng lưu đồ sửa chữa bộ nguồn Monitor vi tính:
Tìm hiểu sơ đồ mạch điện các bộ nguồn Monitor vi tính như hình vẽ dưới

o
4
L 1
I N
1
C 8
2 2 0 V
L 2
R 6
C 0 1
+ 2 0 V
X u n g F l y b a c k
C 0 2
R 4
R 3
+
1
B +
C 5
+
+
S W
2
I n p u t
2
+ 9 5 V
A C
+
-
~

tốt

hư hư

tốt tốt
mất
tốt tốt
mất

tốt

hư

Khi cần thiết, ta có thể xây dựng lưu đồ con cho từng phần trong lưu đồ
lớn trên. Ví dụ lưu đồ kiểm tra phần dao động (OSC) dùng IC KA3842:

mất hư
thiếu
tốt
tốt mất hư

tốt
tốt
tốt

6. Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch quét ngang trong tivi màu:
12

Kết thúc
Bắt đầu
Đo áp cung cấp cho IC
(chân 7) khoảng +12V
Kiểm tra R1, R2
Kiểm tra tín hiệu ngõ ra
(chân 6)
Kiểm tra mạch
bảo vệ
Kiểm tra, thay thử IC KA3842
Kiểm tra linh kiện xung quanh IC
Thay mới
Kết thúc
Thay linh
kiện mới
Thay IC
Khi hướng dẫn phương pháp sửa chữa mạch quét ngang trong TV màu
hay Monitor vi tính, giáo viên giảng dạy cũng nên xây dựng các lưu đồ sửa
chữa: các pan mất ánh sáng (thường gặp nhiều trong thực tế), các pan quét
ngang đã chạy nhưng chưa an toàn, … hiệu quả của việc học sẽ thuận lợi và chất
lượng hơn. Bởi lẽ giữa lý thuyết và thực hành luôn có một khoảng cách nhất
định, việc xây dựng lưu đồ giúp các em tiếp cận nhanh hơn với thực tế xử lý các
hư hỏng. Để dễ theo dõi ta quan sát cấu trúc của mạch quét ngang:
- Các thành phần chính trong mạch:
H.Syn: Xung đồng bộ ngang.
H.OSC: Dao động ngang.
H.DRIVER: Hướng dẫn ngang.
H.OUT: Công suất ngang.
H.YOKE: Dốc ngang.
FLYBACK: Biến áp ngang.


tốt
Có thể xây dựng lưu đồ sửa chữa cho toàn mạch, cũng có thể xây dựng
cho từng phần ví dụ cho riêng mạch dao động ngang (H.OSC), …
7. Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch quét dọc trong tivi màu:
Khi học mạch quét dọc trong TV màu, học sinh được học cấu trúc,
nguyên lý hoạt động và được phân tích kỹ về sơ đồ mạch điện. Phần thực hành
sửa chữa học sinh được trang bị thêm các kiến thức về đặc điểm sửa chữa dọc,
các kiến thức về thị trường linh kiện, các hư hỏng thường gặp của mạch quét
dọc và phương pháp sửa chữa.
Hình vẽ sau mô tả cấu trúc cơ bản của mạch quét dọc:
14
Bắt đầu
Kiểm tra nguồn
cung cấp +110V
Kiểm tra mạch nguồn
Kiểm tra sò H.OUT
Thay sò H.OUT
Kiểm tra mạch
H.DRIVER
Kiểm tra mạch
H.OSC
Đo áp cung cấp cho
cực C H.DRIVER
Kiểm tra trở lấy điện, sơ
cấp biến áp H.Driver
Đo áp phân cực, kiểm tra
transistor H.DRIVER
Đo áp cung cấp
cho IC H.OSC

15
Bắt đầu
Kiểm tra mạch
KĐCS dọc
(V.OUT)
Đo áp cung cấp
+Vcc và -Vcc
Kiểm tra đường
cấp nguồn
Kiểm tra, thay
thế IC (chạm)
Đo áp ngõ ra
(chân ra V.Yoke)
Thay IC
V.OUT
Kiểm tra mạch
in, mối hàn
Kiểm tra, thay thử
từng linh kiện theo
thứ tự ưu tiên
Thay thử IC
V.OUT
Kiểm tra, sửa
chữa mạch dao
động dọc
(V.OSC)
Kiểm tra tín
hiệu xung
đồng bộ dọc
V.Syn

Tint
BH
R/C In BL
BU
MICRO PROCESSOR

AFT VT
NT/PAL/SECAM
6,5/5.0/5.5/4.5
TV/AV
Power ON/OFF
Clock R
G
B
IC
Memory
Remote
Control
AFT DET
OSC
OSC

mất
tốt
mất tốt
tốt
hư
tốt
hư
tốt

Kiểm tra các
đường giao tiếp
IC nhớ
Kiểm tra, sửa
chữa mạch
Kiểm tra các xung
vào VXL : H.Syn,
V.Syn, AFT,…
Kiểm tra,
sửa chữa
Kiểm tra tín hiệu
bảo vệ (Protector)
Sửa chữa,
thay thế
Kết thúc
Thay thử IC VXL
8.2. Lưu đồ kiểm tra, sửa chữa các lệnh điều khiển ngõ ra vi xử lý:

mất
tốt
mất mất
tốt

mất
tốt
mất
tốt

mất mất
tốt

điều khiển TV/AV
Kiểm tra nguồn cấp
cho các IC SW
Sửa chữa nguồn cấp
Kiểm tra mạch, thay
thử các IC SW
Kiểm tra mạch
điều khiển thay
đổi hệ tiếng, hệ
màu
Kiểm tra, sửa chữa mạch,
thay thử các thạch anh
Kết thúc
PHẦN KẾT LUẬN
Sau một thời gian dài áp dụng phương pháp xây dựng lưu đồ sửa chữa
trong giảng dạy thực hành, bản thân tự nhận thấy phương pháp này thực sự rất
hiệu quả. Giáo viên hướng dẫn thực hành trên lớp dễ dàng hơn trong việc truyền
thụ nội dung kiến thức, có thêm thời gian liên hệ các hư hỏng thường gặp trong
thực tế, trang bị thêm các kiến thức về thị trường: linh kiện thay thế tương
đương, giá cả linh kiện, nơi cung cấp, tài liệu tham khảo,… Học sinh dễ nhớ, dễ
tiếp thu bài, hiểu được các bước công việc phải tiến hành khi kiểm tra, sửa chữa
một cách toàn diện chứ không phải nhờ sự may mắn. Quan trọng hơn nữa là tạo
sự hứng thú, chủ động, khả năng làm việc theo nhóm và đặc biệt rèn luyện kỹ
năng làm việc độc lập trong học tập.
Trong quá trình xây dựng lưu đồ, giáo viên nên khuyến khích các em
học sinh cùng tham gia, tính hiệu quả sẽ được nâng cao hơn nhiều. Giao các bài
tập liên quan về nhà, yêu cầu các em tự xây dựng các lưu đồ sửa chữa . Trên lớp,
đại diện của từng nhóm sẽ đứng lên trình bày lưu đồ của nhóm mình tự xây
dựng có sự tham gia góp ý của giáo viên hướng dẫn và của các nhóm khác.
Thông qua quá trình này, các em vừa nắm vững kiến thức bài học vừa tích cực

……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
21
NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ, XẾP LOẠI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM