PHẦN MỞ ĐẦU
Trong những năm gần đây, nhận thức về việc học nghề của nhiều học
sinh, phụ huynh và xã hội đã có những chuyển biến rất tích cực. Điều này tạo
điều kiện để các trường dạy nghề tăng cường cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên,
các điều kiện cần thiết để ngày càng nâng cao chất lượng dạy và học nghề, tạo
uy tín trong xã hội, thu hút học sinh học nghề. Bên cạnh đó, việc không ngừng
đổi mới, cải tiến phương pháp dạy và học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Củng
cố và hoàn thiện phương pháp “Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch điện tử
trong hoạt động dạy nghề” không nằm ngoài mục đích đó. Nội dung của đề
tài xoay quanh một trong các nội dung của phương pháp giảng dạy thực hành, áp
dụng cho các hệ dạy nghề.
Lưu đồ sửa chữa mạch điện tử là ngôn ngữ viết kết hợp với các hình khối,
thể hiện các bước của một công việc để xử lý sự cố trong một thiết bị hay trong
một mạch điện nào đó.
Lưu đồ vừa thể hiện được tính tổng quát cần có lại vừa rất cụ thể, là con
đường thuận lợi nhất nhất để tìm ra chỗ hỏng của mạch điện. Tổng quát vì lưu
đồ thể hiện rất rõ mối quan hệ giữa các thành phần trong mạch điện với nhau.
Cụ thể, vì trên lưu đồ thể hiện rất chi tiết từng bước công việc phải tiến hành.
Trong quá trình xây dựng lưu đồ, đôi lúc và ai đó có thể sẽ nảy sinh một ý
tưởng nào đó về cải tiến lại mạch điện, khắc phục một số hư hỏng chủ quan do
người thiết kế ban đầu để lại (nghĩa là mạch đã trục trặc ngay từ khi mới xuất
xưởng). Cũng có thể là ý tưởng về việc thay đổi một vài chi tiết nào đó giúp
mạch điện hoàn thiện hơn, … bởi chỉ có thông qua quá trình thực hành, xử lý sự
cố hư hỏng thực tế mới có thể kiểm chứng đầy đủ các tính toán trên lý thuyết.
Như ở trên đã nói, lưu đồ sửa chữa chỉ là một trong các phương pháp
giảng dạy trong thực hành không phải dùng để thay thế cho các phương pháp
dạy học khác, mục đích là giúp học sinh tiếp cận nhanh hơn trong xử lý sự cố
mạch điện.

1


học tập bộ môn.
Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch là vấn đề không mới nhưng chưa được
quan tâm đúng mức, thường xuyên của các giáo viên, học sinh trong các trường,
các cơ sở dạy nghề. Lưu đồ sửa chữa xuất hiện rải rác ở một số sách kỹ thuật,
tạp chí chuyên môn nhưng không đầy đủ và còn sơ sài. Thực tế nhiều giáo viên
dạy nghề còn chưa sử dụng đến phương pháp này.
Lưu đồ sửa chữa có thể mang tính hệ thống của cả một thiết bị, hoặc đơn
giản là một chương hay một bài nào đó. Trong thực tế nhiều năm áp dụng
phương pháp này cho thấy là rất hiệu quả đối với học sinh, học viên tham gia
học nghề. Tùy từng nội dung, lưu đồ sửa chữa có thể ngắn nhưng không được
thiếu hoặc có thể dài nhưng không được dư thừa.
3


Yêu cầu để xây dựng được lưu đồ đúng, trước hết người làm phải am hiểu
cấu trúc, nhiệm vụ và nguyên lý làm việc của thiết bị hay mạch điện. Điều này
là để tránh tình trạng đi lạc hướng trong thực tế thực hành, phần hư hỏng thì
không được kiểm tra nhưng phần mạch còn tốt lại bị xới tung lên, nhiều khi còn
vô tình gài pan mới cho mạch.
Sau đây là các bước xây dựng:
Bắt đầu => Bước 1 => Bước 2 => Bước 3 => … Bước thứ n => Kết
thúc.
Ở mỗi bước, phải chỉ rõ công việc phải làm: nếu tốt thì bước tiếp theo là
gì. Ngược lại, nếu hư thì phải kiểm tra cái gì … cho tới khi kết thúc. Để ý là lưu
đồ càng cụ thể, càng chi tiết càng tốt nhưng không được rườm rà, vụn vặt.
Hình vẽ sau minh họa quá trình xây dựng luu đồ sửa chữa:
Bắt đầu

Bước 1


kiến thức tống quát về sơ đồ khối, chức năng, nhiệm vụ của từng khối. Đặc biệt
việc phân tích và nắm rõ nguyên lý làm việc của từng mạch điện, cho phép các
em tiếp cận nhanh trong quá trình xử lý các hư hỏng.
Bên cạnh đó là các kiến thức về xử lý các số liệu đo đạc, sử dụng dụng cụ
đo, vận hành máy, … Ví dụ, nếu mạch có khuếch đại công suất sử dụng nguồn
đơn thì áp ra loa bình thường là bao nhiêu, ngược lại nếu dùng nguồn đôi đối
xứng thì áp ra loa phải là bao nhiêu?, … Các kiến thức này thường phải được
trang bị tốt ở các phần phân tích mạch điện.
Ở phần thực hành ta có thể xây dựng lưu đồ tổng quát sửa chữa thiết bị
này như sau:

Bắt đầu

hư
Kiểm tra bộ nguồn

tốt

Sửa chữa nguồn

hư

Kiểm tra mạch KĐCS

Sửa chữa KĐCS

tốt
Kiểm tra, sửa chữa mạch
tiền KĐ, BASS - TREBLE


KĐCS

bình thường

Kiểm tra mạch in, mối hàn,
các linh kiện liên quan

tốt

Kiểm tra, sửa
chữa đường cấp
điện

hư

Thay linh
kiện mới


2. Xây dựng lưu đồ sửa chữa tổng quát tivi màu:
Lưu đồ sửa chữa tổng quát như hình vẽ:

Bắt đầu

tốt

hư

Kiểm tra bộ nguồn


hư

Kiểm tra đèn hình, mạch
KĐCS sắc và KĐVideo

Sửa chữa mạch

tốt
hư

Kiểm tra mạch KĐ trung
tần hình và TUNER

Sửa chữa mạch

tốt
hư

Kiểm tra mạch giao tiếp
TV/AV

Sửa chữa mạch

tốt
hư

Kiểm tra mạch đồng bộ

Sửa chữa mạch



OUT

+

-

Unregu
C1

~

B2

Q3

Regu
R1

+

Input
Filter

Q2

R5

R4
Q1


Kiểm tra nguồn AC

hư

Kiểm tra biến áp nguồn: đứt, chạm

tốt
Kiểm tra nguồn DC

hư

Đo áp B1

mất
thiếu

Kiểm tra các diode
nắn, tụ lọc

tốt
Kiểm tra mạch ổn áp:
Đo B2

hư

Kiểm tra transistor
ổn áp Q3

tốt

tốt
Kiểm tra mạch KĐ
DC Q2

hư

Thay mới

4. Xây dựng lưu đồ sửa chữa bộ nguồn ngắt mở sử dụng trong các tivi màu:
Với các bộ nguồn ổn áp kiểu ngắt mở trong các TV màu, sơ đồ sau là
dạng mạch thông dụng trong thực tế (mạch điện chỉ vẽ những chi tiết chính
minh họa). Lưu ý là mát (GND) của nguồn và mát của máy cách ly, đây cũng là
điều mà giáo viên cần lưu ý cho học sinh trong quá trình đo kiểm, tránh kết quả
đo được bị sai lệch (hình vẽ trang bên).

8


D1...D4
F

AC

o

IN o

T

L1


R1

D2

Input
Filter

C2

R2

+

C3

SW
D3

OSC

+

Protector

4

1
2


Kiểm tra cách điện
nguồn AC

chạm

Kiểm tra các tụ lọc nhiễu nguồn AC

tốt
Kiểm tra cách điện
nguồn DC

chạm

Kiểm tra các
diode nắn, tụ lọc

tốt

Kiểm tra transistor
ngắt mở SW

hư
Kết thúc

chạm

Thay linh kiện mới

Thay transistor



Kiểm tra transistor
ngắt mở SW Q

tốt

hư

tốt

Kiểm tra mạch ổn áp:
hồi tiếp từ +110Vdc qua
Opto về OSC

Đo áp cực C Q
khoảng +300Vdc

mất

Kiểm tra mạch
in, cuộn tạo xung

mất

Kiểm tra linh
kiện xung
quanh

hư


Mạch bảo vệ: R5, R6, L3, C7.

RECT
F

AC o
IN o

T

L1

C01

C02

C1
~

L2

+95V

+

D2

Input

+6V


1

C4

4
R5

4

L3

C3

D3
+

R4

6

+

SW 2

R3

7

3


C8

Xung Flyback

- Lưu đồ sửa chữa được trình bày như hình vẽ trang 12.
11

C5


Bắt đầu

Kiểm tra nguồn AC

hư

Kiểm tra cầu chì, các cuộn dây, tụ lọc
nhiễu. Kiểm tra mạch in, mối hàn

tốt
Kiểm tra nguồn DC

hư

Đo áp B1
= +300V

mất
thiếu

Kiểm tra mạch
in, cuộn tạo xung

mất

Kiểm tra linh
kiện xung
quanh

hư

Kiểm tra, thay
linh kiện hư

tốt

Kiểm tra mạch bảo vệ
(Protector)

Đo áp phân cực cho
transistor SW

tốt
Kiểm tra mạch dao
động OSC KA3842

Kết thúc

Khi cần thiết, ta có thể xây dựng lưu đồ con cho từng phần trong lưu đồ
lớn trên. Ví dụ lưu đồ kiểm tra phần dao động (OSC) dùng IC KA3842:

tốt
tốt

Kiểm tra linh kiện xung quanh IC

Kết thúc

tốt
Thay IC
12


6. Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch quét ngang trong tivi màu:
Khi hướng dẫn phương pháp sửa chữa mạch quét ngang trong TV màu
hay Monitor vi tính, giáo viên giảng dạy cũng nên xây dựng các lưu đồ sửa
chữa: các pan mất ánh sáng (thường gặp nhiều trong thực tế), các pan quét
ngang đã chạy nhưng chưa an toàn, … hiệu quả của việc học sẽ thuận lợi và chất
lượng hơn. Bởi lẽ giữa lý thuyết và thực hành luôn có một khoảng cách nhất
định, việc xây dựng lưu đồ giúp các em tiếp cận nhanh hơn với thực tế xử lý các
hư hỏng. Để dễ theo dõi ta quan sát cấu trúc của mạch quét ngang:
- Các thành phần chính trong mạch:
H.Syn: Xung đồng bộ ngang.
H.OSC: Dao động ngang.
H.DRIVER: Hướng dẫn ngang.
H.OUT: Công suất ngang.
H.YOKE: Dốc ngang.
FLYBACK: Biến áp ngang.
PROTECTOR: Mạch bảo vệ.
H.Yoke


Kiểm tra nguồn
cung cấp +110V

mất

Kiểm tra mạch nguồn

tốt
Kiểm tra sò H.OUT

chạm C-E

Thay sò H.OUT

tốt
Kiểm tra mạch
H.DRIVER

hư

Đo áp cung cấp cho mất
cực C H.DRIVER

Kiểm tra trở lấy điện, sơ
cấp biến áp H.Driver

tốt
tốt

Kiểm tra mạch


Kết thúc

Có thể xây dựng lưu đồ sửa chữa cho toàn mạch, cũng có thể xây dựng
cho từng phần ví dụ cho riêng mạch dao động ngang (H.OSC), …
7. Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch quét dọc trong tivi màu:
Khi học mạch quét dọc trong TV màu, học sinh được học cấu trúc,
nguyên lý hoạt động và được phân tích kỹ về sơ đồ mạch điện. Phần thực hành
sửa chữa học sinh được trang bị thêm các kiến thức về đặc điểm sửa chữa dọc,
các kiến thức về thị trường linh kiện, các hư hỏng thường gặp của mạch quét
dọc và phương pháp sửa chữa.
Hình vẽ sau mô tả cấu trúc cơ bản của mạch quét dọc:

14


V.Syn

+Vcc

+Vcc

V.OSC

V.OUT
V.YOKE
-Vcc

- Các thành phần chính trong mạch:
V.Syn: Xung đồng bộ dọc

chữa mạch dao hư
động dọc
(V.OSC)

mất

Đo áp ngõ ra
(chân ra V.Yoke)

mất hoặc
không bình thường

Thay IC
V.OUT

tốt
Kiểm tra mạch
in, mối hàn

Kiểm tra, thay thử
từng linh kiện theo
thứ tự ưu tiên

Thay thử IC
V.OUT
Thay thử
IC V.OSC

Kết thúc


BU
MICRO PROCESSOR
AFT

Y Processor
C Processor

TUNER

VT
NT/PAL/SECAM
6,5/5.0/5.5/4.5
TV/AV
Power ON/OFF

Reset
H.Syn
V.Syn
Dao động tạo chức
năng điều khiển hiển
thị màn hình

Audio Processor

OSC
Clock

OSC
OSC



tốt

Thay IC vi xử lý

tốt
hư
Kiểm tra mạch Reset

Thay thế linh kiện hỏng

tốt
Kiểm tra hệ thống phím lệnh

hư

Làm vệ sinh các
phím, thay thế

tốt
Kiểm tra tín hiệu
điều khiển từ xa

mất

Kiểm tra nguồn mất
cấp cho mắt nhận

tốt
tốt

tốt
Thay thử IC VXL

Kết thúc

17

Sửa chữa nguồn


8.2. Lưu đồ kiểm tra, sửa chữa các lệnh điều khiển ngõ ra vi xử lý:

Bắt đầu

Kiểm tra lệnh điều
khiển mở nguồn

mất

Kiểm tra đường lệnh điều khiển
mở nguồn ON/OFF, IC VXL

tốt
Kiểm tra các đường điều khiển
Bright, Contrast, Color, Volume, ….

Làm vệ sinh hệ thống
phím bấm, mạch điện. mất
Kiểm tra điện áp các
ngõ ra tương ứng.

Kiểm tra nguồn cấp
cho các IC SW

mất

Sửa chữa nguồn cấp

tốt
tốt
Kiểm tra mạch
điều khiển thay
đổi hệ tiếng, hệ
màu

Kiểm tra mạch, thay
thử các IC SW

hư
Kiểm tra, sửa chữa mạch,
thay thử các thạch anh

Kết thúc

Trên đây là một số ví dụ cụ thể về cách xây dựng lưu đồ sửa chữa một số
mạch điện tử thông dụng.

18


PHẦN KẾT LUẬN


áp dụng hoặc còn chưa thực sự quan tâm đúng mức tới phương pháp này. Qua
phần trình bày này, người viết mong rằng phương pháp này sẽ được áp dụng
thường xuyên và rộng rãi trong các trường, các cơ sở dạy nghề.
Mặc dù có nhiều ưu điểm song lưu đồ cũng có những hạn chế. Trong
khuôn khổ giới hạn của trang giấy, một số nội dung không thể thể hiện hết
được. Mặt khác các hình khối trên lưu đồ nếu không được bố trí hợp lý có thể
gây sự phân tán cho người đọc.
Trên đây là một vài ý kiến trao đổi với các bạn đồng nghiệp gần, xa về
phương pháp xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch. Mặc dù đã rất cố gắng song
không thể tránh được các thiếu sót về câu chữ, các thuật ngữ tiếng Anh, …
Người viết mong nhận được những ý kiến đóng góp chân thành của các bạn
đồng nghiệp, các em học sinh.
Kiên Giang, ngày 01 tháng 04 năm 2012
Người viết

Nguyễn Tiến Thái

20


NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ, XẾP LOẠI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………….
22


23