SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ KỸ NĂNG NHẬN DẠNG VÀ VẼ BIỂU ĐỒ ĐỊA LÍ 9
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
- Môn Địa Lí là một bộ phận khoa học tự nhiên nghiên cứu về Trái Đất
thiên nhiên và con người các châu lục nói chung, thiên nhiên và con người Việt
Nam nói riêng.
- Có thể nói biểu đồ là một trong những ngôn ngữ đặc thù của khoa học địa
lý. Chính vì vậy việc rèn luyện kỹ năng vẽ biểu đồ cho học sinh nhất là học sinh
lớp 9 đã trở thành một yêu cầu không thể thiếu và rất cần thiết đối với người giáo
viên dạy môn địa lý.
- Đối với sách giáo khoa cũng như chương trình địa lý 9 ở trường THCS
mới đòi hỏi kỹ năng vẽ biểu đồ rất cao, đưa ra nhiều dạng biểu đồ mới và khó so
với sách giáo khoa lớp 9 THCS cũ. Nhiều dạng biểu đồ học sinh còn trừu tượng
như biểu đồ miền, đường ... Vì vậy mỗi giáo viên phải tìm ra phương pháp vẽ các
dạng biểu đồ một cách thích hợp dễ nhớ, dễ hiểu đảm bảo tính chính xác, tính mĩ
quan. Hình thành cho học sinh những kỹ năng cơ bản cần thiết áp dụng cho việc
học tập cũng như cuộc sống sau này. Trong khi dạy bài kiến thức mới có nhiều
loại biểu đồ mà học sinh phải dựa vào đó nhận xét, phân tích để tìm ra kiến thức
mới sau đó đi đến một kết luận địa lý và ngược lại.
- Trong các tiết thực hành, ôn tập, kiểm tra học sinh phải căn cứ vào bảng số
liệu để lựa chọn biểu đồ thích hợp, tính cơ cấu......chuyển từ bảng số liệu thành
biểu đồ từ đó học sinh nhận xét, kết luận các yếu tố địa lý được dễ dàng hơn thông
qua các biểu đồ.
- Tuy vậy, với nhiều em học sinh lớp 9 hiện nay, kỹ năng vẽ biểu đồ còn rất
yếu hoặc kỹ năng này vẫn chưa được các em coi trọng. Chính vì vậy, bản thân tôi
là một giáo viên giảng dạy bộ môn Địa lí, tôi rất quan tâm đén việc củng cố, rèn
luyện kỹ năng vẽ biểu đồ cho học sinh - để giúp các em thực hiện kỹ năng này
ngày càng tốt hơn. Chính vì những lí do trên tôi đã mạnh dạn đề cập một số sáng
kiến trong việc “ Một số kỹ năng nhận dạng và vẽ biểu đồ Địa lí 9 "
II. TỔ CHỨC THỤC HIỆN ĐỀ TÀI

- Trong đề bài có từ cơ cấu (nhưng chỉ có 1 ,2 hoặc 3 năm) ta vẽ biểu đồ
tròn. Muốn vậy đòi hỏi học sinh phải có kĩ năng nhận biết về các số liệu trong
bảng, bằng cách người học phải biết xử lí số liệu (hoặc đôi lúc không cần phải xử
lí số liệu khi bảng số liệu cho sẵn %) ở bảng mà có kết quả cơ cấu của nó đủ 100
(%) , thì tiến hành vẽ biểu đồ tròn.
Ví dụ: Biểu đồ về sự thay đổi cơ cấu diện tích đất trồng năm 1990 và năm 2002.
b/ Dạng biểu đồ cột:
* Khi nào vẽ biểu đồ cột ?
- Khi đề bài yêu cầu cụ thể là “hãy vẽ biểu đồ cột
- Đề bài muốn ta thể hiện sự hơn kém, nhiều ít, hoặc muốn so sánh các yếu
tố.
- Ta có thể dựa vào các cụm từ như: “số lượng”,” sản lượng”,”so sánh”,
“cán cân xuất nhập khẩu”.
- Nếu đề bài so sánh các yếu tố trong một năm, thì trục hoành thay vì đơn vị
năm ta lại thay thế bằng “các vùng”,”các nước”,”các loại sản phẩm”….
- Đơn vị có dấu / như: kg/người, tấn/ha, USD/người, người/km 2, ha/người…
- Khi vẽ về lượng mưa của một địa phương nào đó(cá biệt có lúc ta vẽ
đường biểu diễn.
- Tuy nhiên, chúng ta phải xử lí số liệu (về % theo nguyên tắc tam suất tỉ lệ
thuận) khi đề yêu cầu thể hiện tỉ trọng sản lượng…
- Ngoài ra, biểu đồ cột còn có nhiều dạng như: Cột rời, cột cặp(cột nhóm),
hay cột chồng. Vì vậy đòi hỏi học sinh phải làm nhiều dạng bài tập này thì các em
sẻ có kinh nghiệm và sự hiểu biết để nhận dạng nó và vẽ loại biểu đồ cột nào cho
thích hợp.
- Lưu ý: đối với biểu đồ cột chồng thì thông thường bảng số liệu cho có cột
tổng số (nhưng phải xử lí số liệu về % nếu đề bài không cho %).
Ví dụ: Vẽ biểu đồ so sánh dân số, diện tích… của 1 số tỉnh (vùng, nước)
hoặc vẽ biểu đồ so sánh sản lượng (lúa, ngô, than…) của một số địa phương qua
một số năm.
c/ Dạng biểu đồ miền:

- Bước 2: Xác định bán kính của hình tròn. Bán kính cần phù hợp với khổ
giấy để đảm bảo tính trực quan và thẩm mĩ cho biểu đồ.
Đối với số liệu tuyệt đối sau khi xử lí ra % thì ta phải tính đến bán kính
đường tròn theo công thức sau:
S1 R1
S1× R1
=
⇒ R2 =
S 2 R2
S2

+ R1 tự cho bao nhiêu cm cũng được( thông thường 20 cm)
+ S1 là số liệu tuyệt đối của năm đầu tiên
+ S2 là số liệu của năm sau.
- Bước 3: Chia hình tròn thành các hình quạt theo đúng tỉ lệ và thứ tự của
các thành phần theo trong đề ra.
Lưu ý:
- Chọn trục gốc: để thống nhất và dễ so sánh, ta chọn trục gốc là một đường
thẳng nối từ tâm đường tròn đến điểm số 12 trên mặt đồng hồ.
- Khi vẽ cần phải có kĩ năng vẽ theo chiều kim đồng hồ, điểm xuất phát 12
giờ. Mỗi % là 3,6 0, Sau đó vễ lần lượt các yếu tố mà đề bài cho.
- Bước 4: Hoàn thiện biểu đồ; ghi tỉ lệ của các thành phần lên biểu đồ.
+ Tên biểu đồ: ghi phía trên biểu đồ hay phía dưới biểu đồ cũng được.
3


+ Chú thích: ghi bên phải hoặc phía dưới biểu đồ.lập bảng chú giải theo thứ
tự của hình vẽ, nên ghi ở bên dưới biểu đồ hoặc ghi bên cạnh không được ghi bên
trên, sau đó ghi tên biểu đồ.
* Vẽ biểu đồ cột:

+ Kẻ khung biểu đồ hình chữ nhật. Cạnh đứng thể hiện tỉ lệ %, cạnh ngang
thể hiện khoảng cách thời gian từ năm đầu đến năm cuối của biểu đồ (khoảng cách
các năm phải tương ứng với khoảng cách trong bảng số liệu.)
+ Thường quy định chiều cao của khung biểu đồ 100% tương ứng với 10
cm(để tiện cho đo vẽ).
- Bước 3: Vẽ lần lượt từng chỉ tiêu. Năm đầu tiên phải sát với cạnh đứng.
- Bước 4: Hoàn thiện biểu đồ. (Tương tự như cách vẽ biểu đồ hình tròn).
* Vẽ biểu đồ đường:
- Bước 1:
+ Trục tung: Là trị số % mà là các giá trị khác tùy theo yêu cầu của đề bài.
4


+ Trục hoành: Thể hiện thời gian (năm), góc tọa độ trùng với năm đầu tiên
trong bảng số liệu.
- Bước 2:
+ Xác định toạ độ các điểm từng năm của từng tiêu chí theo bảng số liệu, rồi
nối các điểm đó lại và ghi trên các điểm giá trị của năm tương ứng.
+ Nếu có hai đường trở lên, phải vẽ hai đường phân biệt và chú thích theo
thứ tự đề bài đã cho.
- Bước 3: Hoàn thiện biểu đồ. Ghi tên biểu đồ bên dưới.
2.4. Vận dụng
* Ví dụ 1:
Bài 10: Vẽ và phân tích biểu đồ về sự thay đổi cơ cấu diện tích đất
trồng phân theo các loại cây, sự tăng trưởng đàn gia súc, gia cầm.
Bài 1: Vẽ biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu diện tích gieo trồng các nhóm
cây ở nước ta năm 1990 và 2002, chứ không đi sâu vào các chi tiết của bài) theo
bảng số liệu sau đây:
- Giáo viên nêu mục tiêu, yêu cầu bài thực hành: chú ý vẽ đúng, tính thẩm mĩ.
+ Bước 1: Từ bảng số liệu tuyệt đối đã cho, tính toán chuyển thành bảng số liệu

Cây công nghiệp
13,3
18,2
480
660
Cây thực phẩm, cây ăn
quả, cây khác.
15,1
16,9
540
610
+ Bước 3: vẽ biểu đồ: bắt đầu vẽ từ “tia 12 giờ” theo chiều kim đồng hồ (Như hình
1).

Hình 1
Vẽ cung hình quạt có cung ứng với số liệu ở bảng đo độ (dùng thước đo
độ), vẽ đến đâu chú giải đén đó và lập luôn bảng chú giải.
5


+ Bước 3: Học sinh vẽ biểu đồ các công việc tuần tự như hướng dẫn trên: tính toán
lập bảng số liệu tương đối và lập bảng đo độ (vẽ hai biểu đồ theo bán kính đã cho).
+ Bước 4: Học sinh đối chiếu với nhau về biểu đồ đã vẽ và đối chiếu với biểu đồ
đúng do giáo viên công bố ( hình 2) giúp nhau sửa chữa hoàn thiễn biểu đồ.

Hình 2: Biểu đồ cơ cấu diện tích gieo trồng phân theo các
loại cây năm 1990 và năm 2000.

Ví dụ 2:
Bài tập minh hoạ : Cho bảng số liệu sau: Bảng 10.2- SGK Địa lí 9/ 2010

132.4

164.7

182.6

2002
98.6
130.4
189.0
217.2
Hãy vẽ biểu đồ ba đường biêu diễn thể hiện sản lượng thuỷ sản thời kì 1990- 2002
của nước ta .
a)Vẽ biểu đồ :

6


b)Nhận xét biểu đồ :
- Đàn lợn và gia cầm tăng nhanh nhất. Vì đây là nguồn cung cấp thịt chủ yếu, do
nhu cầu về thịt, trứng tăng nhanh và do giải quyết tốt nguồn thức ăn cho chăn nuôi
- Đàn trâu không tăng chủ yếu do nhu cầu sức kéo của trâu bò trong nông nghệp
đã giảm xuống ( nhờ cơ giới hóa trong nông nghiệp)
Ví dụ 2: Vẽ biểu đồ cột thể hiện diện tích nuôi trồng thủy sản ở các tỉnh, thành
phố của vùng duyên hải Nam trung Bộ năm 2002 và nêu nhận xét. ( BT2/SGK - tr
99)
- Khi học sinh làm bài tập này giáo viên lưu ý học sinh:
Bước 1: Cần dựa vào bảng số liệu đã cho, xem số liệu thấp nhất là bao nhiêu?
( 0,8 nghìn ha); cao nhất là bao nhiêu? ( 6,0 nghìn ha)  Như vậy học sinh có thể
chia cột đơn vị từ 0  6 nghìn ha.


Gia súc

Gia cầm

SP trứng sữa

SP phụ chăn
nuôi

8


1990

100

63,9

19,3

12,9

3,9

2002

100

62,8

31.2%
23.4%

20.1%

5.6%

9


IV. ĐỀ XUẤT, KHUYẾN NGHỊ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG
- Giáo viên phải giúp học sinh nắm rõ mục đích, yêu cầu của bài tập và kỹ năng
chính phải rèn luyện.
- Học sinh phải có sự chuẩn bị đầy đủ về đồ dùng học tập cho bài thực hành.
- Giáo viên cần chuẩn bị một số phương pháp dạy học cần thiết như phương pháp
thực hành kết hợp với nêu - giải quyết vấn đề, phương pháp kiểm tra đánh giá trực
tiếp trên lớp nhằm giúp học sinh nhận ra ưu - nhược điểm trong bài tập của mình
để sửa chữa
- Các bước vẽ biểu đồ cần được tiến hành theo tuần tự.
- Giáo viên có thể kết hợp nhiều hình thức tổ chức dạy học khác nhau như: cá
nhân, theo cặp, theo nhóm; khuyến khích các em tự kiểm tra đánh giá bài làm của
nhau,từ đó giúp học sinh phát huy được tính tích cực, chủ động trong học tập.
- Giáo viên bộ môn cũng có thể sử dụng một số thiết bị, đồ dùng cho bài tập vẽ
biểu đồ như bảng số liệu đã sử lí sẵn, biểu đồ đã hoàn thành đưa ra trước học sinh
để các em đối chiếu so sánh với kết quả của mình.
- Ngày nay, giáo viên cũng có thể áp dụng công nghệ thông tin để rèn kỹ năng vẽ
biểu đồ cho học sinh trên máy tính.
- Sau một thời gian nghiên cứu và áp dụng sáng kiến kinh nghiệm vào giảng dạy
căn cứ vào hiệu quả thu được từ kết quả học tập cụ thể của học sinh số học, những
bài học kinh nghiệm rút ra trong quá trình nghiên cứu và áp dụng đề tài tôi nhận

Họ và tên tác giả : LÊ THỊ MỸ DUYÊN.
Chức vụ: giáo viên
Đơn vị: THCS Thạnh Phú
Lĩnh vực :
Quản lý giáo dục



Phương pháp dạy học bộ môn :

Phương pháp giáo dục



Lĩnh vực khác : ...................................................... 

Sáng kiến kinh nghiệm đã được triển khai áp dụng: Tại đơn vị 

Địa lí



Trong ngành 

1. Tính mới :
-

Có giải pháp hoàn toàn mới

-

hiện và dễ đi vào cuộc sống :
Tốt 
Khá 
Đạt 

11


- Đã được áp dụng trong thực tế đạt hiệu quả hoặc có khả năng áp dụng đạt hiệu
quả trong phạm vi rộng :
Tốt 
Khá 
Đạt 
XÁC NHẬN CỦA TỔ CHUYÊN MÔN
( Ký tên và ghi rõ họ tên )

THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ
( Ký tên, ghi rõ họ tên và đóng dấu )

SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC
I/ THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN :
1.

Họ và tên : LÊ THỊ MỸ DUYÊN

2.

Ngày tháng năm sinh : 28 – 05 – 1986

3.

-

Năm nhận bằng : 2010

-

Chuyên ngành đào tạo : Địa

III/ KINH NGHIỆM KHOA HỌC :
-

Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm : Địa
Số năm có kinh nghiệm : 5 năm

-

Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây :

1, Lồng ghép giáo dục môi trường trong dạy Địa lí 7
2, Nâng cao hiệu quả hoạt động nhóm trong dạy Địa lí 7

12


13