Luận văn Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................
.............................................................................................................................................

GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà


SVTH: Nguyễn Trúc Hà


Luận văn Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại

MỤC LỤC
nHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN hướng dẫn..............................................................1
nhận xét của giảng viên phản biện..............................................................................2
Mục Lục........................................................................................................................ 3
LỜI NÓI ĐẦU...............................................................................................................1
1.Lý do chọn đề tài....................................................................................................1
2.Phạm vi nghiên cứu...............................................................................................2
3.Mục tiêu nghiên cứu..............................................................................................2
4.Phương pháp nghiên cứu......................................................................................2
5.Bố cục đề tài...........................................................................................................2
CHƯƠNG 1:.................................................................................................................3
LÝ LUẬN CHUNG VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ..............................................3
THEO YÊU CẦU CỦA BỊ HẠI..................................................................................3
1.1 Khái quát chung về khởi tố vụ án hình sự........................................................3
1.1.1 Khái niệm khởi tố vụ án hình sự......................................................................3
1.1.2 Đặc điểm của khởi tố vụ án hình sự.................................................................5
1.1.3 Căn cứ khởi tố vụ án hình sự............................................................................7
1.2 Khái quát khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại...............................10
1.2.1 Khái niệm, đặc điểm pháp lý bị hại................................................................10
1.2.2 Khái niệm, đặc điểm khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại.............11
1.2.3 Hậu quả pháp lý của việc yêu cầu khởi tố vụ án...........................................14
1.3 Sự cần thiết và ý nghĩa của việc khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại.........15
1.3.1 Sự cần thiết của việc khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại..........................15
1.3.2 Ý nghĩa của việc khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại................................16

BẤT CẬP VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN
HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CỦA BỊ HẠI...............................................................49
3.1 Bất cập trong quy định pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của
bị hại........................................................................................................................49
3.1.1 Bất cập về pháp lý quy định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại. 49

GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà


Luận văn Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
3.1.1.1 Thời hạn yêu cầu khởi tố vụ án hình sự của bị hại.....................................49
3.1.1.2 Thay đổi quyết định khởi tố vụ án liên quan đến quyền yêu cầu khởi tố vụ
án của người bị hại...................................................................................................51
3.1.1.3 Rút yêu cầu khởi tố vụ án hình sự của bị hại..............................................52
3.1.1.4 Trường hợp quy định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại.........53
3.1.2 Bất cập về thực tiển........................................................................................55
3.1.2.1 Chủ thể có quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự........................................55
3.1.2.2 Nội dung, hình thức yêu cầu khởi tố vụ án hình sự....................................57
3.2 Giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu
của bị hại..................................................................................................................57
3.2.1 Giải pháp về pháp lý.......................................................................................58
3.2.2 Giải pháp về thực tiển.....................................................................................60
kết luận........................................................................................................................ 61
danh mục tài liệu tham khảo......................................................................................62

GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà

tầm quan trọng và tính chất đặc biệt của quy định, cũng như việc sửa đổi bổ sung nhằm
hoàn thiện các quy định pháp luật trong Bộ luật tố tụng hình sự 2015 mà tác giả đã
chọn nghiên cứu đề tài “Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại” nhằm tìm
hiểu khái quát các quy định pháp luật, khó khăn trong thực tiển áp dụng cũng như các
bất cập trong quy định của pháp luật và đề ra các kiến nghị hoàn thiện quy định pháp
luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại đáp ứng nhu cầu thực tiển hiện
nay.
GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà


Luận văn Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
2. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài “khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bi hại” tác giả tập chung nghiên
cứu cơ sở lý luận, tổng thể các quy định pháp luật theo Bộ luật tố tụng hình sự 2015
(sau đây được viết là BLTTHS 2015), thực tiển việc áp dụng các quy định pháp luật
hiện hành trong thời gian qua về vấn đề khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại.
Qua đó đưa ra những tồn tại, hạn chế cũng như các kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy
định pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại trên cơ sở BLTTHS
2015.
3. Mục tiêu nghiên cứu
Tác giả thực hiện nghiên cứu đề tài “Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị
hại” với mục tiêu làm sáng tỏ vấn đề lý luận về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của
bị hại. Tìm hiểu tổng quát các quy định pháp luật theo BLTTHS 2015, thực tiển áp
dụng các quy định pháp luật hiện hành trong thời gian qua từ đó phát hiện các bất cập
và đề ra các giải pháp nhằm hoàn thiện quy định pháp luật về khởi tố vụ án hình sự
theo yêu cầu của bị hại trên cơ sở BLTTHS 2015.
4. Phương pháp nghiên cứu
Để tiếp cận và thực hiện tốt việc nghiên cứu, tác giả thực hiện các phương pháp

1.1.1 Khái niệm khởi tố vụ án hình sự
Về thực tiển quá trình giải quyết một vụ án hình sự được tiến hành qua 05 giai
đoạn khác nhau là: khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án và giai đoạn thủ tục đặc
biệt là phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm. Trong đó, giai đoạn khởi tố vụ án hình
GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà


Luận văn Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
sự là giai đoạn độc lập mở đầu cho các giai đoạn tố tụng tiếp theo. Thực tế trong khoa
học hình sự, khởi tố vụ án hình sự được hiểu với nhiều khía cạnh khác nhau: có thể
hiểu đây là một chế định của pháp luật tố tụng hình sự, tức là tập hợp các quy định về
trình tự và thủ tục khởi tố vụ án; có thể hiểu cách khác đây là một hành vi tố tụng mở
đầu cho giai đoạn điều tra; mặc khác, có thể hiểu đây là một giai đoạn tố tụng độc lập
trong quá trình giải quyết vụ án và đây là cách hiểu phổ biến nhất hiện nay1.
Khi có thông tin về sự kiện phạm tội xảy ra, nhà nước cần phải có sự phản ứng
nhanh chóng, xử lý kịp thời hành vi phạm tội nhằm bảo vệ trật tự xã hội. Để thực hiện
được yêu cầu đó nhà nước cần giải quyết chính thức thông qua con đường tố tụng hình
sự theo đúng quy định của pháp luật. Quá trình tố tụng bắt buộc phải được mở đầu
bằng giai đoạn khởi tố, chỉ có thông qua những hoạt động kiểm tra, xác minh kịp thời
các nguồn tin về tội phạm trong giai đoạn này mới có điều kiện làm rõ sự kiện xảy ra
có dấu hiệu tội phạm hay không. Điều này đảm bảo việc phát hiện nhanh chóng mọi
hành vi phạm tội và cũng là cơ sở thực hiện nguyên tắc tránh bỏ lọt tội phạm, không
làm oan người vô tội trong thực tiển áp dụng pháp luật tố tụng hình sự.
Kết thúc giai đoạn khởi tố nếu xác định sự kiện có dấu hiệu tội phạm xảy ra mới
được quyết định khởi tố vụ án hình sự. Và quyết định đó là cơ sở pháp lý chính thức
đưa vụ án vào giai đoạn điều tra, làm rõ các hành vi phạm tội và đối tượng thực hiện
hành vi phạm tội, điều này góp phần ngăn chặn kịp thời việc thông qua quyết định khởi
tố vụ án hình sự một cách thiếu cân nhắc kỹ, vội vàng và từ đó có thể sẽ kéo theo các

Tóm lại giai đoạn khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn mở đầu cho quá trình tố tụng,
đây là giai đoạn độc lập đảm bảo cho quá trình tố tụng được khởi hành. Trong giai
đoạn này cơ quan có thẩm quyền tiến hành xác minh, làm rõ các thông tin ban đầu về
sự kiện phạm tội và ra quyết định khởi tố, không khởi tố vụ án hình sự hoặc tạm đình
chỉ việc giải quyết trong trường hợp hết thời hạn giải quyết nhưng còn chờ kết quả
giám định…. Kết quả của giai đoạn này là cơ sở mở ra các hoạt động tố tụng tiếp theo
hoặc có thể làm chấm dứt mọi hoạt động tố tụng hình sự đối với thông tin ban đầu về
sự kiện phạm tội. Giai đoạn này có ý nghĩa rất quan trọng trong việc phát hiện nhanh
chóng và xử lý kịp thời các hành vi phạm tội, thực hiện tốt nhiệm vụ chống bỏ lọt tội
phạm và chống làm oan người vô tội.
1.1.2 Đặc điểm của khởi tố vụ án hình sự
Khởi tố vụ án hình sự là một giai đoạn độc lập, mở đầu của quá trình tố tụng có
thời điểm bắt đầu và kết thúc. Thời điểm bắt đầu của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự
được xác định là khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng tiếp nhận thông tin về tội
phạm như: tố giác, tin báo về tội phạm; tin báo của cơ quan tổ chức; tin báo trên các
phương tiện thông tin đại chúng; Kiến nghị khởi tố của cơ quan nhà nước; cơ quan có
thẩm quyền tiến hành tố tụng trực tiếp phát hiện dấu hiệu tội phạm; người phạm tội tự
thú. Thời điểm kết thúc của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự là khi cơ quan có thẩm
quyền ra quyết định khởi tố, không khởi tố vụ án hình sự . Ngoài ra khi hết thời hạn
giải quyết theo quy định mà chưa xác định được có hay không có dấu hiệu tội phạm thì
cơ quan có thẩm quyền giải quyết sẽ ra quyết định tạm đình chỉ việc giải quyết tố giác,
tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố 3. Quy định này nhằm tháo gỡ vướng mắc trong
thực tiễn thời gian qua có nhiều trường hợp đã trưng cầu giám định, yêu cầu định giá
2
3

Biên bản về việc xác định án điểm ngày 23/12/2015 tại Viện kiếm sát huyện Long Mỹ tỉnh Hậu Giang
Xem Điều 148 BLTTHS 2015.

GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

Khởi tố vụ án hình sự là trách nhiệm của cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi
xác định có dấu hiệu tội phạm nhằm duy trì trật tự xã hội và bảo vệ công lý. Quyết định
việc khởi tố vụ án không phụ thuộc vào ý muốn cá nhân và không ai có thể can thiệp.
Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt do tính chất của vụ án và lợi ích của bị hại
4

Xem Điều 18, 143 BLTTHS 2015.
Xem PGS.TS.Võ Khánh Vinh, Bình luận khoa học bộ luật tố tụng hình sự, Nhà xuất bản công an nhân dân, năm
2004, Tr.239-240.
6
Xem PGS.TS.Võ Khánh Vinh, Bình luận khoa học bộ luật tố tụng hình sự, Nhà xuất bản công an nhân dân, năm
2004, Tr.241
5

GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà


Luận văn Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
mà pháp luật quy định cho phép bị hại lựa chọn yêu cầu khởi tố hoặc không khởi tố vụ
án. Tất nhiên mức độ cho phép thể hiện ý chí cá nhân trong việc điều chỉnh các quan
hệ xã hội như thế chỉ được thực hiện trong giới hạn tội phạm cụ thể quy định tại các
điều 134, 135, 136, 138, 139, 141, 143, 155, 156 và 226 của Bộ luật hình sự 2015.
Đồng thời, không phải các trường hợp vi phạm về các tội phạm nêu trên đều được khởi
tố theo yêu cầu của bị hại mà chỉ được áp dụng khi các hành vi phạm tội quy định tại
khoản 1 của điều luật quy định về tội phạm đó. Điều đó có nghĩa việc khởi tố vụ án
theo yêu cầu của bị hại chỉ áp dụng trong trường hợp hành vi phạm tội xảy ra ở mức độ
nguy hiểm cho xã hội thấp, mức độ tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng không có
tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Đặc biệt, việc khởi tố vụ án hình sự theo yêu


Luận văn Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
cáo về hành vi vi phạm pháp luật hình sự mà họ biết với bất cứ cơ quan, tổ chức nào
mà họ thấy thuận tiện không nhất thiết là Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát 8. Quy định
này tạo sự thuận lợi cho người dân thực hiện nghĩa vụ của mình, và cũng giúp cho các
cơ quan có thẩm quyền phát hiện những thông tin về tội phạm được nhanh chóng và xử
lý kịp thời, thuận lợi. Góp phần nâng cao hiệu quả công cuộc đấu tranh phòng chống
tội phạm. Theo quy định tố giác của cá nhân có thể được thực hiện bằng lời nói hoặc
bằng văn bản9.
- Tin báo của cơ quan, tổ chức, cá nhân: là thông tin về vụ việc có dấu hiệu tội
phạm do cơ quan, tổ chức, cá nhân thông báo, báo cáo với cơ quan có thẩm quyền 10.
Trong đó, tin báo có thể là tin do cơ quan, tổ chức gửi đến cho cơ quan có thẩm quyền
tiến hành tố tụng phản ánh về sự việc tội phạm; từ những thông tin mà cơ quan, tổ chức
đã nhận được từ tố giác của công dân; hay từ những thông tin thu được từ hoạt động
nghiệp vụ của cơ quan, tổ chức đó (hoạt động thanh tra, kiểm tra).
- Tin báo trên phương tiện thông tin đại chúng: là thông tin về vụ việc có dấu
hiệu tội phạm được chính thức thông báo hoặc phản ảnh trên các phương tiện thông tin
đại chúng mà các cơ quan chuyên trách đấu tranh phòng chống tội phạm phải xem xét,
nghiên cứu. Các thông tin được phản ảnh trên các phương tiện thông tin đại chúng như:
báo chí, truyền hình, phát thanh.... Nguồn thông tin này rất đa dạng và được cập nhật
nhanh chóng khi có sự việc phát sinh, do đó có thể có các thông tin mà các cơ quan có
thẩm quyền chưa kịp thời biết đến hoặc không biết đến. Vì vậy, tuy các thông tin vụ
việc không được trực tiếp gửi đến các cơ quan có thẩm quyền nhưng cũng là cơ sở giúp
các cơ quan có thẩm quyền cập nhật nhanh chóng các thông tin về sự việc phạm tội,
nhằm kịp thời xem xét xác định có dấu hiệu tội phạm xảy ra hay không và tiến hành xử
lý theo quy định của pháp luật phục vụ tốt công tác đấu tranh phòng chống tội phạm.
8

Xem Khoản 2 Điều 145 BLTTHS 2015 Trách nhiệm tiếp nhận và thẩm quyền giải quyết tố giác, tin báo về tội
phạm, kiến nghị khởi tố:

khác trong Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra.
Trong số các chủ thể đã nêu thì Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt
động điều tra là các cơ quan quản lý nhà nước trên các lĩnh vực cụ thể. Tuy nhiên trong
quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình các cơ quan này phải thực hiện chức
năng thanh tra và do đó có khả năng phát hiện những dấu hiệu tội phạm. Trong trường
hợp đó, những thông tin mà họ thu được trở thành có giá trị pháp lý là cơ sở để xem xét
vấn đề khởi tố vụ án hình sự. Nhằm phản ứng kịp thời với tình hình tội phạm xảy ra
trên biển, đồng thời góp phần khẳng định chủ quyền biển đảo từ phương diện hoạt
động tư pháp, BLTTHS 2015 bổ sung cơ quan Kiểm ngư vào các cơ quan được giao
nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra.12
- Người phạm tội tự thú: người tự thú là người sau khi có hành vi phạm tội đã tự
ăn năn dẫn đến tự nguyện khai báo và giúp các cơ quan bảo vệ pháp luật nhanh chóng
làm rõ các tình tiết của vụ án và ngăn chặn các hành vi phạm tội khác. Người phạm tội
được coi là tự thú khi chính người đó tự đến cơ quan có trách nhiệm khai báo đầy đủ
về hành vi phạm tội của mình. Người tự thú bao gồm: những người đã thực hiện hành
vi phạm tội nhưng chưa bị phát hiện hoặc đã bị phát hiện, bị tạm giữ, bị phạt tù mà bỏ
trốn hoặc đang bị truy nã mà ra tự thú13. Trên cơ sở những thông tin có trong lời khai
của người tự thú, cơ quan điều tra tiến hành xác minh làm rõ: có hay không có dấu hiệu
11

Xem khoản 3 Điều 144 BLTTHS 2015
Vụ pháp chế và quản lý khoa học Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Giới thiệu một số nội dụng của Bộ luật tố
tụng hình sự năm 2015 và Nghị quyết triển khai thi hành, Hà nội ngày 20/12/2015, Tr.5.
12

GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà



thiệt hại về tài sản. Trong thực tế, pháp nhân có thể bị thiệt hại cả về vật chất lẫn thiệt
13

Xem PGS.TS.Võ Khánh Vinh, Bình luận khoa học bộ luật tố tụng hình sự, Nhà xuất bản công an nhân dân,
năm 2004, Tr.255.

GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà


Luận văn Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
hại về uy tín, chẳng hạn một doanh nghiệp bị giả mạo về thương hiệu, bị vu khống làm
mất uy tín trong kinh doanh...
Bị hại là chủ thể trực tiếp bị thiệt hại: đây là những thiệt hại thực tế xảy ra về mặt
sức khỏe, tinh thần, danh dự, nhân phẩm, uy tín mà bị hại phải gánh chịu trực tiếp do
hành vi phạm tội gây ra đối với họ. Nếu một đối tượng bị thiệt hại gián tiếp từ một
hành vi phạm tội thì không được xem xét với tư cách là bị hại.
Thiệt hại của bị hại phải do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra: thiệt hại của bị
hại phải là đối tượng tác động của tội phạm cụ thể quy định trong Bộ luật hình sự. Bởi
lẽ trong thực tế xã hội phát sinh đa dạng các mối quan hệ và rất nhiều hành vi vi phạm
pháp luật mà pháp luật hình sự chỉ điều chỉnh một số hành vi vi phạm là tội phạm được
quy định cụ thể. Do đó, những thiệt hại là đối tượng tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra
mới được xem là thiệt hại được pháp luật hình sự bảo vệ.
Như vậy, có thể nhận thấy các đặc điểm trên là tiêu chí quan trọng để phân biệt bị
hại với các chủ thể là nguyên đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến
vụ án..
1.2.2 Khái niệm, đặc điểm khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại là trường hợp đặc biệt được quy
định trong pháp luật tố tụng hình sự. Việc quyết định khởi tố vụ án hình sự của cơ quan

quy định chung của Bộ luật tố tụng hình sự về khởi tố vụ án hình sự như: căn cứ khởi
tố vụ án hình sự, căn cứ không khởi tố vụ án hình sự…Đặc biệt, việc khởi tố vụ án
hình sự theo yêu cầu của bị hại được quyết định trên cơ sở kết hợp giữa yếu tố có dấu
hiệu tội phạm và có yêu cầu khởi tố vụ án của bị hại. Có thể hiểu nếu có dấu hiệu tội
phạm xảy ra trong các trường hợp được quy định khởi tố theo yêu cầu của bị hại mà
không có yêu cầu khởi tố của bị hại thì cơ quan có thẩm quyền cũng không được khởi
tố vụ án, ngược lại, nếu bị hại yêu cầu cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án mà trong
quá trình xác minh kết luận không có dấu hiệu tội phạm thì cũng không được khởi tố
vụ án hình sự14.
Trường hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại là trường hợp đặc biệt
được quy định trong pháp luật tố tụng hình sự, đây có thể xem là trường hợp duy nhất
công nhận quyền tư tố trong tố tụng hình sự. Do đó, ngoài việc tuân thủ các quy định
chung về khởi tố vụ án hình sự thì còn có một số đặc điểm riêng biệt như sau:
Chỉ được khởi tố vụ án trên cơ sở có yêu cầu của bị hại: pháp luật quy định chỉ
được khởi tố vụ án khi có yêu cầu của bị hại đối với các sự kiện phạm tội thuộc các tội
phạm quy định tại khoản 1 các điều 134, 135, 136, 138, 139, 141, 143, 155, 156 và 226
của Bộ luật hình sự 2015. Đây là nhưng tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng gây
thiệt hại trực tiếp đến bị hại, có mức độ nguy hiểm cho xã hội thấp.

14

Xem PGS.TS.Võ Khánh Vinh, Bình luận khoa học bộ luật tố tụng hình sự, Nhà xuất bản công an nhân dân,
năm 2004, Tr.285.

GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà


Luận văn Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại

chỉ vụ án thì cơ quan tiến hành tố tụng vẫn có quyền đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án
15
16

Khoản 1 điều 155 BLTTHS 2015
Xem Khoản 2 Điều 155 BLTTHS 2015

GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà


Luận văn Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
theo quy định. Khi người yêu cầu rút yêu cầu khởi tố vụ án hình sự thì không được yêu
cầu lại trừ trường hợp việc rút yêu cầu do bị ép buộc, cưỡng bức.
Tóm lại, Trường hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại là trường hợp
đặc biệt của tố tụng hình sự. Trong trường hợp này cơ quan có thẩm quyền chỉ được
khởi tố vụ án khi có yêu cầu của bị hại. Giải quyết các vụ án thuộc trường hợp quy
định khởi tố theo yêu cầu của bị hại ngoài việc phải tuân thủ đúng các quy định của
pháp luật về khởi tố vụ án hình sự còn phải xem xét các đặc điểm riêng của trường hợp
này là: việc khởi tố bắt buộc phải có yêu cầu của bị hại, không phải yêu cầu khởi tố
nào của bị hại cũng được chấp nhận, không phải chủ thể nào cũng có quyền yêu cầu
khởi tố vụ án hình sự, chủ thể đã yêu cầu khởi tố vụ án hình sự có quyền rút yêu cầu
khởi tố.
1.2.3 Hậu quả pháp lý của việc yêu cầu khởi tố vụ án
Yêu cầu khởi tố là điều kiện cần để cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố
vụ án trong trường hợp các tội phạm quy định chỉ được khởi tố khi có yêu cầu. Có thể
hiểu không phải khi nào có yêu cầu khởi tố cũng dẫn đến việc cơ quan có thẩm quyền
ra quyết định khởi tố vụ án mà việc khởi tố còn phải đáp ứng các quy định chung về
khởi tố vụ án hình sự. Việc bị hại quyết định yêu cầu cơ quan có thẩm quyền khởi tố

quyết định của bản án, quyết định sơ thẩm, tuyên bố bị cáo không phạm tội.
1.3 Sự cần thiết và ý nghĩa của việc khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại
1.3.1 Sự cần thiết của việc khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại
Bất kì một xã hội nào cũng luôn lấy con người làm trung tâm của mọi sự phát
triển. Liên quan đến con người đó là quyền con người, xã hội ngày càng phát triển thì
quyền con người lại ngày càng được đề cao hơn. Nhà nước ta với bản chất là nhà nước
“của dân, do dân và vì dân”. Trong xã hội đó, con người vừa là mục tiêu vừa là động
lực phát triển. Quyền con người được khẳng định trong nhiều văn bản pháp lý của nhà
nước mà quan trọng nhất phải nói đến là Hiến pháp – đạo luật cơ bản của nhà nước.
Điều 14 Hiến pháp Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 (Hiến pháp 2013)
quy định quyền con người được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp
và pháp luật. Điều 20 Hiến pháp 2013 quy định: “ mọi người có quyền bất khả xâm
phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm; không
bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm
phạm thân thể, xúc phạm danh dự, nhân phẩm”. Quyền con người được pháp luật bảo
vệ thông qua các hoạt động của hệ thống cơ quan lập pháp, tư pháp, hành pháp.
Pháp luật tố tụng hình sự với vai trò là một bộ phận của hệ thống pháp luật, việc
hoàn thiện các quy định về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại nhằm đảm bảo
quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, thể hiện sự tôn trọng từ phía nhà nước đối với
nguyện vọng chính đáng của công dân. Trong nhiều trường hợp tội phạm xảy ra có
mức độ gây nguy hiểm cho xã hội thấp, thuộc nhóm tội xâm phạm đến sức khỏe, danh
dự, nhân phẩm, tài sản, uy tín của bị hại, liên quan trực tiếp đến yếu tố nhân thân, cá
17

Xem Khoản 3 điều 136 BLTTHS 2015.

GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà


nước có thẩm quyền nhằm duy trì trật tự xã hội, không phụ thuộc vào ý muốn cá nhân
và không ai có thể can thiệp. Tuy nhiên trong một số trường hợp nhất định, xuất phát
từ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại pháp luật tố tụng hình sự cho phép bị hại lựa
chọn yêu cầu khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự. Việc quy định trường hợp khởi
GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà


Luận văn Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại có ý nghĩa quan trọng trong việc thể chế hóa
các quy định pháp luật, đảm bảo quyền vào lợi ích hợp pháp của bị hại và đáp ứng yêu
cầu công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm trong xã hội hiện nay.
Việc nhà nước trao cho bị hại quyền yêu cầu khởi tố vụ án thể hiện sự quan tâm
của nhà nước đến nguyện vọng của bị hại, đảm bảo quyền con người, quyền tự do của
công dân. Thể hiện một khía cạnh của nguyên tắc công bằng trong tố tụng hình sự, vì
trong một số trường hợp việc quyết định khởi tố vụ án hình sự trái với ý muốn của bị
hại có thể gây thêm nhiều mất mát đối với họ. Do đó, pháp luật quy định một số trường
hợp cụ thể chỉ được khởi tố theo yêu cầu của bị hại để đảm bảo sự phù hợp giữa lợi ích
của bị hại với lợi ích của xã hội mà nhà nước là đại diện.
Trong trường hợp mà hành vi phạm tội vừa xâm phạm đến trật tự xã hội, vừa xâm
phạm đến sức khỏe, tài sản, danh dự, uy tín… của bị hại, việc khởi tố vụ án hình sự chỉ
mang lại lợi ích rất nhỏ cho xã hội nhưng lại gây tổn hại lớn hơn đối với lợi ích của bị
hại. Việc quy định trường hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại có ý nghĩa
rất quan trọng đối với bị hại, vì trường hợp này pháp luật tạo một khả năng cho phép bị
hại có điều kiện cân nhắc kỹ hơn về lợi ích của mình để đưa ra quyết định có hay
không yêu cầu cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự để truy cứu
về hành vi phạm tội đã gây thiệt hại cho họ. Quy định này cũng tạo điều kiện để người
phạm tội có cơ hội thỏa thuận khắc phục hậu quả đối với hành vi phạm tội mình đã gây
ra, hạn chế việc gây thêm nhưng tổn thất về mặt tinh thần, danh dự, uy tín… không cần

tố tụng hình sự đơn lẽ, ngày 28/6/1988 tại kì họp Quốc hội thứ ba, Quốc hội nước
Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá VIII đã thông qua Bộ luật tố tụng hình sự.
Bộ luật này có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/1989, đây là Bộ luật tố tụng hình sự
đầu tiên của nước ta. Từ nghiên cứu, pháp luật tố tụng hình sự của nhiều quốc gia trên
thế giới và từ thực tiển xét xử trong nước mà trong Bộ luật tố tụng hình sự 1988 trường
hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại lần đầu tiên được quy định.
Với quan điểm cho phép người bị hại được quyền yêu cầu khởi tố trong một số trường
hợp hành vi phạm tội có tính chất nguy hiểm không cao, không gây ảnh hưởng lớn đến
trật tự xã hội. Điều 88 Bộ luật tố tụng hình sự 1988 quy định 06 tội danh được khởi tố
theo yêu cầu của người bị hại là: tội cố ý gây thương tích hoặc làm tổn hại cho sức
khỏe người khác, tội hiếp dâm, tội cưỡng dâm, tội làm nhục người khác, tội vu khống
và tội xâm phạm quyền tác giả, quyền sáng chế, phát minh. 18. Trong trường hợp người
bị hại rút yêu cầu trước ngày mở phiên tòa thì vụ án phải được đình chỉ, tuy nhiên
trong trường hợp cần thiết tuy người bị hại rút yêu cầu nhưng Viện kiểm sát hoặc Tòa
án vẫn có thể tiếp tục tiến hành tố tụng đối với vụ án. Bộ luật tố tụng hình sự 1988 quy
định rõ người bị hại là người bị thiệt hại về thể chất, về tinh thần hoặc về tài sản do tội
18

Xem khoản 1 điều 88 Bộ luật tố tụng hình sự 1988 khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại, quy định:
“1. Những vụ án về tội phạm được quy định tại khoản 1 điều 109; đoạn 1, khoản 1 điều 112; đoạn 1, khoản 1
điều 113; khoản 1 điều 116; khoản 1 điều 117 và điều 126 Bộ luật hình sự chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của
người bị hại…”

GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà


Luận văn Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
phạm gây ra; quy định cụ thể quyền và nghĩa vụ của người bị hại, người đại diện hợp

mình cũng như quy định rõ hơn nghĩa vụ và trách nhiệm của người bị hại nhằm tăng
GVHD: Ths. Trần Hồng Ca

SVTH: Nguyễn Trúc Hà


Luận văn Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
cường trách nhiệm của họ trong việc phối hợp với cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố
tụng phát hiện, xử lý tội phạm. BLTTHS 2015 bổ sung cho bị hại và người đại diện
theo pháp luật của họ 05 quyền và 02 nghĩa vụ để thực hiện. BLTTHS 2015 cho phép
bị hại rút đơn yêu cầu là căn cứ để các cơ quan tiến hành tố tụng ra quyết định đình chỉ
điều tra, đình chỉ vụ án, không quy định thời điểm rút yêu cầu khởi tố vụ án là trước
ngày mở phiên tòa sơ thẩm như Bộ luật tố tụng hình sự 2003, ngoài ra các quy định
khác cơ bản không thay đổi so với Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

CHƯƠNG 2:
QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ
THEO YÊU CẦU CỦA BỊ HẠI.
2.1 Các trường hợp tội phạm khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại
2.1.1 Tính chất, mức độ tội phạm
Tại Khoản 1 Điều 8 Bộ luật hình sự 2015 quy định: “Tội phạm là hành vi nguy
hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách
nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm
phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ
chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội,
quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp
pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ
nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự”. Từ cơ sở đó có thể hiểu
tội phạm là hành vi gây nguy hiểm cho xã hội, có lỗi, trái pháp luật hình sự và phải
chịu xử lý hình sự. Căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi