[Lê Hiền] Bộ tài liệu 132 đề Ôn thi Đại học môn Ngữ Văn

Đề 19.6. Phân tích giá trị nhân đạo trong truyện ngắn “chiếc thuyền
ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu.
Nguyễn Minh Châu là một nhà văn, một cây bút tiên phong của văn học
Việt Nam thời kì đổi mới với quan điểm sáng tác rất hay: "Văn học và đời sống là
những vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người". Con người trong cuộc sống
là tiêu điểm mà Nguyễn Minh Châu rất quan tâm, tìm tòi, khám phá những điều
thú vị, mới mẻ. Và nói về con người thì "toàn bộ sự nghiệp văn học của Nguyễn
Minh Châu là một bài ca tràn đầy cảm hứng nhân đạo nồng nhiệt". Với truyện
ngắn "Chiếc thuyền ngoài xa"(1983) - một trong những tác phẩm xuất sắc thuộc
giai đoạn đổi mới- Nguyễn Minh Châu càng bộc lộ rõ nét, sâu sắc cảm hứng nhân
đạo của mình. Qua những trang viết, nhà văn gửi lại cuộc đời tấm lòng ưu ái đối
với những người phụ nữ làng chài lam lũ, chịu nhiều nỗi đau đớn, thiệt thòi và
những đứa trẻ của kiếp vạn đò rày đây mai đó trên sông trên biển; nhà văn gửi lại
những hiểu biết, khám phá sâu sắc của mình về số phận, về những cuộc đời buồn
vui, dang dở.
Truyện ngắn "Chiếc thuyền ngoài xa" lấy bối cảnh là một vùng biển từng là
chiến trường cũ của thời chống Mỹ. Mạch chính của truyện là những lời kể, những
suy tư của nhân vật Phùng- một nghệ sĩ nhiếp ảnh, cũng từng là một người lính
trực tiếp tham gia chiến đấu ở vùng biển này; nay về lại chiến trường cũ để chụp
bổ sung một bức ảnh với cảnh biển buổi sáng có sương mù.Trong chuyến đi thực
tế ấy, Phùng đã phát hiện ra cái mâu thuẫn éo le trong nghề nghiệp của mình: đằng
sau bức tranh con thuyền mờ sương rất đẹp như "một bức tranh mực tàu của một
danh hoạ thời cổ" mà anh đã tình cờ chụp được là số phận đớn đau của một người
phụ nữ, là sự nheo nhóc chẳng đẹp đẽ gì trong một gia đình lao động làm nghề
chài lưới. Với cuộc sống nghèo khổ, cảnh vật vắng lặng, chỉ "vài bóng người lớn
lẫn trẻ con ngồi im phăng phắc như tượng trên chiếc mui khum khum, đang hướng
mặt vào bờ". Hình ảnh người đàn bà xấu xí trạc ngoài bốn mươi tuổi dần hiện ra
với "một thân hình quen thuộc của đàn bà vùng biển, cao lớn với những đường nét
thô kệch", rỗ mặt, "mệt mỏi sau một đêm thức trắng kéo lưới, tái ngắt và dường

tâm hồn Phác chất chứa những nỗi đau âm ỉ như những đợt sóng biển phủ vào đất
liền đã rút nhưng vẫn để lại cái chất mặn làm xót cây khoai, cây lúa; tâm hồn em
bị tổn thương. Phác thương mẹ, hận cha; tính cách em trở nên cộc cằn, thô bạo,
không hồn nhiên như những đứa bạn cùng trang lứa. Mỗi khi mẹ bị cha đánh,
thằng Phác "giận dữ căng thẳng", nó "như một viên đạn trên đường lao tới đích đã
nhắm" nhảy xổ vào cha nó,"giàng lấy chiếc thắt lưng", "dướng thẳng người vung
chiếc khoá sắt quật vào giữa khuôn ngực trần vạm vỡ cháy nắng" của lão đàn ông.
Hay có lúc Phác dùng con dao găm làm vũ khí để bảo vệ người mẹ đáng thương
của nó, nhưng đã bị người chị gái giật lại. Rồi nó tuyên bố với mọi người rằng "nó
còn có mặt ở dưới biển này thì mẹ nó không bị đánh". Tất cả làm cho tâm hồn
Phác bị vẩn đục. Nguyễn Minh Châu như muốn nhắn nhủ mọi người hãy bảo vệ
trẻ em, hãy để chúng lớn lên trong tình yêu thương của cha mẹ, sống trong gia
đình hạnh phúc, phát triển toàn diện. Đồng thời mọi người hãy tạo ra môi trường
tốt đẹp cho trẻ em; cũng chính vì lẽ đó mà ở cuối truyện Nguyễn Minh Châu đã
viết "sợ thằng bé có thể làm điều gì dại dột đối với bố nó, mụ đã phải gửi nó lên
rừng nhờ bố mình nuôi đã nửa năm nay", như một lời thông điệp khuyên mọi
người nên thay đổi môi trường sống sao cho phù hợp, tốt đẹp với trẻ em.
Bên cạnh đó, Nguyễn Minh Châu chỉ ra việc dân trí thấp, đông con và
nghèo khổ là nguy cơ đáng sợ để hình thành bạo lực gia đình. Đúng vậy! Trong
một lần tâm sự với nhà văn Lê Lựu, ông kể:"Quê tôi là Quỳnh Hait, thôn Kẻ Thơi,
vùng Lạch Thơi, Lạch Quèn. Dữ dội lắm! Dân Lạch Thơi nhiều nơi sợ vì chỉ có
uống rượu và đánh nhau. Rượu say, ngủ luôn ở bãi biển. Mỗi đêm, những người
đàn bà phải đi nhặt chồng về. Cả làng làm nghề đánh cá, chài lưới chẳng học hành
gì cả. Tôi còn nhớ ông Điềm mỗi khi say rượu, cởi truồng nồng nỗng, quần vắt lên
vai, đi vào trong xóm, lấy quần đánh chó. Gặp ai cũng chửi tuốt Nhưng vớ phải
một mụ bán bánh đa ở chợ làng còn dữ dội hơn. Mụ tuột váy ra, lấy váy đánh vào
mặt, lão Điềm phải thua. Lại có người uống rượu say, lấy mảnh thuỷ tinh rạch
ngang bụng, ruột xổ ra rồi chết(...). Một cái làng vô học,thích ai thì nấy đúng,
chẳng biết phải trái gì cả". Từ những lời tâm sự của Nguyễn Minh Châu, chúng ta
cảm nhận dáng dấp của làng nhà văn cũng xuất hiện đâu đó trong "Chiếc thuyền

đạo giúp Nguyễn Minh Châu viết đượ những trang văn hay nhất mang đầy giá trị
nhân đạo sâu sắc.
***

4