ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ HỒNG NHÂM

ĐẶC ĐIỂM TƯ DUY TIỂU THUYẾT
NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS. Trương Đăng Dung

THÁI NGUYÊN - 2016
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan rằng đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi và
được sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trương Đăng Dung. Các nội dung
nghiên cứu, kết quả trong luận văn này là trung thực và chưa từng được công
bố dưới bất kỳ hình thức nào. Nếu phát hiện có bất kỳ sự gian lận nào tôi xin
chịu hoàn toàn trách nhiệm về nội dung luận văn của mình.
Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn
và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều được ghi rõ nguồn gốc.

Thái Nguyên, tháng 04 năm 2016

Mục lục ............................................................................................................. iii
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
NỘI DUNG..................................................................................................... 11
Chương 1. KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ TƯ DUY TIỂU THUYẾT VÀ
HÀ NH TRÌ NH SÁNG TÁC CỦ A NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG ............... 11
1.1. Khái lược chung về tiểu thuyết và tư duy tiể u thuyế t .............................. 11
1.1.1. Khái lươ ̣c về tiểu thuyết ........................................................................ 11
1.1.2. Tư duy tiể u thuyế t ................................................................................. 13
1.2. Nguyễn Bình Phương và hành trình sáng tác văn chương....................... 15
1.2.1. Nhà văn Nguyễn Bin
̀ h Phương ............................................................. 15
1.2.2. Tiể u thuyế t của nhà văn Nguyễn Biǹ h Phương trong bố i cảnh tiể u
thuyế t Viê ̣t Nam đương đa ̣i ............................................................................. 17
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1.................................................................................. 28
Chương 2. THẾ GIỚI NHÂN VẬT VÀ KHÔNG GIAN – THỜI
GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH
PHƯƠNG ....................................................................................................... 30
2.1. Thế giới nhân vâ ̣t trong tiể u thuyế t của Nguyễn Bình Phương ............... 30
2.1.1. Nhân vâ ̣t khiế m khuyế t ......................................................................... 32
2.1.2. Nhân vâ ̣t người âm, hồ n ma .................................................................. 40
2.1.3. Nhân vâ ̣t cô đơn .................................................................................... 45
2.2. Không gian – thờ i gian nghê ̣ thuâ ̣t trong tiể u thuyế t Nguyễn
Bình Phương ................................................................................................... 52
2.2.1. Không gian nghê ̣ thuâ ̣t .......................................................................... 52
2.2.2. Thời gian nghê ̣ thuâ ̣t ............................................................................. 58
Tiểu kết chương 2............................................................................................ 63
iii


Chương 3. KẾT CẤU VÀ NGÔN NGỮ TRONG TIỂU THUYẾT

những thành tựu nhất định. Những thập niên cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI,
tiểu thuyết nước ta bắt đầu có dấu hiệu chững lại. Việc tìm ra một con đường
mới, một hướng đi mới cho thể loại tiểu thuyết trở thành yêu cầu vô cùng bức
thiết. Con đường mới, hướng đi mới đó lại gắn bó chặt chẽ với sự đổi mới tư
duy tiểu thuyết của các nhà văn. Trong những năm gần đây, vấn đề tư duy
tiểu thuyết và đổi mới tư thể loại tiểu thuyết luôn thu hút sự quan tâm chú ý
của đông đảo các nhà nghiên cứu phê bình cũng như giới tiểu thuyết gia ở
Việt Nam. Tiểu thuyết nước nhà đang phát triển ra sao? Lối đi nào là phù hợp
nhất cho tiểu thuyết trong thời điểm hiện tại? Cần phải đổi mới tư duy tiểu
thuyết như thế nào?… Đây đều là những dấu hỏi lớn còn chưa có câu trả lời
1


thỏa đáng. Nhằm góp thêm một lời kiến giải cho những câu hỏi trên, việc
nghiên cứu về tư duy tiểu thuyết là một vấn đề có tính cấp thiết, mang ý nghĩa
lí luận và thực tiễn sâu sắc.
1.3. Trong tiến trình tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, Nguyễn Bình
Phương là một cây bút có nhiề u đố ng góp quan trọng. Bắt đầu viết văn từ
những thập niên cuối của thế kỉ XX, cho đến nay, nhà văn này đã có một khối
lượng các tác phẩm tiểu thuyết nhất định. Nhắc đến Nguyễn Bình Phương,
giới nghiên cứu phê bình thường nhắc đến một chân dung văn học với nhiều
tìm tòi, đổi mới, cách tân trong kĩ thuật viết tiểu thuyết cũng như một tư duy
tiểu thuyết độc đáo, mới lạ. Nhà văn Thái Nguyên đã mang đến cho nền văn
học nước nhà một luồng gió mới, một hơi thở mới. Phân tích những đặc điểm
trong tư duy tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương là một cách để tác giả luận
văn khẳng định những đóng góp to lớn của cây bút văn chương này vào tiến
trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại.
1.4. Trong những ngày của tháng 10 năm 2015 vừa qua, nhà văn
Nguyễn Bình Phương vừa vinh dự nhận đươ ̣c giải thưởng Văn ho ̣c ở ha ̣ng
mu ̣c văn xuôi do Hội nhà văn Hà Nô ̣i bầ u cho ̣n với tiể u thuyế t Mình và họ.

cũng quan trọng. Cần phải thay đổi trong quan niệm, trong nhận thức, ứng xử,
và cung cách quản lí các nhà văn. Dương Duy Ngữ cho rằng, người tiếp nhận
cần phải có đầu óc thông thoáng, cởi mở, đồng cảm để chấp nhận được mọi
phong cách, mọi cách tân của văn học nói chung và tiểu thuyết nói riêng.
Phạm Đức nói rõ cầ n phải đổ i mới tư duy tiế p nhận tiể u thuyế t và nhà xuấ t
bản chin
́ h là nơi bắ t đầu của sự đổ i mới đó. Tất cả những điều này đều được
thâu tóm trong cuốn “Đổi mới tư duy tiểu thuyết”, NXB Hội nhà văn, 2002.
Nhà nghiên cứu Bùi Viê ̣t Thắ ng trong cuố n “Tiể u thuyế t đương đại”
đã đề cập những vấn đề chung nhất của tiểu thuyết đương đại (tính từ năm
1975 đế n nay). Trong thời điể m này, nhiề u cây bút văn chương và phê bình
vẫn tỏ ra lúng túng trong viê ̣c tìm đường và go ̣i tên các thể loa ̣i văn ho ̣c. Tác
giả đă ̣c biê ̣t bày tỏ quan điể m phải đổ i mới tư duy trong văn ho ̣c, trong đó có

3


tư duy tiể u thuyế t. Đây là mô ̣t vấ n đề bức thiế t để thúc đẩ y văn ho ̣c nước
nhà tiế n lên.
PGS.TS Phạm Quang Trung trong bài viết “Thời của đổi mới tư duy”
đăng trên trang web http://www.pqtrung.com có đưa ra những ý kiến xác
đáng về việc đổi mới tư duy trong tiểu thuyết. Ông cho rằng tiểu thuyết không
chỉ có một dạng hình duy nhất mà vô cùng đa dạng, phong phú. Nhà nghiên
cứu này cũng đề xuất việc để đổi mới tư duy tiểu thuyết cần tập một thói quen
mới và từ bỏ những thói quen cũ.
Mới đây, PGS.TS Nguyễn Bích Thu trong bài nghiên cứu “Một cách
tiếp cận tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới” (http://123doc.org/) đã đưa ra
một cái nhìn khái quát về tiểu thuyết Việt Nam từ khi mới hình thành cho đến
thời kì đổi mới, những thành tựu về đội ngũ tiểu thuyết gia và tác phẩm tiểu
thuyết trong những năm gần đây. Cùng với đó là diện mạo tiểu thuyết Việt

Nguyễn Bình Phương và các sáng tác của ông làm đối tượng tìm hiểu. Có
nhiều ý kiến trái chiều khác nhau xoay quanh cách viết và nghệ thuật viết văn
khá mới mẻ và độc đáo của cây bút này.
Nhà nghiên cứu phê bình Thụy Khuê thuộc viện nghiên cứu văn học
Paris là một trong những người đầu tiên quan tâm đến các tác phẩm của
Nguyễn Bình Phương và có những công trình nghiên cứu chuyên sâu về nhà
văn này. Các công trình nghiên cứu đó đều được đăng tải trên trang web cá
nhân của Thụy Khuê: http://thuykhue.free.fr/. Nhắc đến các bài viết của Thụy
Khuê về Nguyễn Bình Phương, ta phải kể đến: “Khuynh hướng hiện thực
huyền ảo trong tiểu thuyết Những đứa trẻ chết già”; “Tính chất hiện thực linh
ảo âm dương trong tiểu thuyết Người đi vắng”; “Những yếu tố tiểu thuyết mới
trong tác phẩm Trí nhớ suy tàn”; “Thoạt kỳ thủy trong vùng đất Cậm Cam
hoang vu của Nguyễn Bình Phương”; “Thế tĩnh tọa trong tác phẩm Ngồi của
Nguyễn Bình Phương”… Nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương, Thụy Khuê
muốn nhấn mạnh đến những yếu tố mới trong tiểu thuyết của ông. Nhà nghiên
cứu đánh giá cao sự nỗ lực tìm tòi và đổi mới kĩ thuật viết của Nguyễn Bình
5


Phương được thể hiện qua từng tác phẩm của ông bởi mỗi truyện mà nhà văn
viết ra đều “… có thể đọc xuôi, đọc ngược, đọc từ trong ra ngoài, từ trên
xuống dưới, đều “được” cả! Cấu trúc lắp ghép, cắt dán của hội họa, cho
phép mỗi độc giả có thể sáng tạo ra một lối đọc riêng. Và vì có thể có nhiều
“sự đọc” khác nhau cho nên có nhiều cách hiểu khác nhau và do đó tác giả
đã tạo ra một mê hồn trận” [28]. Tất cả mọi sự đổi mới hay thể nghiệm đó
đều hướng đến một mục đích cao cả của văn chương đó là khám phá sâu hơn
đến cái cốt lõi của cuộc sống mà ở đó con người giữ vị trí trung tâm.
Cùng với Thụy Khuê, Đoàn Cầm Thi cũng là nhà nghiên cứu sớm quan
tâm, chú ý tới các sáng tác của Nguyễn Bình Phương. Các bài viết phải kể đến
như: “Sáng tạo văn học: giữa mơ và điên”, “Người đàn bà nằm: Từ Thiếu nữ

45/2006, Hoàng Ngọc An: “Xác định người kể chuyê ̣n trong tiể u thuyế t Trí
nhớ suy tàn của Nguyễn Bình Phương” (http://www.evan.com.vn), Nguyễn
Mạnh Hùng với “Người đi vắng, ai đọc Nguyễn Bình Phương hay nỗi cô đơn
của tiểu thuyết cuối thế kỷ” (http://www.evan.com.vn), Tiểu Linh: “Ám ảnh
trăng và máu trong Thoạt kỳ thủy” (http://www.vietnam.net.vn); bài nghiên
cứu của Hoàng Nguyên Vũ: “Một lối đi riêng của Nguyễn Bình Phương”
(http://nld.com.vn)...
Trong những năm trở lại đây, có không ít những khóa luận tốt nghiệp,
luận văn thạc sĩ, tiến sĩ nghiên cứu chuyên sâu về tiểu thuyết Nguyễn Bình
Phương. Tác giả Hồ Bích Ngọc trong luận văn thạc sĩ năm 2006 (Đại học sư
phạm Hà Nội) “Nguyễn Bình Phương với việc khai thác tiềm năng thể loại
để hiện đại hóa tiểu thuyết” đã tập trung điểm nhìn nghiên cứu vào khía
cạnh ngôn ngữ của tiểu thuyết nhà văn Thái Nguyên. Từ đó cho thấy được
những cách tân, những đổi mới đáng trân trọng trong nghệ thuật viết văn của
Nguyễn Bình Phương.
Nguyễn Thị Ngọc Anh (Đại học Sư phạm – đa ̣i ho ̣c Thái Nguyên) với
luận văn thạc sĩ “Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương” cũng đã
7


có những đóng góp quan trọng trong việc làm rõ yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết
Nguyễn Bình Phương trên các phương diện không gian, thời gian, nhân vật,
kết cấu, hình ảnh, mô típ trần thuật, ngôn ngữ…
Ngoài ra, các khóa luận tốt nghiệp, luận văn nghiên cứu về Nguyễn
Bình Phương cần phải kể đến như “Cốt truyện và nhân vật trong tiểu thuyết
Nguyễn Bình Phương”, khóa luận tốt nghiệp của Nguyễn Thúy Hằng khoa
Văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, năm 2010,
“Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương”,
luận văn thạc sĩ văn học của Vũ Thị Phương, trường Đại học Khoa học Xã
hội và Nhân văn, 2008, “Thời gian tự sự trong tiểu thuyết Nguyễn Bình

- Khẳng định vai trò và vị trí của nhà văn Nguyễn Bình Phương đối với
công cuộc đổi mới văn học Việt Nam đương đại.
- Chỉ ra đặc điểm tư duy cũng như những đóng góp của nhà văn
Nguyễn Bình Phương cho tiểu thuyết Việt Nam.
- Trau dồi thêm tri thức cho bản thân về vấn đề tư duy tiểu thuyết, tiểu
thuyết Việt Nam đương đại và có những hiểu biết nhất định về nhà văn
Nguyễn Bình Phương.
4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu khái quát về tiểu thuyết và quá trình đổi mới tiểu thuyết Việt
Nam đương đại.
- Phân tích, lí giải các vấn đề liên quan đến đổi mới tư duy thể loại tiểu
thuyết của nhà văn Nguyễn Bình Phương qua một số tiểu thuyết cụ thể.
- Chỉ ra đặc điểm tư duy tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương trên các
phương diện: nhân vật, không gian – thời gian nghê ̣ thuâ ̣t, kết cấu, ngôn ngữ
của tác phẩm.
5. Phương pháp nghiên cứu
Trong luận văn này, chúng tôi có vận dụng một số khái niệm của lí luận
văn học, lí thuyết của thi pháp học, tự sự học.

9


Bên cạnh đó, chúng tôi cũng sử dụng một số các phương pháp nghiên
cứu như: Phương pháp so sánh, phương pháp hệ thống, phương pháp loại
hình, phương pháp phân tích – tổng hợp.
6. Đóng góp của đề tài
Luận văn góp phần làm rõ vấn đề tư duy nghệ thuật trong thể loại tiểu
thuyết Việt Nam đương đại qua một số tiểu thuyết cụ thể của nhà văn Nguyễn
Bình Phương.
Khẳng định những đóng góp của Nguyễn Bình Phương về tư tưởng và

trong Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn
Khắc Phi (đồng chủ biên): “Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả
năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian.
Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh
phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt vật chất, tái
hiện nhiều tính cách đa dạng” [19, tr.328].
Như vậy, nói cho cùng, tiểu thuyết là một loại tác phẩm tự sự có dung
lượng lớn. Nó là sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ, phản ánh, tái hiện
cuộc sống con người ở mọi phương diện, mọi khía cạnh khác nhau.
Có thể nói, thể loại tiểu thuyết từ buổi mới khai sinh cho đến nay đã
trải qua một chặng đường dài với đầy rẫy những biến động thăng trầm của
11


thời đại. Ở châu Á, tiểu thuyết xuất hiện từ rất sớm. Vào thời kỳ Ngụy-Tấn
của Trung Quốc (thế kỷ III - IV), tiểu thuyết được manh nha dưới dạng
những tác phẩm chí quái, chi nhân. Sang đến đời Đường và đời Minh, tiểu
thuyết phát triển rực rỡ và đạt tới đỉnh cao với những pho tiểu thuyết
chương hồi như Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, Thủy hử của Thi
Nại Am, Tây du ký của Ngô Thừa Ân, Kim Bình Mai của Tiếu Tiếu Sinh,
Hồng Lâu Mộng của Tào Tuyết Cần. Thời hiện đại tiểu thuyết Trung Quốc
vượt thoát những thể loại truyền thống, ảnh hưởng lớn từ các trào lưu văn
học phương Tây đương thời với sáng tác của các tác gia như Lỗ Tấn, Giả
Bình Ao, Mạc Ngôn v.v.
Ở phương Tây, Tiểu thuyết có mầm mống ban đầu từ các tác phẩm tự
sự viết bằng tiếng Roman trong các tác phẩm thuộc về đề tài anh hùng, đó là
những tiểu thuyết kỵ sĩ với những biến cố và tình huống phi thường. Tuy
nhiên, nhìn nguồn gốc của thể loại, các nhà nghiên cứu có thể truy nguyên về
tận thời Hi Lạp với những trang văn lấy cảm hứng từ con người cá nhân riêng
lẻ. Thời kỳ Phục Hưng, tiểu thuyết phát triển trong các tác phẩm thuộc về thể

học đặc sắc. Hoàng Lê nhất thống chí tái hiện một cách sống động bức tranh
xã hội rộng lớn thời vua Lê, chúa Trịnh thông qua kết cấu chương hồi tương
tự tiểu thuyết thời Minh - Thanh tại Trung Hoa. Yếu tố đời tư và mạch tự sự
trong các truyện Nôm khuyết danh và hữu danh đương thời như Hoa tiên kí,
Nhị độ mai, Phạm Công Cúc Hoa, Phạm Tải Ngọc Hoa và Truyện Kiều cũng
ít nhiều góp phần thúc đẩy sự phát triển của thể loại. Tấ t cả những điề u trên
đề u là nề n tảng, tiề n đề quan tro ̣ng để bước sang thế kỉ XX, tiể u thuyế t hiê ̣n
đa ̣i thâ ̣t sư ̣ đươ ̣c hình thành và nở rô ̣ ở Viê ̣t Nam. Đó là mô ̣t bước tiế n dài
của nề n văn ho ̣c dân tô ̣c trên con đường hô ̣i nhâ ̣p với nề n văn ho ̣c nhân loa ̣i.
1.1.2. Tư duy tiể u thuyế t
Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam có nhâ ̣n đinh
̣ rằ ng tư duy là sản
phẩm cao nhất của vật chất được tổ chức một cách đặc biệt của bộ não con
13


người. Tư duy có đić h cuố i cùng của nó là phản ánh hiê ̣n thực khách quan.
Trong thực tế , tư duy là mô ̣t quá trình tổ ng hơ ̣p của lí trí và tình cảm. Quá
trình tư duy cũng mang trong mình yế u tố chủ quan, có người dựa trên lí trí,
có người nghiêng về tình cảm. Tư duy ta ̣o nên sự biế n đổ i về chấ t trong kế t
quả của hành đô ̣ng và nhâ ̣n thức. Các nhà khoa ho ̣c tư duy bằ ng logic, còn
người nghê ̣ si ̃ tư duy bằ ng hình tươ ̣ng. Tư duy bằ ng hiǹ h tươ ̣ng là yế u tố trung
tâm của tư duy văn chương mà mô ̣t trong số đó là tư duy tiể u thuyế t.
Tư duy tiể u thuyế t tấ t yế u phải chiụ sự chi phố i từ hoa ̣t đô ̣ng sáng ta ̣o
đă ̣c thù của thể loại. Đặc trưng của tiểu thuyế t là thể loại với khố i lươ ̣ng nô ̣i
dung lớn, tin
́ hiêụ nghê ̣ thuật phong phú. Trong mỗi tác phẩ m không chỉ có
cuô ̣c số ng khách quan sinh đô ̣ng mà còn có sự đa cảm trong cảm xúc nô ̣i tâm.
Việc khai thác thế giới nội tâm của bản thân người nghê ̣ si ̃ sẽ ta ̣o cho tác
phẩm những đặc trưng riêng, góp phầ n đinh

̀ h Phương
Nguyễn Bình Phương tên khai sinh là Nguyễn Văn Bình, sinh ngày 29
-12 - 1965 tại thị xã Thái Nguyên. Sinh ra tại nơi phố thị nhưng tâm hồn của
nhà văn lại thấm đượm chất “quê” vì ngay từ những ngày thơ ấu, Nguyễn
Bình Phương đã phải theo gia đình sơ tán về miền quê Linh Nham của
huyện Đồ ng Hỷ (Thái Nguyên), đến năm 1979 mới trở về thi ̣ xa.̃ Học hết
phổ thông trung học, năm 1985, Nguyễn Bình Phương ra nhập quân ngũ và
cũng sớm tới với văn chương. Năm 1989, Nguyễn Bình Phương thi vào
Trường Viết văn Nguyễn Du. Ra trường, anh được phân về Đoàn Kịch nói
Tổng cục Chính trị rồi sau đó chuyển về công tác tại Nhà xuất bản Quân đội
nhân dân cho đến nay.
Nguyễn Bình Phương bắt đầu cho ra mắt những tác phẩm của mình từ
giữa những năm 80 của thế kỷ XX. Ở thời điểm đó, nhà văn đã hòa chung
cùng với không khí sáng tạo ở trường viết văn Nguyễn Du đồ ng thời thể hiện
được rất rõ cá tính sáng tạo độc đáo của mình.
Nguyễn Bình Phương đến với văn chương đầu tiên bằng những vần
thơ. Tác phẩm đầu tiên của anh được đăng báo, dĩ nhiên là thơ, được in trên
báo Văn Nghệ: “Dạo ấy in được ở báo Văn Nghệ là oách chiến, mà người
chọn in là nhà thơ Trần Ninh Hồ. Tôi đọc đi đọc lại bài thơ in trên báo Văn
Nghệ và thấy mình viết cũng hay, thế là lao vào viết và gửi tiếp. Sau đó thì
15


nhà thơ Nguyễn Đức Mậu chọn in bài của tôi ở Văn nghệ quân đội. Hai cú
huých ấy làm tôi phấn chấn bước vào con đường văn chương” [61]. Tập
trường ca Khách của trần gian (1986) cũng là sáng tác đầu tay của Nguyễn
Bình Phương đã đem đến cho văn đàn Việt Nam đương thời một phong cách
lạ lẫm đến huyễn hoặc. Tiếp sau đó, tác giả quân đội tiếp tục cho ra những tập
thơ độc đáo và đầy mới lạ: Lam Chướng (1992), Xa Thân (1997), Từ chết
sang trời biếc, Buổi câu hờ hững. Mới đây, đầu năm 2015, anh vừa cho ra

thành mô ̣t trong những cây bút hàng đầ u của văn xuôi Viêṭ Nam trong những
thâ ̣p niên cuố i thế kỉ XX, đầ u thế kỉ XXI. Những góc khuấ t trong cuô ̣c số ng
con người đươ ̣c hé mở. Đó là con người không chỉ là về phầ n thể xác mà
quan tro ̣ng hơn là phầ n linh hồ n, thế giới tâm linh vố n bấ y lâu nay vẫn là mô ̣t
dấ u hỏi lớn với các nhà khoa ho ̣c. Mô ̣t thế giới tinh thầ n của con người thời kì
hiêṇ đa ̣i với những hoang hoảng, cô đơn tô ̣t đô ̣ và sự đổ vỡ niề m tin vào mo ̣i
mố i quan hê ̣. Đo ̣c văn của Nguyễn Bình Phương, mỗi người đề u như nhâ ̣n
thấ y có mô ̣t phầ n con người của mình trong đó. Bởi vâ ̣y, tác phẩ m của anh
không chỉ là những trang sách thơm mùi mực mà quan tro ̣ng hơn, nó còn là
những mảnh gương soi để ba ̣n đo ̣c tự chiêm nghiê ̣m lấ y đời và chiêm nghiê ̣m
lấ y chính bản thân mình. Hành trình sáng tác của Nguyễn Bình Phương tuy
chưa thâ ̣t sự dài nhưng đó là cả mô ̣t chă ̣ng đường lao đô ̣ng, sáng ta ̣o nghê ̣
thuâ ̣t miê ̣t mài, không ngừng nghỉ. Nguyễn Biǹ h Phương đã trở thành mô ̣t
trong những cái tên tiêu biể u cho nề n văn ho ̣c Viêṭ Nam thế kỉ XXI.

1.2.2. Tiể u thuyế t của nhà văn Nguyễn Bin
̀ h Phương trong bố i cảnh tiể u
thuyế t Viêṭ Nam đương đa ̣i
1.2.2.1. Tiể u thuyế t Viê ̣t Nam trước thời kì Đổ i mới
Bước sang thế kỉ XX, tiể u thuyế t hiê ̣n đa ̣i mới bắ t đầ u manh nha và dầ n
phát triể n ở Viê ̣t Nam. Trong khi đó, tiể u thuyế t hiêṇ đa ̣i thế giới đã có lich
̣ sử
phát triể n gầ n ba thế kỉ. Khi chữ quố c ngữ bắ t đầ u đươ ̣c sử du ̣ng trên đấ t Viêṭ
17


cũng là lúc tiể u thuyế t hiêṇ đa ̣i nước ta bước những bước đi đầ u tiên. Tác
phẩ m chữ quố c ngữ đầ u tiên: Truyê ̣n thầ y Lazarro Phiề n của Nguyễn Tro ̣ng
Quản (1887) hay Ai làm được (1922) của Hồ Biể u Chánh đã phầ n nào có yế u
tố của tiể u thuyế t nhưng phải đế n Tố Tâm (1925) của Hoàng Ngo ̣c Phách, tiể u

những trang viế t chân thưc̣ về những tháng ngày chiế n đấ u anh hùng, quả
cả m của quân và dân ta, những chiế n công vang dô ̣i là m nức lòng người.
Tiể u thuyế t đóng vai trò như mô ̣t người thư kí củ a thời đa ̣i, phản ánh đầ y
đă ̣n và toàn diê ̣n nhấ t từng chă ̣ng đường, từng bước biế n chuyể n của lich
̣
sử, thời đa ̣i. Trải qua hai cuô ̣c kháng chiế n chố ng Pháp và chố ng Mi ̃
trường kì, tiể u thuyế t luôn tư ̣ hoàn thiê ̣n mình, không ngừng vâ ̣n đô ̣ng và
đa ̣t đươ ̣c những thành tưụ nhấ t đinh.
̣
Ba mươi năm chiế n tranh gian khổ , nhà văn cũng đồ ng thời là người
lính. Người lính ấ y không chỉ cầm súng chiế n đấ u trên mă ̣t trâ ̣n vũ trang mà
còn cầm bút chiến đấ u trên mă ̣t trâ ̣n văn hóa. Thời chiế n, văn chương là mô ̣t
thứ vũ khí sắc bén không kém gì bom đa ̣n. Lúc này, vũ khí mang tính cơ động
cao là thơ và truyện ngắ n. Tiể u thuyết là thứ vũ khí ha ̣ng nă ̣ng, tố n nhiề u giấy
in, nặng nề trong con đường vận chuyể n, phát hành. Mă ̣t khác, do hoàn cảnh
chiế n tranh, nhà văn không có nhiề u thời gian để viế t, độc giả cũng không có
nhiều thời gian để đo ̣c. Thế nhưng, trong thời điể m đó, tiể u thuyế t vẫn đứng
vững bởi những ngòi bút mang trách nhiê ̣m công dân cao, muốn phản ánh
cuô ̣c chiế n đấ u thầ n thánh của dân tô ̣c mô ̣t cách rộng lớn nhấ t.
Tiể u thuyế t thời kì kháng chiế n chố ng Pháp không thể không kể đế n tác
phẩ m Xung kích (Nguyễn Đình Thi). Đây là câu chuyê ̣n viế t về cuô ̣c số ng,
chiế n đấ u của các anh bô ̣ đô ̣i trong chiế n dich
̣ Trung du. Tác phẩ m đánh dấ u
mô ̣t bước phát triể n mới của văn xuôi kháng chiế n trong viê ̣c tái hiêṇ chân
dung con người kháng chiế n mà hình ảnh tiêu biể u là anh bô ̣ đô ̣i cu ̣ Hồ . Tiể u
thuyế t Vùng mỏ của Võ Huy Tâm phản ánh phong trào đấ u tranh bấ t khuấ t
của những người thơ ̣ mỏ vùng đấ t Quảng Ninh dưới sự lañ h đa ̣o của Đảng
Cô ̣ng Sản. Tiể u thuyế t Con trâu của Nguyễn Văn Bổ ng miể u tả quá triǹ h
trưởng thành của nhân dân khu 5 trong kháng chiế n chố ng Pháp. Người nông
19

20