Luận văn: Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ
Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, Hoàng Phủ Ngọc Tường là nhà
văn đạt được nhiều thành tựu về thể kí. Năm 1980 ông được giải thưởng hội
Nhà văn Việt Nam với bút kí “Rất nhiều ánh lửa”, năm 2002 ông được giải
thưởng văn học về kí “Miền gái đẹp”. Từ đó đến nay, Hoàng Phủ Ngọc
Tường luôn dành trọn tâm huyết của mình cho văn học nghệ thuật. Với vốn
văn hóa sâu lắng, sự am hiểu uyên thâm về triết học, lịch sử, địa lí… ông
được mệnh danh là “ông hoàng kí” của thời đại và được nhà nước trao tặng
nhiều giải thưởng lớn. Sự nghiệp sáng tác của ông gồm 15 tập bút kí, thơ…
được in thành bốn tập sách, trong đó tập kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” là
tập kí hay nhất, bởi nó hội tụ tất cả những nét tài hoa uyên bác, tất cả tình yêu,
niềm say mê của tác giả. Hiện nay, tập kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” đã
được trích giảng trong chương trình ngữ văn lớp 12, điều đó càng khẳng định
vị trí của Hoàng Phủ Ngọc Tường trong nền văn học Việt Nam và vai trò của
bút kí trong nền văn học dân tộc. Tập bút kí đã thể hiện đậm nét “cái tôi” tài
hoa, uyên bác, nhạy cảm và vốn kiến thức văn hóa sâu rộng, đặc biệt là văn
hóa Huế của ông. Đã có nhiều nhà nghiên cứu và nhà giáo nghiên cứu tập bút
kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” và đoạn trích trong sách giáo khoa, song
trong thực tế việc dạy học bài bút kí này còn gặp nhiều khó khăn. Một phần
do đặc trưng thể loại bút kí, một phần do lượng thông tin trong bài bút kí khá
phong phú. Cho nên, vấn đề đặt ra là dạy, học cái gì trong bút kí “Ai đã đặt
tên cho dòng sông?”? và dạy, học như thế nào tác phẩm này? Điều đó đòi hỏi
các nhà giáo, và những nhà nghiên cứu phải cố gắng giúp anh chị em giáo
viên chỉ ra những đặc trưng thi pháp thể loại và cách tiếp cận tác phẩm như
thế nào để học sinh có thể tiếp nhận tác phẩm một cách có hiệu quả.

1



2


Luận văn: Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ
Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại
Nhà thơ Hoàng Cát, “Đọc cuốn Ngọn Núi Ảo ảnh” Văn nghệ số 12 ra
ngày 18 tháng 3 năm 2000 nhận xét: “Hoàng Phủ Ngọc Tường có một phong
cách viết bút kí văn học của riêng mình. Thế mạnh của ông là tri thức về văn
học, triết học, lịch sử, địa lí sâu và rộng, gần như đụng đến vấn đề gì ở thời
điểm nào và ở đâu ông vẫn có thể tung hoành thoải mái ngòi bút được”.
Trần Thùy Mai trong “Kí văn hóa của Hoàng Phủ Ngọc Tường” cũng phát
hiện: “Huế trong kí văn hóa của Hoàng Phủ Ngọc Tường không giới hạn ở
những thành quách, lăng mộ, sông núi hay những chuyện vua chúa hậu phi
chép dài dài trong sách sử… điều anh quan tâm là con người, và với sự hiểu
biết khoa học của mình anh đã dựng lại một diện mạo tâm hồn của Huế xưa,
điều mà không một nhà Huế học nào làm được”.
Chính Hoàng phủ Ngọc Tường, trong bài “Một vài suy nghĩ về thể kí”,
đăng trên báo Văn nghệ, số 31, năm 1983. “Nhiệm vụ thông báo đặt ra cho
nhà văn viết kí một yêu cầu riêng, có tính nguyên tắc từ phía người đọc: rằng
những gì có nghĩa mà anh nói đều không chỉ có lí mà còn phải có thực, tất cả
phải được đảm bảo bằng thực chứng…Trung thành với sự ủy nhiệm ấy của
người đọc – về sứ mệnh thông báo hiện thực – nhà văn bút kí luôn tự đặt mình
trước những kỉ luật nghề nghiệp hết sức khắt khe: phong phú trong tư liệu,
chính xác trong hiểu biết và trung thực trong tất cả những gì được rút ra từ
thế giới nội tâm của người viết”.
Trong một cuộc phỏng vấn nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường nhân dịp tác
phẩm được đưa vào sách giáo khoa, ông đã có những chia sẻ: “Đây là bút kí
dài nhất và tâm huyết nhất của tôi về Huế. Tôi đã mang cả tâm huyết vẽ nên
một dòng sông y như nó vốn có. (Dòng sông của văn hóa, lịch sử, huyền thoại

điều tất yếu, bởi vì đó là một thể loại phóng khoáng, tự do mà cá tính nghệ sĩ
thường trực tiếp tham gia vào đặc điểm thể loại. Tính thích giao du, tình yêu
lịch sử, triết học, nhu cầu trầm tư nội tâm, thích chiêm nghiệm, quan sát, tất
cả đều là các kích thước khác nhau của bút ký Hoàng Phủ Ngọc Tường”.
Đồng thời ông cũng đánh giá Hoàng Phủ Ngọc Tường là người mang tâm hồn
Huế: “Tác giả tả tâm hồn xứ Huế trong tổng thể thiên nhiên và đô thị, trong
chiều sâu lịch sử, từ thời Châu Hóa xa xưa đã nổi tiếng là trường thành

4


Luận văn: Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ
Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại
phương Nam của đất nước. Tác giả thể hiện sông Hương trong truyền thống
văn hóa Việt Nam. Thật thú vị khi anh nhận ra màu sắc, dáng nét âm hưởng xứ
Huế trên mỗi trang Kiều, hoặc đột ngột liên hệ Đặng Dung mài Gươm dưới
chân thành Châu Hóa. Nhưng hơn hết anh nói đến sông Hương với tấm lòng
gắn bó khi so sánh với các con sông trên thế giới”. Và “Ai đã đặt tên cho dòng
sông?” là một bài thơ văn xuôi về người mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ
sở, một người mẹ không thể hiểu được bằng cái nhìn bề ngoài hời hợt.
Ngoài ra còn có một số khóa luận, luận văn nghiên cứu về sáng tác của
Hoàng Phủ Ngọc Tường như luận văn: “Dạy học đoạn trích “Người lái đò
sông Đà” của Nguyễn Tuân và “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng
Phủ Ngọc Tường theo cá tính sáng tạo của nhà văn của Nguyễn Thị Hồng
Lam (2010). Tác giả đã so sánh phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân và
Hoàng Phủ Ngọc Tường trên nhiều phương diện để làm nổi bật sự khác biệt
giữa hai tác giả, đồng thời chỉ ra đặc trưng thể loại kí và cá tính sáng tạo của
hai nhà văn qua hai đoạn trích “Người lái đò Sông Đà” và “Ai đã đặt tên cho
dòng sông?”.
Luận văn “Hướng dẫn học sinh đọc hiểu đoạn trích”Ai đã đặt tên cho

lượng dạy học văn ở THPT.
3. Mục đích nghiên cứu
Chỉ ra đặc trưng thi pháp thể loại bút kí nói chung và bút kí “Ai đã đặt
tên cho dòng sông?” nói riêng
Đề xuất một số biện pháp dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng
sông?” theo đặc trưng thi pháp thể loại.
4. Đối tƣợng nghiên cứu
Đoạn trích bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” trong sách giáo khoa
Học sinh lớp 12, Trường THPT Công Nghiệp Hòa Bình
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
Chỉ ra đặc trưng tâm lí lứa tuổi học sinh lớp 12
Khả năng tiếp nhận bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” theo đặc trưng
thi pháp thể loại của các em, từ đó góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả
giảng dạy và học tập bút kí nói riêng và môn văn nói chung.
Tổ chức thực nghiệm và đánh giá kết quả thực nghiệm.

6


Luận văn: Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ
Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại
6. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài chúng tôi sử dụng một số phương pháp sau:
- Phương pháp phân tích tổng hợp
- Phương pháp so sánh đối chiếu
- Phương pháp thực nghiệm
7. Đóng góp của luận văn
Từ việc chỉ ra được những đặc trưng thi pháp cơ bản của bút kí “Ai đã
đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường.
Trên cơ sở đó đề xuất được một số biện pháp dạy học bút kí “Ai đã đặt

trong va chạm giữa tính cách và hoàn cảnh, cá nhân và môi trường. Giá trị của
bút kí là giá trị về nhận thức.
Trong “Từ điển tiếng Việt” do Hoàng Phê (chủ biên) quan niệm bút kí
ghi lại những điều tai nghe mắt thấy, những nhận xét, cảm xúc của người viết
trước các hiện tượng trong cuộc sống.
Còn trong giáo trình “Lí luận văn học” (Trần Đình Sử - La Khắc Hòa –
Phùng Ngọc Kiếm – Nguyễn Xuân Nam) các tác giả đưa ra định nghĩa, Bút kí
là một thể của kí, thuộc loại trung gian giữa kí sự và tùy bút. Bút kí thiên về
việc ghi lại một cảnh vật mà nhà văn mắt thấy tai nghe, thường là trong một
chuyến đi. Nó kết hợp linh hoạt các phương thức nghị luận, tự sự, trữ tình.
Nhiều khi nó nghiêng hẳn về trữ tình, có thể trình bày những nhận xét, những
liên tưởng triền miên, phóng túng như tùy bút. Có lúc nó lại tăng cường phần
nghị luận và trở thành bút kí chính luận. Bút kí chính luận có thể bàn về
nhiều lĩnh vực, như kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa. Giá trị của bút kí
chính luận là ở tầm tư tưởng chủ đạo, ở lôgic lập luận, ở sức thuyết phục của
những dẫn chứng. Nó mang tính chiến đấu rõ rệt, ứng chiến kịp thời, có tác
dụng tuyên truyền, động viên trực tiếp. Đây là thể văn gần với báo chí. Nó có
giá trị văn học khi ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu cảm xúc, có khả năng tác
động tới tâm hồn người đọc. Nhìn chung, phân lượng của các phương thức,

8


Luận văn: Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ
Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại
phương tiện chiếm lĩnh nội dung, tổ chức văn bản trong từng bài kí luôn luôn
có sự thay đổi tùy theo bút pháp của các nhà văn khác nhau, nên ranh giới các
thể bút kí, kí sự, tùy bút có khi không thật rạch ròi, rất khó phân biệt, nhất là
trong một bài ngắn”.
Theo tác giả Nguyễn Xuân Nam trong “Từ điển Văn học” thì Bút ký là

chú ý đến sự khắc họa tính cách thông qua một cốt truyện (tuy không hoàn
chỉnh như ở truyện ngắn) và những biện pháp tưởng tượng, liên tưởng, trữ
tình với tất cả những nét riêng tư đặc sắc. Nói cách khác, bút ký văn học chú ý
hơn chất nhân văn và chất thẩm mỹ.
1.2. Đặc trƣng thi pháp của thể loại bút kí và đặc trƣng thi pháp bút kí
“Ai đã đặt tên cho dòng sông?”
1.2.1. Đặc trƣng thi pháp bút kí
Là một loại hình văn học mang đậm sứ mệnh thông báo nên yêu cầu
bút kí phải trung thành với người đọc. Bút kí phải ghi chép về những cái có
thật ở đời sống, phải miêu tả người thật, việc thật và tôn trọng tính xác thực
của đối tượng. GS. Hà Minh Đức chỉ rõ: “Chỗ khác nhau cơ bản giữa các thể
kí văn học và các thể loại văn học khác là ở nguyên tắc tôn trọng tính xác
thực của đối tượng miêu tả”. Những điều tác giả viết ra phải có thực và có lí.
Tất cả các vấn đề phản ánh phải được đảm bảo bằng thực chứng. Kể cả khi sử
dụng hư cấu nhà văn cũng phải đảm bảo tính xác thực.
Sự thực đời sống đi vào tác phẩm kí tuy có những đổi thay nhưng
không hề biến chất và bị mất đi tính xác thực lịch sử. Do yếu tố xác được đặt
lên hàng đầu, nên sức hấp dẫn và thuyết phục của kí phần lớn nằm ở chính sự
việc được phản ánh.
Bút kí là tư liệu in đậm dấu ấn cá tính sáng tạo của tác giả. Nhân vật
chính trong bút kí phải là cái tôi tác giả nên nó khác các loại hình văn học
khác ở chỗ: Người viết phải luôn luôn có thái độ nhập cuộc trước những vấn
đề nóng bỏng của thời đại để có thể đưa vào tác phẩm của họ những mảng
thông tin, những mảng tư liệu và chất liệu sống động, thu hút sự chú ý của

10


Luận văn: Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ
Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại


Luận văn: Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ
Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại
văn hóa xứ sở, một người mẹ không thể hiểu được chỉ bằng cái nhìn bề ngoài
hời hợt”. Chính vì thế, chúng tôi muốn đi sâu, nghiên cứu tác phẩm từ góc độ
thi pháp để chỉ ra những đặc trưng của tác phẩm, từ đó có thể đề xuất một số
biện pháp dạy học phù hợp.
1.2.2.1. Đặc trƣng thứ nhất: “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” in đậm dấu
ấn cái tôi Hoàng Phủ Ngọc Tƣờng tài hoa uyên bác.
1.2.2.1.1. Cái tôi - đóng vai trò ngƣời tham dự, ngƣời trần thuật trực tiếp
trong hành trình đi tìm một câu trả lời
Cái tôi vừa dẫn dắt câu chuyện, vừa đưa ra những hành động, suy nghĩ,
cảm xúc và những tư tưởng triết lí của tác giả trong hành trình đi tìm lời giải
đáp cho một câu hỏi bằng cả tâm hồn, cái tôi ấy giữ vai trò chủ đạo, dám đi,
dám nghĩ, dám làm, dám đến. Bài bút kí là nơi Hoàng Phủ Ngọc Tường đã
gửi trọn niềm say mê, tâm huyết và đã khẳng định rõ tài năng nghệ thuật cùng
bản lĩnh của người nghệ sĩ trước cuộc đời và trong sáng tạo nghệ thuật.
Để đi tìm lời giải đáp cho câu hỏi của một nhà văn từ Hà Nội vào Huế
“Ai đã đặt tên cho dòng sông?”. Hoàng Phủ Ngọc Tường đã trực tiếp thực
hiện cuộc hành trình đi suốt chiều dài dòng sông để khám phá, tìm kiếm, lí
giải cái tên của dòng sông. Cuộc tìm kiếm đầy hào hứng và say mê không chỉ
về vẻ đẹp của con sông mà còn là độ lắng sâu của tâm hồn, là sự rung động
của tác giả. Nhà văn đã viết về sông Hương bằng một tình yêu thiết tha, đầy
ngưỡng mộ tự hào.
Sông Hương ở thượng nguồn mang vẻ đẹp hùng vĩ, dữ dội và mạnh mẽ.
Trước kia các nhà văn và các tác phẩm viết về sông Hương – xứ Huế,
thường chỉ chú ý đến vẻ đẹp ở sự lững lờ, nhẹ nhàng, trầm mặc và cổ kính của
nó, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã tiếp cận sông Hương từ những góc nhìn khác
nhau, và phát hiện ra rằng trước khi trở thành “người mẹ phù sa của một vùng
văn hóa xứ sở”, với “một sắc đẹp dịu dàng và trí tuệ”, sông Hương như “một

là nét đặc biệt của không gian Huế mà không nơi nào có được. Hoàng Phủ
Ngọc Tường đã ví sự thay đổi kì diệu này như màu của hoa phù dung, như
“màu áo của người bạn gái yêu mến của mình”. Nhưng lãng mạn nhất, tình tứ

13


Luận văn: Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ
Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại
nhất là vào độ cuối hè, nước sông Hương chuyển sang màu tím, nó như mang
sắc màu tâm trạng, cũng duyên dáng, đằm thắm, dịu ngọt giữ gìn để không
bộc lộ ra ngoài, vì thế màu tím ấy vừa là màu áo dài của người phụ nữ Huế,
vừa là tượng trưng cho đức hạnh của họ. Với Hoàng Phủ Ngọc Tường, màu
tím của sông Hương mang dấu hiệu của một nội tâm trong sáng, giàu có
giống nàng thiếu nữ đầy xuân tình.
Và đẹp nhất có lẽ là sắc màu huyền ảo của sương khói trên dòng
Hương. Từ khoảng cuối năm đến đầu hạ, vào lúc sáng tinh mơ, cuối chiều vào
trong những đêm trăng lạnh, sương mù trên sông Hương đã đưa Huế chìm
trong không khí nhạt nhòa, hư ảo đến lạ thường. Chỉ có Hoàng Phủ Ngọc
Tường mới nhận ra những tháng sương mù đã đưa Huế quay lại với linh hồn
một cố đô cổ kính trong làn sương ấy. Nhà văn đã khéo so sánh với sắc áo lục
điều mà những cô dâu Huế thời xưa thường mặc để gợi ra sự tương đồng và
vẻ đẹp giữa con người và con sông.
Dõi theo những bước chuyển hóa của dòng sông từ thế giới huyền thoại
rừng già đến với thế giới kinh kì để trở thành dòng sông Hương xứ Huế, nhà
văn nhận ra sông Hương đã phải vượt qua hơn bảy chục thác ghềnh, mang
trong cốt cách tinh thần của nó mọi cái đẹp mà trời đất chỉ dành riêng cho
những con sông rừng. Mỗi đoạn chuyển dòng, mỗi khúc quanh đột ngột của
sông Hương đều được Hoàng Phủ Ngọc Tường cảm nhận như một cuộc tìm
kiếm có ý thức về con sông. “Từ ngã ba tuần, sông Hương theo hướng nam

viết sông Hương khi qua thành phố đã trôi đi “chậm, thực chậm cơ hồ chỉ là
một mặt hồ yên tĩnh”. Và ta có thể cảm nhận cái “dòng sông phẳng” (Tố Hữu)
ấy qua trăm nghìn ánh hoa đăng mà người dân thành Huế thả xuống dòng
sông trong những đêm hội rằm tháng bảy. Những ánh hoa đăng ấy không vùn
vụt trôi đi mà chao nhẹ trên mặt nước như nửa đi, nửa ở, biến dòng sông
thành một mặt hồ lung linh, lộng lẫy.
Chưa hài lòng với những kiếm tìm trên, nhà văn tiếp tục tìm trong lòng
dân và bộn bề tư liệu. Để tìm ra cách lí giải tên của dòng sông, nhà văn đã tìm
kiếm trong nhân dân và phát hiện ra người làng Thành Trung ở ngã ba Sình,
phía tả ngạn sông Hương có nghề trồng rau thơm và nghe được trong dân gian
câu chuyện huyền thoại: “Vì yêu quý con sông xinh đẹp, nhân dân hai bờ

15


Luận văn: Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ
Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại
sông Hương đã nấu nước của trăm loài hoa đổ xuống dòng sông cho làn nước
thơm tho mãi mãi”. Và nói rằng có lẽ huyền thoại trên đã giải đáp câu hỏi “Ai
đã đặt tên cho dòng sông?” chăng?. Trong cuốn “Ai đã đặt tên dòng sông?”,
do nhà xuất bản Thuận Hóa Huế in, Hoàng Phủ Ngọc Tường có viết: “thuở
ấy, khi đi tìm đất lập làng, vị khai khẩn đã mang theo một nắm hạt cải vãi dọc
theo bước đi. Suốt một dải đất dài ven sông Hương mà ông đã đi qua, chỉ có
một vùng đất ở đấy hạt giống mọc thành những đám rau xanh tốt, chính là
làng Thành Trung bây giờ”. Những người dân làng Thành Trung đã biến ngôi
làng thành một ngôi làng thơm với nghề trồng rau nổi tiếng “rau Phường
Thành”. Đi trên đất này “tôi được nghe một mùi đất thơm đến như vậy, xao
xuyến như da thịt, sâu thẳm như thời gian. Chính lúc ấy, tôi liên tưởng đến
sông Hương với cái tên gợi cảm của nó”. Từ đó, những con người sống trên
sông Hương mới giải thích về cái tên của con sông: “con người đã đặt tên cho

cổ vốn chứa đựng những giá trị văn hóa tinh thần và mang cốt cách tinh túy
muôn đời. Nhà văn nhận ra sông Hương uốn mình quanh những địa danh văn
hóa cổ kính, nó mang “vẻ đẹp trầm mặc như triết lí, như cổ thi”, nằm mơ
màng lắng nghe tiếng chuông chùa Thiên Mụ, tiếng gà từ những xóm làng
trung du bát ngát. Hoàng Phủ Ngọc Tường đã bộc lộ không chỉ một cái tôi
hiểu biết, ham tìm hiểu mà còn là một cái tôi rất mực tinh tường và vô cùng
sâu sắc trong những khám phá, tìm hiểu chiều sâu văn hóa, tinh thần, tâm hồ
con người xứ Huế và của sông Hương.
Nếu như bằng sự quan sát trực tiếp, nhà văn tiếp cận và mô tả vẻ đẹp
địa lí tự nhiên, cũng như diện mạo bề ngoài của sông Hương thì đến đây bằng
sự suy ngẫm sâu sắc, bằng sự tìm tòi, Hoàng Phủ Ngọc Tường lại phát hiện
rằng sông Hương mang trong mình cốt cách văn hóa của mảnh đất và con
người xứ Huế. Từ những khúc quanh đột ngột, những đổi dòng liên tục đến
sắc màu “sớm xanh, trưa vàng, chiều tím” và cả lưu tốc “chậm, thực chậm”
của con sông đều thể hiện rất rõ nhịp sống, tâm hồn, cốt cách của con người
Huế, một nhịp sống thư thái, bình lặng mà kiên cường với những con người
vừa trẻ trung, đầy sức sống, vừa hết sức táo bạo, vừa rất đỗi kín đáo, ý tứ,
chân thành trong tình cảm.

17


Luận văn: Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ
Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại
Trên dòng sông Hương toàn bộ nền âm nhạc cổ điển Huế đã được sinh
thành và phát triển. Nói đến Huế là nói đến mảnh đất mang di sản văn hóa đồ
sộ đó của dân tộc. Tác giả đã nghiên cứu nét sinh hoạt văn hóa riêng của Huế
, “đặc sản của Huế đó là âm nhạc cổ điển Huế. Nói đến âm nhạc cổ điển Huế
trên sông Hương ông lại liên tưởng đến ngay tiếng đàn của Kiều: tiếng đàn
định mệnh Nguyễn Du đã bao năm “lênh đênh trên quãng sông này với một

biết ơn, trân trọng đối với dòng sông lịch sử này. Qua những lớp trầm tích của
thời gian, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã khôi phục lại những địa danh lịch sử đã
khuất chìm theo năm tháng. Sông Hương không chỉ là dòng sông bé nhỏ,
quen với cái hiền hòa phẳng lặng, nó vụt lớn lên sánh vai với các dòng sông
lịch sử như sông Như Nguyêt, Bạch Đằng. Những kiến thức lịch sử mà Hoàng
Phủ Ngọc Tường cung cấp đã trả cho sông Hương một tầm vóc vốn có trong
lịch sử. Trên những trang bút kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường lịch sử không
chỉ là những thông tin những sự kiện mà nó trở thành lịch sử tâm hồn, lịch sử
dân tộc. Đó thực là những trang kí thể hiện một cái tôi thiết tha đầy tự hào và
kiêu hãnh về lịch sử của quê hương xứ Huế và trong sự trung thành tuyệt đối
của nhà văn với những tư liệu lịch sử và hiện thực đời sống.
Từ góc nhìn văn học và nghệ thuật. Sông Hương hiện lên trong cuộc
tìm kiếm của Hoàng Phủ Ngọc Tường không chỉ là con sông địa lí mà là một
sinh thể, một con người “Sông Hương quả thực là Kiều, rất Kiều” vừa xinh
đẹp, vừa tài hoa, vừa thăng trầm chìm nổi cùng lịch sử, lại vừa đằm thắm lắng
sâu với nền văn hóa riêng của nó. Nghiên cứu về sông Hương, tác giả nhận ra
cuộc gặp gỡ giữa âm hưởng sâu thẳm của Huế với cảnh sắc thiên nhiên qua
ngòi bút miêu tả của Nguyễn Du trên mỗi trang Kiều. Đó cũng chính là lúc
nhà văn tưởng tượng ra mối quan hệ giữa sông Hương và thành phố của nó là
mối quan hệ của một cặp tình nhân lý tưởng với sự tìm kiếm và đuổi bắt, hào
hoa và đam mê, thi ca và âm nhạc. Cũng trong trí tưởng tượng bay bổng của
nhà văn, sông Hương khi là một dòng nhạc đa âm sắc (bản trường ca rầm rộ
của rừng già, điệu slow của tình cảm, bản đàn lúc đêm khuya, với tiếng nước
rơi bán âm của những mái chèo khuya), khi là một con người giàu nữ tính và
có đủ sức mạnh để trưởng thành dần trong cuộc hành trình (cô gái Digan
phóng khoáng và man dại giữa rừng Trường Sơn, người con gái đẹp nằm ngủ

19



20


Luận văn: Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ
Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại
Bà Huyện Thanh quan đến Tố Hữu. Hoàng Phủ Ngọc Tường đã đưa ra nhận
định chính xác “Dòng sông ấy không bao giờ tự lặp lại mình trong cảm hứng
của các nghệ sĩ”.
1.2.2.1.3. Cái tôi trữ tình – nghệ sĩ mang đậm chất Huế luôn năng động đem
đến những trang văn xuôi duyên dáng, mƣợt mà và đậm chất tƣ tƣởng
Huế là xứ sở mà Hoàng Phủ Ngọc Tường dành nhiều tâm huyết nhất,
thể hiện rõ nhất sở trường nhà văn. Là nhà văn của Huế, Hoàng Phủ Ngọc
Tường đã viết vể mảnh đất từng là chốn kinh kỳ với sông Hương, núi Ngự
hữu tình, với những đền đài, lăng tẩm thấm bao máu, nước mắt và là nơi kết
tinh tâm hồn, trí tuệ dân tộc đã nuôi dưỡng tâm hồn người nghệ sĩ. Mô tả
hành trình của sông Hương từ thượng nguồn ra biển là hành trình của một tâm
hồn xứ Huế, bộc lộ mọi cung bậc của nó, vừa mãnh liệt vừa lắng sâu, vừa trữ
tình thiết tha, vừa bình thản trí tuệ.
Có lẽ đẹp nhất, duyên dáng nhất, trữ tình nhất … là lúc sông Hương về
được với thành phố Huế. Nó “như đã tìm đúng đường về” nên “vui tươi hẳn”.
Đến đây tác giả lại nhìn sông Hương như một người con gái xa xứ háo hức
được trở lại mảnh đất quê hương xứ sở. “Con người” ấy ngắm nhìn thành phố
từ xa thấy chiếc cầu trắng: “in ngần trên nền trời, nhỏ nhắn như những vầng
trăng non”. Gắn với Huế, cảnh vật nào cũng thanh thoát, nhẹ nhàng, dịu dàng
như chính giọng nói ngọt ngào của con người nơi ấy. Hoàng Phủ Ngọc Tường
nhìn dòng sông yêu thương của mình một cách say đắm: “Giáp mặt thành phố
ở cồn Giã Viên, sông Hương uốn một cánh cung rất nhẹ sang đến cồn Hến,
đường cong ấy làm cho dòng sông mềm hẳn đi, như một tiếng “vâng” không
nói ra của tình yêu”. Tiếng “vâng” ở đây phải được hiểu là tiếng vâng của
người con gái xứ Huế e ấp, dịu dàng sau chiếc nón trắng. So sánh đến như

như chính con người xứ Huế vây. Miêu tả dòng sông lặng lờ như không chảy
nên nhịp điệu câu văn chậm rãi, đó là một điệu slow rất Huế trong văn xuôi.
Khác với một Nguyễn Tuân đầy góc cạnh, gai góc, văn của Hoàng Phủ Ngọc
Tường mang đậm chất thi vị, ngọt ngào, sâu lắng. Nếu như các nghệ sĩ nhìn

22


Luận văn: Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ
Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại
điệu lặng lờ của sông Hương mà nghĩ tới tâm trạng “dùng dằng”, tâm trạng
mong chờ của con người, thì Hoàng Phủ Ngọc Tường có những liên tưởng
riêng, độc đáo. Tác giả thấy dòng nước chùng chình như “người tài nữ đánh
đàn lúc đêm khuya”.
Sông Hương gắn bó với thành phố Huế như “hình tượng của cặp tình
nhân lí tưởng” luôn tìm kiếm và đuổi bắt và cả hai gắn bó với nhau trong
một tình yêu muôn thủa. Hoàng Phủ Ngọc Tường tả tâm hồn xứ Huế trong
tổng thể thiên nhiên và lịch sử của nó, nó vừa mang nét truyền thống triết lí
sâu xa theo kiểu phương Đông vừa là nếp sống riêng của con người Huế.
Con người Huế là con người của thiên nhiên và con người anh hùng. Chất
văn hóa dân tộc, tấm lòng yêu quê hương tha thiết và luôn tự hào về truyền
thống quê hương đã tạo nên ở Hoàng Phủ Ngọc Tường một khả năng văn
chương đặc biệt.
Trong mọi không gian và thời gian, dưới ngòi bút tài hoa kết hợp
chất trữ tình – trí tuệ, tư duy đa chiều của Hoàng Phủ Ngọc Tường, Huế
hiện ra quen thuộc mà lạ lẫm đến bất ngờ. Bằng những con chữ có hồn ông
đã góp phần làm nổi rõ bản sắc thiên nhiên Huế và con người Huế, Hoàng
Phủ Ngọc Tường đã góp cho kí Việt một tiếng nói riêng của một nhà văn
rất Huế, trầm lắng, sâu đằm mà lúc nào cũng tha thiết trước những điều
mình nghĩ, mình viết.

như cơn lốc vào những đáy vực bí ẩn và có lúc nó trở nên dịu dàng và say
đắm”. Sông Hương có vẻ đẹp tràn đầy sức sống, lúc thì “phóng khoáng,”man
dại”, “mãnh liệt”, có lúc là vẻ đẹp cổ kính, huyền ảo, trầm mặc, chảy qua
những đồi thông, những lăng tẩm, có khi là một vẻ đẹp của một thiếu nữ mơ
màng nên thơ, khi dời thành phố về Vĩ Dạ mướt xanh. Tác giả như hòa nhập
tâm hồn mình để hành trình cùng sông Hương.
Sông Hương mang tâm hồn Huế, bản sắc Huế “bản chất huyễn hoặc,
quyến rũ”. Sông Hương về đến Huế đã mang được linh hồn của mảnh đất, của
con người nơi đây. Nó duyên dáng, kín đáo, dịu dàng biết bao. Có thể nói
rằng Hoàng Phủ Ngọc Tường là một nhà văn Huế, ông không chỉ nhìn sông
Hương trôi ở trong thì hiện tại, ngày ngày mang phù sa và nguồn nước ngọt

24


Luận văn: Dạy học bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ
Ngọc Tường cho học sinh lớp 12 theo đặc trưng thi pháp thể loại
trao tặng vô tư cho những cánh đồng Châu Hóa, cho cuộc sống người dân xứ
Huế; mà ông còn nhìn sông Hương như là khởi nguồn cho những giá trị tinh
thần lịch sử.
Hình ảnh những dòng sông vẫn miên man chảy suốt chiều dài lịch sử,
thơ văn, bởi đó là những hình ảnh đẹp, thân thương và tiêu biểu cho mỗi vùng
đất, miền quê, là linh hồn xứ sở. Thơ ca Việt Nam đã xuất hiện vẻ đẹp hùng
tráng của sông Bạch Đằng, vẻ đẹp lãng mạn thơ mộng của dòng sông Hương
trong Đây thôn Vĩ Dạ, rồi vẻ trầm ngâm, u buồn của dòng sông Hồng trong
Tràng Giang. Ngoài ra còn có sông Lô, sông Thao anh hùng trong những năm
kháng chiến chống Pháp.
Từ xưa, nói tới Huế là nói tới sông Hương, ta mải mê nhìn ngắm cái
đẹp của nó mà không biết rằng sông Hương chính là một sự khởi nguồn, một
sự bắt đầu của không gian văn hóa Huế. Sông Hương vẫn âm thầm bồi đắp