PHÂN TÍCH CHI TIẾT NGHỆ THUẬT
TRONG TÁC PHẨM TỰ SỰ
A/ ĐẶT VẤN ĐỀ
I/ Lý do chọn đề tài
- Dạy và học kiểu bài đọc – hiểu tác phẩm tự sự trong chương
trình Ngữ văn là một việc làm khá thường xuyên của thầy và trò trong
suốt ba năm bậc phổ thông trung học. Để làm tốt công việc này, giáo
viên phải nắm vững những đặc trưng cơ bản của thể loại; học sinh phải
có kĩ năng cảm thụ, đọc hiểu tác phẩm, có phương pháp phân tích, diễn
đạt phù hợp.
- Qua bài học về tác phẩm truyện, học sinh phải cảm nhận được ý
nghĩa của hình tượng nhân vật từ việc phân tích, đánh giá các phương
tiện thể hiện, trong đó có vai trò của chi tiết nghệ thuật; tránh tình
trạng sao chép hoặc hiểu chi tiết, ý nghĩa của hình tượng một cách áp
đặt, hoặc học vẹt.
- Nghiên cứu, tìm hiểu vấn đề chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự
sự là rất cần thiết cho việc dạy học, nâng cao chất lượng học tập của
học sinh, đặc biệt là ở chương trình phổ thông trung học. Đề thi tốt
nghiệp THPT và tuyển sinh đại học môn Ngữ văn từ năm 2009 đến
2013, năm nào cũng có câu hỏi về chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm
truyện (với yêu cầu ma trận: 50% ở mức độ thấp, tái hiện kiến thức;
50% ở mức độ cao, thông hiểu và vận dụng).
II. Phạm vi bàn luận
- Tầm quan trọng của chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm truyện
- Cảm nhận, phân tích và phương pháp diễn đạt
- Ứng dụng trong thực tiễn bài làm văn của học sinh
III. Cấu trúc bài viết
1/ Chi tiết và việc phân loại chi tiết trong tác phẩm tự sự
2/ Một số vấn đề về phương pháp và thực hành phân tích chi tiết
nghệ thuật trong tác phẩm tự sự
3/ Thống kê ứng dụng việc phân tích chi tiết nghệ thuật trong các

đề bài. Biết lựa chọn thì bài làm tập trung, không dàn trải, lan man.
(Làm văn 12)
Chi tiết là những biểu hiện cụ thể, lắm khi nhỏ nhặt, nhưng lại
cho thấy tính cách nhân vật và diễn biến quan hệ của chúng, đồng thời
cũng thể hiện sự quan sát và nghệ thuật kể chuyện của tác giả. Do đó,
chi tiết rất quan trọng đối với nhân vật, vừa tạo ra sức hấp dẫn, thú vị
vừa bộc lộ ý nghĩa của chúng. (Ngữ văn 11 Nâng cao, tập một)
2/ Phân loại chi tiết trong tác phẩm tự sự
Không phải mọi chi tiết trong tác phẩm tự sự đều có giá trị như
nhau. Có chi tiết chỉ đóng vai trò dẫn chuyện, kết nối, làm nền cho sự
phát triển cốt truyện; có chi tiết dẫn dắt tình huống truyện, cấu tứ của
tác phẩm; có chi tiết góp phần xây dựng tính cách nhân vật, thể hiện
chủ đề tư tưởng của tác phẩm. Dù vậy, ở vai trò nào, chi tiết nghệ thuật
cũng có ý nghĩa rất quan trọng. Nó quyết định giá trị, sự sống còn của
một tác phẩm văn xuôi. Có thể phân loại chi tiết nghệ thuật theo các
biểu hiện như sau:
2


a/ Chi tiết dẫn dắt cốt truyện
Cốt truyện là hệ thống sự kiện (biến cố) xảy ra trong đời sống
của nhân vật, có tác dụng bộc lộ tính cách, số phận nhân vật. Các biến
cố trong đời sống nhân vật được kể lại qua các chi tiết liên tục, có ý
nghĩa kết nối, xâu chuỗi. Với công việc này, vai trò của nhà văn là
phải chọn được những chi tiết có ý nghĩa, dẫn dắt sự việc vừa bất ngờ
vừa hợp lí để gây sự hấp dẫn và ấn tượng cho người đọc.
Ví dụ, kể về lai lịch của nhân vật Chí Phèo, nhà văn Nam Cao
chọn các chi tiết cái lò gạch bỏ không; vô cớ hắn bị Bá Kiến cho đi ở
tù; mỗi lần hết tiền uống rượu hắn lại đến nhà Bá Kiến... ; kể chuyện
gặp gỡ giữa nhân vật Tràng và nhân vật thị trong truyện ngắn Vợ nhặt,



Có những chi tiết nghệ thuật được lặp lại nhiều lần mang tính ẩn
dụ về chủ đề tư tưởng của tác phẩm như: Đến hút tầm mắt cũng không
thấy gì khác ngoài những rừng xà nu nối tiếp chạy đến chân trời
(Rừng xà nu – Nguyễn Trung Thành); đám người đói và lá cờ đỏ bay
phấp phới... ở phần kết thúc truyện Vợ nhặt (Kim Lân); hình ảnh Mảnh
trăng cuối rừng được dùng làm nhan đề cho tác phẩm của Nguyễn
Minh Châu; chi tiết được đặt tên cho tác phẩm Tắt đèn (Ngô Tất Tố);
hình ảnh người đàn bà bước ra từ tấm ảnh trong tác phẩm Chiếc
thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu); ...
II. Một số vấn đề về phương pháp và thực hành phân tích chi
tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự
1/ Phân tích chi tiết tình huống: Trong tác phẩm truyện, một chi
tiết nghệ thuật đặc sắc có thể được đánh giá ngang tầm với một hình
tượng nghệ thuật giá trị. Có trường hợp, người tiếp nhận không còn
nhớ tên tác giả, tác phẩm, nội dung câu chuyện đã đọc, nhưng họ vẫn
nhớ về nhân vật gắn liền với những chi tiết nghệ thuật ấn tượng, độc
đáo; kiểu như: “mắt Thúy Kiều”, “mặt Thúy Vân”, “nhà chị Dậu”,
“cháo hành thị Nở”, “sẹo Chí Phèo”... Bởi những chi tiết ấy đã có một
sinh mệnh riêng trong ngôn ngữ đời sống xã hội.
Tác phẩm Chí Phèo đã làm rạng danh tên tuổi của Nam Cao là
một nhà văn hiện thực xuất sắc. Nhiều chi tiết độc đáo đã góp phần tạo
dựng nên giá trị riêng biệt cho tác phẩm như “tiếng chửi của Chí”, “bát
cháo hành” hoặc câu nói “ai cho tao lương thiện, làm thế nào cho mất
hết những vết mảnh chai trên mặt này...” nhưng đã được phân tích
nhiều, quá quen thuộc trong các bài giảng. Sau đây, thử phân tích một
chi tiết khá đặc sắc nhưng chưa được chú ý, bình luận trên các diễn
đàn văn chương.
Hắn lảm nhảm: “Tao phải đâm chết nó ! Tao phải đâm chết

toàn sụp đổ. Chí đã bị cự tuyệt quyền làm người một cách đau đớn.
Trong tột cùng bi phẫn, như giọt nước cuối cùng làm tràn li, ý thức
nhân phẩm, khát vọng lương thiện trong Chí trỗi dậy và thúc dục hắn
hành động: phải đi đòi nợ làm người. Đó chính là sức mạnh của lòng
căm thù chất chứa, âm ỉ bấy lâu trong tiềm thức của Chí. Đây là
một chi tiết nghệ thuật đặc sắc, tình tiết bất ngờ, độc giả không thể
đoán trước được. Hành động của Chí là cá biệt, không giống ai nhưng
cũng rất phù hợp với quá trình phát triển của tính cách nhân vật.
2/ Phân tích chi tiết có ý nghĩa chủ đề của tác phẩm: Phân tích
câu kết, chi tiết cuối cùng của tác phẩm Tắt đèn.
“Dòng cuối cùng của Tắt đèn : Trời tối đen như mực và như cái
tiền đồ của chị. Tối thật, tối quá lắm, sự sống đến như đời sống của chị
Dậu thì tối sầm cả mắt người đọc truyện hai mươi năm sau này. Nhưng
câu kết của Tắt đèn không hẳn là một câu tiêu cực. Nó có hiện tượng bi
quan, nhưng không là tiêu cực về bản chất. Bản chất của nhân vật chị
Dậu rất khỏe, cứ thấy lăn xả vào bóng tối mà phá ra. Một nhân vật
khỏe và mạnh như chị Dậu, có thể ngừng cuộc đời của mình ở đây
không ? Hay là nó phải tuông ra khỏi cái tối như mực ? Vì cái tiền đồ
như mực ấy mà không tuông ra khỏi thì sao có thể sống được ? Tôi ngờ
câu kết này cũng mới chỉ là cái chấm hết của một thiên truyện dài. Với
một cái tiền thân ngay thẳng, lành mạnh như vậy, tôi nghĩ rằng chị Dậu
thể tất phải có một hậu thân trong các đoàn thể cách mạng ; và tôi nhớ
như đã có lần nào, tôi đã gặp chị Dậu ở một đám đông phá kho thóc
Nhật, ở một cuộc cướp chính quyền huyện kì Tổng khởi nghĩa : và nếu
không thì, chí ít, tôi cũng đã gặp chị vào những ngày địch vận o ép, chị
tải thương hoặc đậy nắp hầm bem cho cán bộ cơ sở. Đúng thế đấy, Tắt
đèn chỉ là một đoản thiên. Lúc bấy giờ chưa có cách mạng ruộng đất,
5



về tính cách nhân vật được miêu tả, thể hiện
Ví dụ về nhân vật Bê-li-cốp trong truyện ngắn Người trong bao
của Sê-khốp.
Với hàng trăm chi tiết miêu tả, kể về về nhân vật Bê-li-cốp từ
ngoại hình đến lời nói; mọi suy nghĩ, hành động của nhân vật đều thể
hiện một tính cách, biểu tượng của “người trong bao”. Bê-li-cốp là
nhân vật tiêu biểu cho một tầng lớp người trong xã hội, bảo thủ không
dám thừa nhận cái mới; luôn sợ hãi, thủ thế, đề phòng “nhỡ xẩy ra
chuyện gì thì sao?” Bê-li-cốp trở thành một điển hình “tất cả đều trong
bao”, từ con người đến đồ dùng, từ khi sống cho đến khi chết. Khái
6


niệm người trong bao có một ý nghĩa khái quát sâu sắc, nó cho thấy
loại người này vừa là nạn nhân vừa là đồng lõa của chế độ chuyên chế.
Hệ thống chi tiết về nhân vật người trong bao đã xây dựng được
bức chân dung biếm họa về hình tượng nhân vật Bê-li-cốp một cách
trào phúng thể hiện ở các mặt sau:
- Sự giới thiệu, miêu tả có tính mỉa mai, do tính “đồng phục trong
bao” của toàn bộ con người Bê-li-cốp.
- Các hành động vô nghĩa lí và phản động của Bê-li-cốp được
thực hiện một cách nghiêm túc, trang trọng.
- Các hành vi chế nhạo Bê-li-cốp của đồng nghiệp, cái chết của
Bê-li-cốp, cả cách mà đồng nghiệp làm ra vẻ trang nghiêm khi đưa ma
Bê-li-cốp.
III/ Chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự được đưa vào
kiểm tra trong đề thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học
1/ Đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông
- Trong đoạn cuối truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn
Minh Châu, nhân vật nghệ sĩ Phùng mỗi khi ngắm kĩ và nhìn lâu hơn

- Trong tùy bút Người lái đò Sông Đà, Nguyễn Tuân từng nhìn
“Sông Đà như một cố nhân”. Người “cố nhân” ấy có tính nết như thế
nào? Cách ví von này có ý nghĩa gì? (Đề khối D năm 2013)
C/ KẾT THÚC VẤN ĐỀ
Giảng dạy cũng như học tập bộ môn đọc – hiểu tác phẩm tự sự
trong chương trình môn Ngữ văn bậc trung học là việc làm khó, đòi hỏi
nhiều nổ lực của cả thầy và trò. Thầy giữ vai trò chủ đạo, hướng dẫn,
gợi mở giúp học sinh cảm thụ, phân tích tác phẩm; trò phải học tập,
suy nghĩ một cách tích cực, chủ động, đó là phương pháp hiệu quả nhất
của quá trình dạy và học văn.
Đối với người học, việc phân loại chi tiết, xác định vai trò của
các kiểu chi tiết trong tác phẩm truyện là rất quan trọng. Nó giúp học
sinh cảm thụ tốt tác phẩm, thực hành có hiệu quả kiểu bài làm văn
phân tích nhân vật trong tác phẩm tự sự.
Phân tích chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự là một thao tác
quan trọng của quá trình học văn, nó đòi hỏi học sinh phải có nhiều kĩ
năng, vốn sống cần thiết, phải biết tập làm quen với nhiều dạng chi
tiết, biết phân biệt chi tiết nào quan trọng, chi tiết nào không quan
trọng, nên phân tích theo hướng nào ?
Trong chương trình môn Ngữ văn bậc trung học phổ thông
những tác phẩm tự sự được đưa vào giảng dạy đều là những tác phẩm
xuất sắc có giá trị về nội dung và nghệ thuật. Tuy nhiên với số lượng
tác phẩm không nhiều, thời gian tìm hiểu rất hạn chế (1 hoặc 2 tiết cho
một tác phẩm) cho nên việc tiếp nhận đánh giá bộ phận văn học này
cũng rất khó khăn. Giáo viên giảng dạy phải biết tận dụng thời gian,
xây dựng bài giảng hợp lí để bài học có hiểu quả cao nhất.
Trong bối cảnh giáo dục và đời sống xã hội hiện nay, các bộ môn
khoa học xã hội, trong đó có môn ngữ văn đang ít được học sinh quan
tâm. Phương pháp dạy mới, học mới sẽ tạo ra những hướng đi tích cực,
có hiệu quả là một điều cần thiết.