Nhạc thánh và thánh nhạc
Bước chân vào thế giới nhạc cổ điển đã khá lâu rồi nhưng rất ít
khi nghe người ta nhắc đến dòng thánh ca như một mảng lớn bên
cạnh khí nhạc, opera… Có chăng thì đó là một số tác phẩm của
các nhạc sĩ thời Baroque. Có lẽ phần đông anh chị ở đây, khi nhắc
đến thánh ca thường hay nhắc đến các nhạc sĩ như Bach, Handel,
Mozart qua các tác phẩm nổi tiếng của họ. Như Bach thì có bộ
Cantatas, Handel thì có Halleluia trong Messiah, còn Mozart cũng
có một bản Halleluia viết cho giọng opera. Schubert có bản Ave
Maria cũng khá nổi tiếng. Còn khá nhiều…Trong tiếng Ý, những
tác phẩm dạng như vậy được gọi là Oratorio. Oratorio dùng để chỉ
những tác phẩm thanh nhạc gần giống với opera nhưng không
phải là opera, và có nội dung tôn giáo, khi hát chỉ đứng yên một
chỗ chứ không phân vai phân cảnh như opera. Tuy nhiên, nếu xét
theo khía cạnh tôn giáo thì hình như còn một số điều về thánh ca
mà ít người biết đến. Do gia đình mình theo đạo Công giáo nên từ
nhỏ mình đã có một số cơ may được tiếp xúc với dòng nhạc tôn
giáo từ khá sớm. Do một cơ duyên nào đó mình được quen biết
với một linh phục, hiện là Cha phó ở nhà thờ Chính tòa Đức Bà -
Sài Gòn. Lúc trước Cha là trưởng ban Thánh nhạc ở đại chủng
viện. Qua Cha, mình được biết thêm một số kiến thức về thánh
ca. Do kiến thức của mình còn hạn hẹp và cũng chưa đủ những
tài liệu để xác minh nên mình không dám khẳng định những ý
kiến của mình là đúng. Mình chỉ xin mạn phép trình bày một số
kiến thức ít ỏi mà mình biết về thánh ca ra đây để anh chị em
cùng xem xét tham khảo. Nếu ai thấy có điều chi sai sót hoặc
chưa hợp lý xin cứ đưa ra ý kiến bàn luận lên diễn đàn để mọi
người cùng học hỏi.
Theo mình thì thánh ca có thể chia làm 2 dòng chính. “Dòng” ở
đây không phải là nói đến trường phái hay phong cách sáng tác gì
hết mà là muốn nói đến mục đích sáng tác và phạm vi sử dụng.

chiếm vị trí độc tôn trong thế giới âm nhạc suốt vài thế kỷ. Những
bản thánh ca đầu tiên chỉ đơn giản là những câu kinh được thêm
giai điệu cho đỡ khô khan. Đó là vào khỏang thiên niên kỷ thứ
nhất và dần dần được hòan thiện trong súôt thời kỳ trung cổ. Và
thánh ca chính thống đạt tới thời kỳ đỉnh cao của nó vào khỏang
thế kỷ XIII, XIV. Đó là giai đọan Giáo hội gần như thâu tóm mọi
quyền lực về tôn giáo cũng như chính trị xã hội. Tác giả những
bản nhạc này đều là những nhạc sĩ được tuyển chọn của Giáo hội.
Thường là các Hồng Y hoặc một số tu sĩ tên tuổi trong giáo hội.
Cho đến nay người ta rất ít biết tên những vị này vì họ làm việc
trong môi trường tu trì gần như tách biệt với bên ngòai và rất âm
thầm bí mật. Nói nôm na như là “sống để bụng chết đem theo”.
Và việc sử dụng thánh ca thời đó cũng được quản lý rất chặt chẽ
nghiêm ngặt. Một tác phẩm bên ngòai muốn được sử dụng trong
thánh lễ phải được cho phép và một bản nhạc đã dùng trong nhà
thờ cũng không được phép lọt ra ngòai. Đó chính là một trong số
những điều lệ khắt khe của thời trung cổ. Và sự bó buộc này có lẽ
còn tồn tại mãi đến thời Mozart. Chính vì thế mà có câu chuyện
về việc Mozart đã đem một tác phẩm ở trong nhà thờ và lan
truyền ra bên ngòai nhờ trí nhớ và tài năng phi thường của ông.
Và đến khỏang thế kỷ XVI- XVII, một số nhạc sĩ không còn muốn
chịu sự ràng buộc chặt chẽ của những giáo điều nữa cho nên họ
mới công khai sáng tác theo một quan điểm mới, hướng tới con
người nhiều hơn. Và chính vì thế bắt đầu có sự phục hưng âm
nhạc, âm nhạc lọt ra ngòai phạm vi tôn giáo và đi đến quần
chúng. Bach chính là nhạc sĩ điển hình của thời kỳ này và ảnh
hưởng của ông thì thật vô cùng to lớn. Ông vẫn sáng tác thánh ca
vì ông là một organist của nhà thờ, nhưng nội dung tư tưởng
trong thánh ca của ông đã thóat ra khỏi sự ảnh hưởng của giáo
luật và ra đời một dòng thánh ca mới là thánh ca cổ điển. Nếu