Tìm hiểu các phương thức kết cấu trong
truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam
Tác phẩm văn là một sáng tạo độc đáo của nhà văn, là đứa con tình thần của nhà văn và thời
đại, là một hình thái một thái ý thức xã hội, văn học nghệ thuật bám chặt lấy sự sống mà lớn lên
với tư cách là đứa con tinh thần của nhà văn rồi nó lại trở về nơi nó sinh ra mà sáng tạo những
hiện thực cuộc sống mới. Khi người ta có những rung động, khi trạng thái tâm hồn bâng khuâng,
day dứt, miên man trước cuộc đời thì có thể tạo ra cho đời những bức tranh sinh động. tuy vậy,
mỗi người đều có những rung động thẫm mỹ để cho ra đời những tác phẩm nghệ thuật, nhưng tác
phẩm nghệ thuật ấy có tuyệt mỹ hay không còn tùy thuộc vào tài năng của chủ thể thẩm mỹ. Tài
năng ấy được thể hiện ở rất nhiều phương diện (cách xây dựng hình tượng nhân vật, giọng điệu,
tất cả các yếu tố khác trong tác phẩm văn học...), do đặc trưng là một chỉnh thể nghệ thuật độc đáo
nên để xây dựng thành công một tác phẩm văn học tác giả phải suy nghĩ tổ chức sắp xếp các yếu
tố ấy sao cho thành một chỉnh thể nghệ thuật. Nói cách khác, nhà văn phải tạo cho được là kết cấu
nghệ thuật trong tác phẩm.
Một kết cấu có giá trị không những làm cho tác phẩm trở thành chỉnh thể mà còn tăng cường
tính nghệ thuật của tác phẩm cũng như sẽ góp làm sâu sắc hơn tư tương, tình cảm, nội dung được
bộc lộ trong tác phẩm. Chính vì lẽ đó, khi khảo sát kết cấu trong tác phẩm Hai đứa trẻ của Thạch
Lam, chung ta cảm thấy mến phục rằng tại sao Thạch Lam lại tinh tế, độc đáo đến thế khi chọn
cho tác phẩm của mình lối kết cấu trung tâm là kết cấu đối lập xuyên suốt trong toàn tác phẩm.
Theo Lê Tiến Dũng: “Xem xét kết cấu tác phẩm văn học cần phải xem xét trên nhiều bình
diện, như vậy mới thấy được hết cái đặc sắc, sự sáng tạo độc đáo của nhà văn trong nghệ thuật kết
cấu tác phẩm. Khi đánh giá giá trị kết cấu nghệ thuật trong tác phẩm cũng phải đặc trong mối quan
hệ đa chiều, phải thấy được ý nghĩa nội dung, nghệ thuật cụ thể toát lên từ kết cấu đó” (Giáo trình
lý luận văn học_Lê Tiến Dũng_Nxb Đại học Quốc gia TP.HCM_2003). Vâng, đó là một việc rất
cần thiết khi khảo sát về kết cấu của một tác phẩm văn học, nhưng lại không dễ dàng chút nào.
Chính vì vậy, dù đã cố gắng nhưng chắc chắn sẽ không tránh khỏi những sai sót nhất định trong
quá trình quá trình khảo sát các phương thức kết cấu trong tác phẩm Hai đứa trẻ của Thạch Lam,
chúng ta cố gắng xác định các phương thức kết cấu trên nhiều bình diện, nhiều góc độ khác nhau
và đưa ý nghĩa nghệ thuật trong từng phương thức kết cấu đã khảo sát được.
Kết cấu trong tác phẩm văn học bào gồm nhiều yếu tố hợp thành, dưới đây là những yếu tố,
góc độ mà chúng tôi đã khảo sát được trong tác phẩm Hai đứa trẻ của Thạch Lam:

Xây dựng cho tác phẩm của mình một lối kết cấu riêng nhằm mục đích tư tưởng và thẫm
mỹ, tạo sự hấp dẫn khơi gợi sự tưởng tượng, đống sáng tạo của người đọc. Trong Hai đứa trẻ, tác
giả không cho ta một lối kết cấu bề ngoài rõ rệt mà mà ảo cũng như bóng đêm mờ ảo ấy của phố
huyện nghèo. Thạch Lam không cho phát hiện bố cục cụ thể gồm mấy phần, mấy đoạn mà chỉ tập
trung vào mạch suy tưởng của các nhân vật, cảm hứng về cuộc sống của những người dân nghèo
nơi phố huyện, những suy nghĩ, ước mơ của chị em Liên, một bức tranh về những con người
nghèo khổ. Đó đó chính một lối kết cấu hoàn toàn độc đáo của Thạch Lam, mở ra cho ta một
trường liên tưởng mênh mang vô định như tối dần dày đặc trong bóng đêm mà chỉ còn những điểm
tựa là những vệt sáng nhỏ nhoi của hàng phở, của ánh đèn dầu le lói,...một tâm trạng hồi cố bâng
khuâng và cái cảnh tối tăm tù đọng của phố huyện.
Yếu tố thứ hai của kết cấu bề mặt là sự xâu chuỗi các sự kiện hết sức độc đáo, từ những
dao động của buổi chiều đến những âm thanh nhỏ dần vào buổi ban đêm làm cho ta có cảm giác
một ngày sắp tàn và lặng lẽ, đó là âm thanh “tiếng trống thu không gọi buổi chiều cùng những áng
mây hồng ở phương tây như hòn than sắp tàn” rồi kết thúc bằng đêm khuya con người đi ngủ cả
phố huyện yên tĩnh và đầy bóng tối, sự kết hợp xâu chuỗi đó làm cho ta có cảm giác bâng khuâng
day dẳng và man mác buồn.
Yếu tố thứ ba của kết cấu bề mặt cũng được Thạch Lam thể hiện rất riêng đó là cách miêu
tả quang cảnh thiên nhiên buổi chiều tà, đêm khuya một ngày hè nơi phố huyện, tác giả như thu cả
bức tranh phố huyện vào tầm mắt của mình: có cả âm thanh (tiếng ếch nhái kêu ran ngoài ruông,
tiếng muỗi kêu vo ve), ánh sáng (ánh đèn dầu le lói, bếp hàng phở...), mùi vị (mùi âm ẩm bốc lên
hơi nóng)...bút pháp miêu tả ấy gợi cảm giác tối tăm, lặng lẽ của cuộc sống ấy.
2

Yếu tố thứ tư là sự hoán đổi vị trí của người kể, ngôi kể và những điểm nhìn trần thuật, sự
hoán đổi này thật khéo léo đúng lúc, đúng chỗ. Chẳng hạn một số đoạn như“tiếng trống thu không
trên cái còi của huyện nhỏ; từng tiếng một vang ra để gọi buổi chiều...cắt hình rõ rệt trên nền
trời” , “Liên ngồi yên lặng bên mấy quả thuốc sơn đen...lòng buồn man mác trước giờ khắc của
ngày tàn”, “mấy đứa trẻ con nhà nghèo ở ven chợ...cũng không có tiền để mà cho chúng nó”, thì
tác giả đã đặt mình ở ngôi kể thứ nhất, đứng ở điểm nhìn bên ngoài. Nhưng đến những đoạn như:
“hai chị em ngồi im nhìn ra phố...những hòn đá nhỏ một bên sáng một bên tối”, “chợ họp giữa

giữa ánh sáng va bóng tối vô cùng mạnh mẽ, ánh sáng yếu dần “bầu trời đỏ rực như lửa cháy,
mấy ánh hồng như hòn than sắp tàn”và sau đó là bóng tối sẩm dần trên ngọn tre, cuối cùng là bao
trùm lên cả phố huyện. Bộc lộ ý nghĩa trong phố huyện nghèo nàn tối tăm ấy lại hiện lên những
3
ước mơ nhỏ nhoi mà tràn ngập trong lòng người. Có thể xem xét ở góc độ nhỏ hơn là kết cấu bổ
sung, có khi ánh sáng được miêu tả bằng nhiều yếu tố liền kề nhau, bổ xung cho nhau, ngoài ánh
sáng của bầu trời đỏ rực, làn mây ánh hồng còn có cả ánh sáng nhấp nháy của những con đom
đóm, ánh sáng của chuyến tàu đêm tạo nên một làn tia hy vọng nhưng mỗi lúc một lặng dần. Và
vóng tối cũng vậy, cả một vùng tối bao trùm lên cả phố huyện, hình ảnh bà Thi đi trong đêm, hình
ảnh tiếng đàn bầu bật trng im lặng,hình ảnh đoàn tàu khuất dần trong bóng tối...biểu lộ một khung
cảng tối tăm mờ mịt đang lan tỏ khắp phố huyện xơ xác này.
Hình ảnh “ánh sáng” và “bóng tối” được nhắc đi nhắc lại nhiều lần như là một lối xây
dựng kết cấu trùng điệp nhằm làm nổi bậc thêm chủ đề tư tưởng trong tác phẩm. Ở đây còn thấy
thêm suốt truyện ngắn nhà văn nhiều lần nhấn mạnh sự “ngây thơ” của hai chị em Liên và An qua
các nhận xét: “Liên không hiểu sao...’, “Liên tưởng là...”, “tâm hồn Liên...có những cảm giác mơ
hồ khó hiểu”, “ vũ trụ bao la đối với tâm hồn hai đứa trẻ như đầy bí mật và xa lạ...”, “Liên thấy
mình sống giữa bao nhiêu sự xa xôi...”. Rất có thể nhân vật của truyện không biết , không hiểu
thật nhưng điều đáng nói là tác giả mượn tâm trạng của nhân vật để ám chỉ người đọc làm cho
người đọc rơi vào trạng thái bất định, mông lung, đọc giả cứ ngỡ mình đang cùng nhà văn theo dõi
nhân vật nhưng họ thật sự đã bị lây nhiễm bởi chính cảm giác của nhân vật và không thôi thao
thức. Thủ pháp kết cấu như vậy, ta tưởng chừng như mênh mang vô định nhưng đây mới thật là lối
kết cấu cố ý có ý nghĩa thật sự của tác giả, khi ta càng cố gắng hiểu những điều nhân vật không
hiểu thì tác giả lại không ngừng kể, miêu tả sâu sắc thêm để làm nổi bậc ý nghĩ mênh mang đó cua
nhân vật như một báo hiệu cho sự vô định của bóng tối, của vũ trụ bao la tràn ngập trong bóng
đêm mà con người thì nhỏ bé nghèo nàn và rồi những ước mơ cũng nhỏ nhoi mà trong sáng.
Trong Hai đứa trẻ, lối kết cấu đầu cuối tương ứng tạo nên sự hô ứng trong tác phẩm,
buổi chiều chìm dần vào bóng tối của màn đêm báo hiệu một ngày sắp tàn “từ phương tây đỏ rực
như lủa cháy...Chiều, chiều rồi. Một buổi chiều êm ả như ru...trời bắt đầu đêm, một đêm mùa hạ
êm như nhung và thoảng qua gió mát. Đường phố và các ngả con chìm dần vào bóng tối” và kết
thúc tác phẩm cũng tràn ngập bóng đêm “trống cầm canh ở huyện đánh tung lên một tiếng ngắn

liên kết các yếu tố lại với nhau để tạo nên một chỉnh thể. Một tác phẩm xuất sắc, có ghi vào dấu ấn
người đọc hay không còn còn tùy thuộc vào cách tổ chức sắp xếp các yếu tố trong tác phẩm thành
một chỉnh thể nằm góp phần nâng cao giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật. Thạch Lam đã biết kết
hợp các yếu tố ấy một cách hoàn hảo, biết phát hiện những nét bình dị của cảnh vật và con người
bằng giọng điệu trữ tình, những yếu tố ấy trở nên sinh động và hấp dẫn, qua đó truyện ngắn Hai
đứa trẻ thể hiện nổi bật tính hiện thực sâu sắc và tính nhân văn cao đẹp. Dựng lại bức tranh phố
huyện nghèo với những chi tiết chân thật về thời gian, không gian và cuộc sống con người, tất cả
các các chi tiết, sự việc, tâm trạng nhân vật trong bức tranh phố huyện đều được cảm nhận bằng
tấm chia sẻ, cảm thông của nhận vật Liên, một mảnh hồn của nhà văn đã hóa thân vào rất tự nhiên
tinh tế.
5