TẤT CẢ CÁC KIỂU ĐỀ NGHỊ LUẬN VĂN HỌC TRONG ĐỀ THI THPTQG 2017

VĂN
HỌC
VÀ
NHỮNG
CẢM
NHẬN

I. KIẾN THỨC CẦN NẮM VỮNG
1. Các kiểu đề nghị luận văn học thường gặp trong đề thi THPT Quốc gia
- Nghị luận về một tác phẩm/ đoạn trích (bài thơ, đoạn thơ, tác phẩm văn xuôi, đoạn
trích văn xuôi)
- Nghị luận về ý kiến bàn về văn học (ý kiến bàn về văn học sử hoặc lí luận văn học;
hai ý kiến bàn về văn học đồng hướng hoặc nghịch hướng)
- Kiểu bài so sánh
2. Cách làm các kiểu bài nghị luân văn học
2.1. Kiểu bài nghị luận về một tác phẩm/ trích đoạn (thơ, văn xuôi)
Đây là kiểu đề khá phổ biến, yêu cầu học sinh nghị luận về một tác phẩm/ đoạn trích cụ
thể (có thể cho sẵn hoặc không cho sẵn văn bản/đoạn trích)
Chẳng hạn:
- Cảm nhận của anh/chị về vẻ đẹp của đoạn thơ dưới đây:
Ta về, mình có nhớ ta
Ta về, ta nhớ những hoa cùng người.
Rừng xanh hoa chuối đỏ tươi
Đèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng.
Ngày xuân mơ nở trắng rừng
Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang.
Ve kêu rừng phách đổ vàng
Nhớ cô em gái hái măng một mình
Rừng thu trăng rọi hòa bình

Ví dụ:
- Tố Hữu là một trong những tác gia văn học của văn học Việt Nam hiện đại.
- Việt Bắc là một trong những thi phẩm xuất sắc nhất của đời thơ Tố Hữu.
- Đoạn thơ khắc họa khung cảnh thiên nhiên và con người Việt Bắc.
* Bàn về những giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm/ đoạn trích (thơ/ văn
xuôi)
- Giới thiệu khái quát về tác phẩm/ đoạn trích (xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, vị trí đoạn
thơ trong bài thơ, bố cục, kết cấu hình tượng, mạch trữ tình…; cốt truyện, nhân vật, kết
cấu, giọng điệu…)
Những thông tin này có thể sẽ giúp người đọc cảm nhận và thể hiện cảm nhận sâu sắc
hơn về tác phẩm/ đoạn trích đó. Chẳng hạn, với trích đoạn Việt Bắc (Tố Hữu) trong
SGK Ngữ văn 12, chúng ta cũng cần giới thiệu khái quát về hoàn cảnh ra đời của bài
thơ cũng như bố cục và nét độc đáo trong kết cấu bài thơ này.
- Bàn về giá trị nghệ thuật và nội dung của tác phẩm/ đoạn trích
Học sinh có thể bàn về giá trị nghệ thuật và nội dung của tác phẩm/ đoạn trích theo
những cách khác nhau, tùy vào yêu cầu cụ thể của mỗi câu hỏi mà học sinh sẽ triển khai
bài viết theo bố cục thể loại, theo các ý, theo mạch trữ tình... Song, dù theo hướng nào,
người viết cũng cần làm nổi bật được những nét đặc sắc về nghệ thuật và nội dung của
tác phẩm/ đoạn trích đó.
Ví dụ, ta có thể cảm nhận về vẻ đẹp của đoạn thơ trong tác phẩm Việt Bắc (Tố Hữu)
theo nhiều cách khác nhau, nhưng cần làm nổi bật các khía cạnh sau đây:
Văn học và những cảm nhận

2


TẤT CẢ CÁC KIỂU ĐỀ NGHỊ LUẬN VĂN HỌC TRONG ĐỀ THI THPTQG 2017

VĂN
HỌC

2.2. Kiểu bài nghị luận về một/các ý kiến bàn về văn học
Căn cứ vào số lượng ý kiến được nêu trong câu hỏi, có thể tạm chia kiểu bài này thành
các kiểu nhỏ hơn như:
- Kiểu 1: Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học
- Kiểu 2: Nghị luận về các ý kiến bàn về văn học

Văn học và những cảm nhận

3


TẤT CẢ CÁC KIỂU ĐỀ NGHỊ LUẬN VĂN HỌC TRONG ĐỀ THI THPTQG 2017

VĂN
HỌC
VÀ
NHỮNG
CẢM
NHẬN

Nhưng dẫu là một hay các ý kiến thì đối tượng được yêu cầu nghị luận có thể thuộc về
vấn đề văn học sử hay vấn đề lí luận văn học hoặc cũng có khi vấn đề được nghị luận
thuộc về tác phẩm văn học. Chẳng hạn:
Có ý kiến cho rằng: Một trong những đặc điểm cơ bản của văn học Việt Nam giai đoạn
từ năm 1945 đến năm 1975 là “Nền văn học mang khuynh hướng sử thi và cảm hứng
lãng mạn”. Bằng hiểu biết của anh/chị về các sáng tác văn học đã học trong giai đoạn
từ năm 1945 đến năm 1975, hãy làm sáng tỏ ý kiến trên.
(Kiểu 1, ý kiến bàn về vấn đề văn học sử.)
Hoặc:
Nhà văn Thạch Lam từng tâm sự rằng: Công việc của nhà văn là phát biểu cái đẹp chính

HỌC
VÀ
NHỮNG
CẢM
NHẬN

* Phân tích/chứng minh/bình luận… ý kiến
- Ý kiến được đưa ra trong đề bài có thể đúng hoặc sai hay vừa đúng vừa sai. Do đó
trước hết chúng ta cần xem xét và khẳng định về tính chất đúng - sai của ý kiến.
- Tùy theo yêu cầu của đề bài mà chúng ta sẽ phân tích/chứng minh/bình luận… khía
cạnh đúng - sai của ý kiến. Để làm nổi bật được sự đánh giá của mình, người viết cần
đưa ra được các lí lẽ và dẫn chứng minh họa cụ thể.
* Đánh giá chung về ý kiến
Nêu ý nghĩa và tác dụng của ý kiến đối với văn học và đời sống. (Lưu ý: Tác động đó
có thể tích cực hoặc tiêu cực.
Với kiểu đề thứ hai, chúng ta có thể triển khai theo các bước sau:
* Giới thiệu vấn đề cần nghị luận (giới thiệu các ý kiến)
* Giải thích ngắn gọn các ý kiến (nếu cần thiết)
Việc giải thích vẫn đi theo nguyên tắc giải thích các từ ngữ khó (nếu có) tới khái quát ý
nghĩa của từng ý kiến.
* Phân tích/chứng minh/bình luận… các ý kiến
- Đến bước này, tùy theo yêu cầu của đề bài mà chúng ta có thể phân tích/chứng
minh/bình luận… từng ý kiến hoặc phân tích/chứng minh/bình luận… đồng thời các ý
kiến. Mỗi ý kiến cần được xem xét và khẳng định tính chất đúng - sai, hoàn chỉnh hay
không hoàn chỉnh. Người viết cần đưa ra các lí lẽ, dẫn chứng xác đáng, thuyết phục để
làm nổi bật khía cạnh đúng – sai, hoàn chỉnh – không hoàn chỉnh của mỗi ý kiến.
- Xem xét mối quan hệ giữa các ý kiến để thấy chúng đối lập, mâu thuẫn, loại trừ nhau
hay thống nhất, tương hỗ nhau.
* Đánh giá chung về ý kiến
Nêu ý nghĩa và tác dụng của các ý kiến đối với văn học và đời sống. (Lưu ý: Tác động

Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Heo hút cồn mây súng ngửi trời
Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống
Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi
(Trích Tây Tiến, Quang Dũng, Ngữ văn 12, Tập một, NXB Giáo dục, tr.88)
Ta về, mình có nhớ ta
Ta về, ta nhớ những hoa cùng người.
Rừng xanh hoa chuối đỏ tươi
Đèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng.
Ngày xuân mơ nở trắng rừng
Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang.
Ve kêu rừng phách đổ vàng
Nhớ cô em gái hái măng một mình
Rừng thu trăng rọi hòa bình
Nhớ ai tiếng hát ân tình thủy chung.
(Trích Việt Bắc, Tố Hữu, Ngữ văn 12, Tập một, NXB Giáo dục, tr.111)
Với kiểu bài này, chúng ta có thể triển khai dàn ý theo hướng sau:
Văn học và những cảm nhận

6


TẤT CẢ CÁC KIỂU ĐỀ NGHỊ LUẬN VĂN HỌC TRONG ĐỀ THI THPTQG 2017

VĂN
HỌC
VÀ
NHỮNG
CẢM
NHẬN

Trên cơ sở cảm nhận về từng đối tượng so sánh, chúng ta sẽ chỉ ra điểm tương đồng,
khác biệt giữa hai đối tượng theo các tiêu chí nhất định.

Văn học và những cảm nhận

7


TẤT CẢ CÁC KIỂU ĐỀ NGHỊ LUẬN VĂN HỌC TRONG ĐỀ THI THPTQG 2017

VĂN
HỌC
VÀ
NHỮNG
CẢM
NHẬN

Chẳng hạn, với đề bài yêu cầu so sánh cảm nhận về đất nước của Nguyễn Đình Thi và
Nguyễn Khoa Điềm qua bài thơ Đất nước và trích đoạn Đất Nước, ta có thể chỉ ra:
- Điểm tương đồng trong cách cảm nhận về đất nước của các tác giả: cùng đề tài, cùng
thể hiện những xúc cảm đẹp về đất nước.
- Điểm khác biệt: Mỗi tác giả có cách cảm nhận và thể hiện riêng biệt về đề tài này:
+ Nguyễn Đình Thi trong Đất nước: Tình đất nước gắn với tình cảm cách mạng, với
niềm vui giải phóng, với ý thức tự hào của con người làm chủ và quyết tâm chiến đấu
đến cùng để bảo vệ quê hương đất nước mình.
+ Nguyễn Khoa Điềm trong Đất Nước: Trong cuộc đụng độ quyết liệt với đế quốc Mĩ,
như tất thảy những người Việt Nam bấy giờ, Nguyễn Khoa Điềm buộc phải suy nghĩ
rất dữ về con người Việt Nam, về lịch sử Việt Nam, về văn hóa Việt Nam, lẽ sống Việt
Nam, nghĩa là tất cả những gì đã tạo nên sức mạnh tinh thần to lớn của một dân tộc còn
hết sức nghèo nàn, lạc hậu. Đó chính là hướng khai thác đề tài đất nước của nhà thơ.