PHÒNG CHÓNG THAM QUAN Ô LẠI THỜI
LÊ THÁNH TỎNG: BIỆN PHÁP VÀ BÀI HỌC LỊCH s ử
Phan Ngọc Huyền

1. Một số biện pháp phòng chống tham quan ô lại của Lê Thánh Tông

1.1. Giáo dục, cánh tỉnh trăm quan từ bỏ thói tham ô nhũng nhiễu
L ê T h á n h T ô n ơ h ế t s ứ c c o i t r ọ n s v iệ c g i á o d ụ c , c ả n h t ỉn h q u a n lại c á c c ấ p
với m o n g m u ố n b ộ m á y q u a n c h ứ c t r o n s t r i ề u đ ì n h c h í c ô n g , v ô tư , t r á n h x a
đ ư ợ c tệ n ạ n t h a m ô, h ố i lộ ở c h ố n q u a n t r ư ờ n g .
N h à v u a đ ã n h iề u lần d ù n g n h ữ n g lời tâ m h u y ế t đ ể ră n b ả o triề u th ầ n , k h u y ê n
họ s ử a đ ứ c c h ín h , b ỏ tà tâ m . Ô n g t ừ n g n h ắ c n h ở T h á i b ả o L ê L ă n g n ê n “cẩn thận về

sau như trước, phải thanh liêm, phải công b ằ n g t ừ n g c ả n h tỉnh T ả đ ô đ ố c L ê T h ọ
V ự c phải “hết lỏng thành, bỏ lòng riêng”2. L ê T h á n h T ô n g lu ô n hi v ọ n g đội n&ũ
q u a n lại c ủ a m ìn h vớ i n h ậ n t h ứ c s â u sắc v ề n g h ĩ a v ụ c ủ a k ẻ b ề tôi, sẽ tự a ạ t b ỏ lòng
th a m , s ố n g liê m k h iế t đ ể k h ô n g chỉ là m v ẻ v a n g c h o b ả n th â n m à c ò n đ ư ợ c vinh
h iển c h o d ò n g tộc. T h á n g 9 n ă m Q u a n g T h u ậ n t h ứ 9 ( 1 4 6 8 ), n h à v u a d ụ T h ư ợ n g th ư
bộ H ộ N g u y ễ n C ư Đ ạ o rằn g : “Ngươi nên hết lòng hiệp sức, gắng sức báo đền ơn

nước, chi công vô tư, ngăn lấp hổi lộ. Đ ư ợ c n h ư thế thì ta được tiếng là vua biết
người, ngươi đurỵc tiếng là tôi hết trung, vinh hiển cha mẹ, vẻ vang danh tiếng, rạng
rỡ trong sử sách, nghĩ lại chẳng khoải lắm sao! N ế u không làm được như thế, thì ta
là vua không biết người, m à ngươi là tôi làm vì. Trong hai điều ấy, ngươi chọn đằng
n à o thì chọn”0.

L ê T h á n h T ô n g lu ô n đ ề c a o ý th ứ c tự g iá c c ủ a q u a n lại t r o n e v iệ c tu tâ m , rèn
đ ứ c v à biết tự s ử a c h ữ a k h u y ế t đ i ể m c ủ a m ìn h để tiế n bộ. N h à v u a d ù b iế t rõ m ộ t số
q u a n lại c ó h à n h vi t h a m n h ũ n g , s o n g v ẫ n c h o họ c ơ hội đế s ử a sai v ớ i hi v ọ n g h ọ sẽ
n h ậ n ra lỗi lầ m m à t ự s ử a m ìn h , k h ô n g tái p h ạ m n ữ a . T h á n g 12 n ă m Q u a n g T h u ậ n


1.2. Thi hành cltínlỉ sách bỗng lộc dế hạn chế phần nào nạn tham ô, hối lộ
X â y d ự n g b ộ m á y q u a n liêu tất phải th iế t lập c h ế đ ộ b ổ n g lộc. V iệ c là m thế
n à o đ ể c ó đ ư ợ c c ơ c h ế đãi n g ộ v à c h ín h s á c h b ổ n g lộc h ợ p lí n h ằ m h ạ n c h ế q u a n lại
th a m ô, p h ạ m p h á p c ó ý n g h ĩ a q u a n t rọ n g tr o n g s ự n g h iệ p trị quốc.
C ổ n h â n t ừ n g nói: “Đặt quan đê làm việc, tất phải có lương bông đế nuôi, rồi

sau mới bắt phải thanh liêm được”3. N h ậ n th ứ c rõ đ iề u đó, Lê T h á n h T ỏ n g s ớ m
thiết đ ặ t c h ế đ ộ b ổ n g lộc c h o q u a n viên. T r o n g m ộ t đ ạ o sắc d ụ b a n h à n h v à o n ă m
H ồ n g Đ ứ c th ứ 8 ( 1 4 7 7 ) , L ê T h á n h T ô n g đã nói r õ m ụ c đ ích v à n g u y ê n tắc c ủ a c h ế
độ b ố n g lộc n h ư sa u : "Lộc đê khuyến người có công, tùy theo công việc nặng hay

nhẹ, những hoàng tộc và công thần tuy không có hạng định về plĩấm tước, m à cấp
lộc còn có từng bậc khác nhau, huống chi các quan văn, quan võ tronạ kinh và
ngoài các đạo chức việc không %ìống nhau, thì việc cấp lộc nên làm cho iỏ rõ việc
nặng nhọc, việc nhàn rỗi...” . N ă m ấy, v u a L ê T h á n h T ô n g c h ín h th ứ c b a n h à n h
chế đ ộ b ố n g lộc c h o q u ý tộ c , q u a n lại b a o Rồm n h iề u loại n h ư lộc điền, tu ế lộc (c ò n
gợi là q u a n lộc) v à t h ự c h ộ . . . C h ế đ ộ lộc đ iề n đ ư ợ c áp d ụ n g để b a n cấp c h o c á c q u ý
tộc v à q u a n lại c a o c ấ p t ừ T h â n v ư ơ n g , T ự th â n v ư ơ n g , Q u ố c c ô n g đế n q u a n T ò n s

1. N g ô S ĩ L iê n v à c á c s ử t h ầ n t h ò i H ậ u L ê , 2 0 0 4 , Đ ạ i Việt s ử k í toàn thư. t ạ p 2, S đ d , tr. 2 5 7 .
2. N g ô S ĩ L iê n và các sử thần th ờ i H ậu Lê, 2004,

Đại Việt sứ kí toàn thư, tập

2, Sdd, tr. 262.

3. Phan Huy Chú, 2008, Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, NXB Giáo dục, Hà Nội, tr. 643.
4. Q u ốc sử quán triề u N g u y ễ n , 1998,
h ọ c x ã h ộ i, H à N ộ i , tr. 541 - 5 4 2 .


các c h ứ c lại n h à n t ả n đ ề u đ ư ợ c c ấ p tiề n b ổ n g h à n h n ă m , c a o n h ấ t là H o à n g th ái tử
đ ư ợ c c ấ p 5 0 0 q u a n , t h ứ h a i là T h â n v ư ơ n g đ ư ợ c c ấ p 2 0 0 q u a n , th ấ p n h ấ t là c á c c h ứ c
lại n h à n tản đ ư ợ c c ấ p t ừ 6 đ ế n 8 q u a n , s ố lư ợ n g tu ế lộ c đ ư ợ c c ấ p n h ư v ậ y n ế u so
vớ i th ờ i kì t r ư ớ c k h ô n g p h ả i là n h iề u . T u y n h iê n , n ế u tín h c h u n g c h ế đ ộ c ấ p tiền
b ổ n g n à y c ù n g vớ i c á c c h ín h s á c h v ề lộ c đ iề n , q u â n đ iền , trạ c h đ iề n , th ự c h ộ ...n h ư
đ ã đ ề c ậ p ở t r ê n thì c ó t h ể th ấ y c h ế đ ộ b ổ n g lộc th ờ i H ồ n g Đ ứ c k h á đầ y đủ. N h à sử
h ọ c P h a n H u y C h ú đ ã n h ậ n xét: “ Việc định bổng lộc ở đời H ồ n g Đ ứ c có định quy

chế phân biệt nhiều việc ít việc và sút bậc, đại khái làm cho bổng bớt đi, trật thấp
xuống, không để cho ăn hại, thế gọi là quan đặt ra nhiều hơn trước m à chi phí cấp
bổng so với trước cũng nh ư thế thôi. N h ư đó chỉ là cấp bong trong một n ă m , dẫu là
ít ỏi, nhưng sỗ cấp ruộng bãi và thực tiền về đ ầ m thì lại là hậu l ắ m N h ư v ậ y ,
c h ín h s á c h đ ã i n g ộ c ủ a L ê T h á n h T ô n g t h ô n g q u a n h iề u loại b ổ n g lộc k h á c n h a u
v ừ a đ ả m b ả o “ không đê cho viên quan nào không có việc m à ăn k h ô n g ' , v ừ a “cân

nhắc được người khó nhọc, người có tài năng, m à quyết định bổng lộc p h ẩ m trật

1. Phan H uy Chú, 2008, Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Sđd, tr. 646.

443


VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QƯÓC TÉ LÀN THỨ TƯ

cho thích đáng"1. C ó th ể nói, v iệ c thi h à n h c h ế đ ộ b ổ n a lộc t ư ơ n e đ ố i h ợ p lí th ờ i Lê
T h á n h T ô n g là đ iề u k i ệ n q u a n t r ọ n g g iú p tr iề u đ ìn h h ạ n c h ế p h ầ n n à o tìn h trạng
q u a n lại t h a m ô. h ố i lộ t r o n e xã hội.

1.3. X ây dựng hệ thống pháp luật vói nhiều quy định về phòng chống thum ô
L ê T h á n h T ô n e r â t c h ú trọne, v i ệ c h o à n t h i ệ n h ệ t h ố n g p h á p luật đ ế q u à n lí

Danh
lê

Vệ
cấm

Vi
chế

Quân
chính

Hộ
hôn

Điền
sản

Đạo
tặc

1

5

23

8

9

N ộ i d u n g c á c đ i ề u lu ật đ ư ợ c t h ố n g k ê ở b ả n g t r ê n p h ả n á n h k h á c ụ th ể chỏ
tài x ử p h ạ l c á c h à n h v i, b i ể u h i ệ n c ó liê n q u a n đ ế n tộ i t h a m ô, h ố i lộ n h ư : vịỌc
đ ư a v à n h ậ n hối lộ n ó i c h u n g c ủ a q u a n v iê n ; v i ệ c n h ậ n tiề n c ủ a , d u n g tú n g thuộc
c ấ p làm trá i; v iệ c đòi h ố i lộ, s á c h n h i ễ u tiề n b ạ c c ủ a n h à n d â n ; v iệ c n h ậ n hối lộ, x ử
o a n s a i h ì n h ngục; v i ệ c n h ậ n tiền của, t h ả l ỏ n g quân ngũ, tha t u y ể n đ i n h tráng; MỘC

tư túi tài v ậ t, m a n k h a i tiề n n ộ p t h u ế , d â n đ in h ; v i ệ c b ớ t xén, c h i ế m đ o ạ l, ăn cắp tài
sản c ô n g làm c ủ a tư ,2...
Đ a s ố các đ iề u lu ậ t c ó n ộ i d u n g p h ả n á n h n h ư trê n đ ề u q u y đ ịn h m ứ c x ử phạt
n g h i ê m k h ấ c đối vớ i c á c h à n h vi t h a m ô, n h ậ n hối lộ c ủ a q u a n lại. M ộ t số d iề u u ậ t
đ ã q u y đ ịn h m ứ c h ìn h p h ạ t tử h ìn h đ ố i v ớ i c á c t r ư ờ n e h ợ p p h ạ m tội c ó tình tiết
n g h i ê m trọ n g . C h ẳ n g h ạ n . đ iề u 4 2 , c h ư ơ n g Vi c h ế t r o n g Q u ốc triều hình luật ỊUV
1. Quốc sử quán triều Nguvễn, 1998, Khảm định Việt sử thông giám cương mục , Sđd, tr. 541 - 542.
2. C ụ t h ể x in x e m t h è m : P h a n N g ọ c H u y ề n , 2 0 1 2 , N g h iên cử u so sánh ch ín h sá ch p h ò n g d o n g

tham ó cù a M in h Th á i Tỏ và L ẽ Thánh T ôn g , L u ậ n á n T S . L ịc h s ử , Đ ạ i h ọ c V ũ H á n , T - u n g
Q u ố c , B à n lưu tại T h ư v iệ n Ọ u ố c g i a H à N ộ i ( T i ế n g T r u n g ) .

444


P H Ò N G C H Ố N G THAM Q U AN Ô LẠI THỜI LÊ THÁNH TÔNG.

định: "Q u a n ti làm trái pháp luật m à ăn hối lộ từ 1 quan đến 9 quan thì x ử tội biếm

hay bãi chức, từ 10 quan đến 19 quan thì x ử tội đồ hay lưu, từ 20 quan trở lên thì
x ử tội c h é m ”\ Đ iề u 101, c h ư ơ n g V i c h ế c ũ n g q u y đ ị n h x ử tội c h ế t đ ố i vớ i h à n h vi
n h ậ n hối lộ, đ ổ i t r ắ n g th a y đ e n c ủ a c á c q u a n v i ê n g i ữ n h i ệ m v ụ đ iề u tra: “N h ữ n g

quan liêm p h ó n g (quan mật tra) mật xét việc phải đúng sự thực, nếu sơ suất sai lầm

q uyền cụ th ể c h o c á c Đ ài q u a n n g ự s ử tro n g v iệ c p h á t h iện v à cá o g iác n h ữ n g
t r ư ờ n g h ợ p t h a m ô. T h á n g 5 n ă m H ồ n e Đ ứ c t h ứ 12 ( 1 4 8 1 ) , n h à v u a h ạ lệ n h c h o
c á c q u a n đ ịa p h ư ơ n g k h ả o x é t: “N g ư ờ i nào trước kia có nhũng lạm, tuy không có

hình tích thực n h ư n g ai ai cũng biết, cùng là người liêm khiết không làm thói
tham ô, kê ra từng loại tâu lên cả, giao cho G i á m sát n g ự sử các đạo xét lại đúng
thực làm bản tâu lên, sẽ kha x ử để tỏ rõ khuyên răn”2. T h á n g 5, n ă m H ồ n g Đ ứ c
t h ứ 15 ( 1 4 8 4 ) , v u a c ó s ắ c c h ỉ c h o c á c q u a n đ ô đ ố c p h ủ , q u a n 3 ty Đ ô - T h ừ a H iế n t r o n g v ò n g 3 t h á n g p h ả i k ê k h a i rõ n e ư ờ i n à o t h a n h liê m , k ẻ n à o t h a m
n h ũ n g đ ể g ử i lê n c h o N e ,ự s ử đ à i x é t lại m à th i h à n h k h u x ử . T ư ơ n g t r ợ c h o N a ự
s ử đài ở t r u n g ư ơ n g , c á c q u a n H i ế n ty ở đ ị a p h ư ơ n g c ũ n g g ó p p h ầ n tấ u h ặ c , p h á t
h iệ n n h ữ n g v ụ v i ệ c t h a m ô , t i ê u c ự c c ủ a q u a n lại ở c á c n h a m ô n , p h ủ h u y ệ n .
C ù n g v ớ i N g ự s ử đ à i, L ê T h á n h T ô n g c ò n th iế t lập L ụ c k h o a c ấ p s ự trung đ ể
“ thấm xét bách tý\ g i á m s á t q u a n lại ở lụ c b ộ . C á c q u a n Đ ô c ấ p s ự trune; v à c ấ p s ự
tru n g ở L ụ c k h o a th ờ i L ê s ơ t u y c ó p h ẩ m t r ậ t rấ t th ấ p n h ư n g q u y ề n h ạ n thì rất lớ n.
P h à m q u a n lại ở b á c h ty p h ạ m lỗi lầ m , h ố i lộ, n h ũ n g n h iễ u ..., lục k h o a đ ê u c ó q u y ề n
d â n g tấ u h ạ c h tộ i. Đ â y là p h ư ơ n g t h ứ c g i á m sá t d ự a trê n n g u y ê n tắ c “lẩy chức nhỏ

giám sát chức lớn” , “lẩy trật thấp khống chế chức cao ” n h à m “khiến cho lớn nhỏ
dựa vào nhau, khinh trọng khổng chế n h a ứ ,3. L ê T h á n h T ô n 2, hi v ọ n g vớ i c ơ c h ế
th a n h tra , g iá m s á t n h ư v ậ y m ớ i c ó th ể k ịp t h ờ i p h á t h i ệ n v à x ử lí c á c v ụ v iệ c th a m ô
c ủ a q u a n lại.

ỉ. 5. X ử p h ạt nghiêm m inh các hànlt vi tham ô, hối lộ của quan lại
X u ấ t p h á t t ừ q u a n đ i ể m p h á p lu ậ t là “phép công ” c ủ a n h à n ư ớ c v à đ ề u b ì n h
đẳng với m ọi cá n h ân n ên L ê T h á n h T ô n g rất coi trọ n g việc x ét x ử các v ụ án theo
đ ú n g q u y đ ịn h c ủ a p h á p lu ậ t ( đ ặ c b iệ t ỉà c á c v ụ á n liê n q u a n đ ế n tộ i t r ạ n g th a m ó ,
hối lộ c ủ a q u a n lại). N h à v u a t ừ n g n ó i: ‘
" Đặt luật để trừ kẻ gian, sao dung được bọn

coi thường pháp luật; đặí quan đê dẹp mối kiện, lại thành ra tệ bán rẻ chức quan.

280, 286, 290.

447


VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾƯ HỘI THẢO QUỐC TÉ LẦN THÚ TU

n h ư n g t h ó i tệ v ẫ n k h ô n g h ề g i ả m . Đ e n c u ố i th ờ i L ê sơ , n h ì n v à o c h ố n qu an
t r ư ờ n g c h ỉ t h ấ y n ổ i lê n t ì n h t r ạ n g “tiến dùng bè lũ tay sai, đua m ở rộng đườn*

hổi / ộ ” 1. T i ế p đ ế n t h ờ i L ê T r u n g h ư n g s a u đ ó , tệ h ố i lộ m u a q u a n b á n tư ớ c , nạn
“sinh đồ ba quan ” m ọ c lê n k h ắ p n ơ i... Đ i ề u đ ó p h ầ n n à o p h ả n á n h k ế t c ụ c k h ô n g
n h ư m o n g m u ố n c ủ a c h í n h s á c h p h ò n e c h ố n g t h a m ô đ ư ợ c t h ự c h i ệ n t ừ th ờ i Lè
Thánh Tông.
M ặ c dù k ết q u ả th u đ ư ợ c k h ô n g như m o n g m u ố n , so n g c h ín h sách phòng
c h ổ n g t h a m q u a n ô lại c ủ a L ê T h á n h T ô n g đ ã đ ể lại n h i ề u b à i h ọ c k i n h n e h iệ n i
q u ý b á u c h o c ô n g c u ộ c p h ò n g c h ố n g t h a m n h ũ n g v à c ô n g t á c s ử d ụ n g , q u ả n lí
c á n bộ .

T h ứ nhất, c ầ n h o à n t h i ệ n lu ậ t p h á p v ề p h ò n g c h ố n g t h a m n h ũ n g , là m c ơ sớ
đ ể đ ấ u t r a n h , n g ă n n g ừ a v à t r ừ n g trị c á c h à n h vi lợi d ụ n g c h ứ c q u y ề n đổ t h a m ô,
n h ũ n g n h i ễ u . T ừ th ờ i L ê T h á n h T ô n g , lu ậ t p h á p đ ã c ó n h i ề u q u y đ ị n h v ề c h ế tài
x ử p h ạ t c á c h à n h vi đ ư a , n h ậ n h ố i lộ, t h a m ô lã n g p h í , ă n c ắ p c ủ a c ô n g . . . T u y
v ậ y , d o h ạ n c h ế c ủ a lịc h s ử , n ộ i d u n g c h ế tài v à v iệ c đ ị n h m ứ c k h u n ^ h ì n h p h ạ t
t r o n g Q u ố c triều hình luật v ẫ n c h ư a t h ự c s ự c ụ th ể . C ó n h i ề u h à n h vi c h í quy
đ ịn h m ứ c h ì n h p h ạ t c h u n g c h u n g , d a o đ ộ n g t ừ đ ồ , lư u h a y t ử tù y v à o t ìn h tiết
n ặ n g n h ẹ . C á c đ i ề u lu ậ t c ó liê n q u a n đ ế n x ử p h ạ t t h a m ô, h ố i lộ t r o n g b ộ luật
H ồ n g Đ ứ c c ũ n g n ằ m rải r á c ở c á c c h ư ơ n e , c h ư a đ ư ợ c đ ặ t t h à n h c h ư ơ n e m ụ c
r iê n g h o ặ c b ộ lu ậ t r iê n g . Đ i ề u đ ó c h o th ấ y c ầ n p h ả i x â y d ự n g đ ư ợ c b ộ lu ậ t riê n g
v ể p h ò n g c h ố n g t h a m n h ũ n g , đ ồ n g th ờ i k h ô n g n g ừ n g b o s u n g , h o à n t h iệ n để bộ

đ ú n g n g ư ờ i , đ ú n ẹ tộ i, đ ẩ u t r a n h k h ô n g k h o a n n h ư ợ n g v ớ i c á c p h ầ n t ử t h a m
n h ũ n g thì m ớ i đ ả m b ả o c h o p h á p lu ậ t c h ố n g t h a m n h ũ n g p h á t h u y đ ư ợ c h i ệ u lực
c ủ a nó.

T h ứ ba, c ầ n t h i h à n h c h í n h sách đã i n g ộ h ợ p lí, t h ỏ a đáng đ ố i vớ i c á n bộ ,
c ò n g c h ứ c , v i ê n c h ứ c đ ế h ạ n c h ế p h ầ n n à o tìn h t r ạ n g t h a m ô, n h ũ n g n h i ễ u , c ử a
q u y ề n . C h í n h s á c h b ố n g lộ c c ủ a L ê T h á n h T ô n g d ù c h ư a p h ả i m ẫ u m ự c s o n g v ẫ n
đ u ợ c c á c n h à s ử h ọ c đ á n h g i á c a o vì t ín h t ư ơ n g đ ố i h ợ p lí c ủ a n ó đ ặ t t r o n g bối
c ả n h x ã h ộ i Đ ạ i V i ệ t t h ế kỉ X V . Đ ó là đ i ề u k h i ế n c h ú n g ta p h ả i s u y n g ẫ m đ ế làm
s a o x â y d ự n g đ ư ợ c c h ế đ ộ l ư ơ n g t h ư ở n g v à c h í n h s á c h đ ã i n g ộ t h ỏ a đ á n g ( n h ấ t là
đ ố i v ớ i c á n b ộ , n g ư ờ i q u ả n lí) n h ằ m h ạ n c h ế tệ n ạ n t h a m n h ũ n g . T ấ t n h i ê n , t h ự c
h iệ n c h ín h s á c h n ày c ò n cần phải th ự c h iện đ ồ n g b ộ với quy trìn h tu y ển chọn,
qtuản lí c á n b ộ , đ ả m b ả o đ ố i t ư ợ n g đ ư ợ c h ư ở n g đ ã i n g ộ đ ú n g n g ư ờ i , đ ú n g v iệ c ,
t ư ơ n g x ứ n g v ớ i tài n ă n g v à m ứ c đ ộ c ổ n g h i ế n c ủ a h ọ .

T h ứ tư, c ầ n h u y đ ộ n g đ ô n g đ ả o c á c tổ c h ứ c , lự c l ư ợ n g , t h à n h p h ầ n t r o n g x ã
h(ội c ù n g t h a m g i a đ ấ u t r a n h p h ò n g c h ổ n g t h a m n h ũ n g . H ệ t h ố n g c á c c ơ q u a n
t h a n h tra , g i á m s á t q u a n lại t h ờ i L ê T h á n h T ô n g n h ư N g ự s ử đ à i, L ụ c k h o a c ấ p
s ự t r u n g . . . đ ư ợ c q u y đ ị n h k h á c h ặ t c h ẽ v ề c h ứ c n ă n g , q u y ề n h ạ n t r o n g v i ệ c làm
“ ttai m ắ t ” c ủ a v u a đ ể “chẩn chinh mọi sai p h ạ m của bách quan ”, p h á t h i ệ n v à x ử
lí k ịp t h ờ i c á c h à n h v i c ủ a b ọ n t h a m q u a n ô lại. T u y n h i ê n , h ệ t h ố n g ấ y c ũ n g chỉ
plhát h u y đ ư ợ c p h ầ n n à o tá c d ụ n g c ủ a n ó v à t r ê n t h ự c tế c h ư a t h ể n ắ m h ế t đ ư ợ c
c á c h à n h vi c ủ a q u a n lại c á c c ấ p , đ ặ c b i ệ t là c h ư a v ớ i đ ư ợ c ta y x u ố n g c á c đ ịa
p ỉh ư ơ n g , l à n g x ã đ ể g i á m s á t b ọ n c ư ờ n g h à o , lại d ị c h . T ừ t h ự c tế lịc h s ử n h ư v ậ y
c h o thấy, tro n g b ố i c ả n h x ã hội h iện nay, m u ố n tă n g c ư ờ n g h ơ n n ữ a h iệu quả
hioạt đ ộ n g c ủ a c ô n g t á c t h a n h tra , k i ể m s á t q u a n lại c á c c ấ p , c ầ n h u y đ ộ n g đ ô n g

1. S ử c h é p , t h á n g 1 1 n ă m H ồ n g Đ ứ c t h ứ 9 ( 1 4 6 8 ) , L ê T h á n h T ô n g r a s ắ c d ụ lu ậ n P h a n T ô n g
T r i n h v à o tộ i c h ế t v ớ i lí d o ă n h ố i Ịộ v à t h ô n g d â m v ớ i v ợ n g ư ò i k h á c . C h i tiế t x in x e m : N g ô
S ĩ L iê n v à c á c s ử t h ầ n th ờ i H ậ u L ê , 2 0 0 4 , Đ ạ i Việt s ử k í toàn thư, t ậ p 2, S đ d , tr. 3 0 7 - 3 0 8 .

6. N guyễn N gọc N huận (Cb), 2006, Một sổ văn bản điển chế và pháp luật Việt N a m ,
tập 1, N X B K H X H , H à Nội.

450