`

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN

======

PHẠM THỊ HẰNG

DẠY HỌC ĐỌC HIỂU ĐOẠN TRÍCH
"HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT"
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC NGỮ VĂN CỦA HỌC SINH THPT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Ngữ văn

HÀ NỘI, 2016


TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
======
KHOA NGỮ VĂN

======

PHẠM THỊ HẰNG
PHẠM THỊ HẰNG


KHÓA LUẬN
LUẬN TỐT
TỐT NGHIỆP
NGHIỆP ĐẠI
ĐẠI HỌC
HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Ngữ văn
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Ngữ văn

Người hướng dẫn khoa học
Th.S TRẦN HẠNH PHƯƠNG

HÀ NỘI, 2016

Hà Nội, 2016
HÀ NỘI, 2016


LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành khóa luận, tôi đã nhận được rất nhiều sự quan tâm, giúp
đỡ. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến quý thầy giáo, cô giáo của trường
Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã nhiệt tình giảng dạy và tạo điều kiện thuận lợi
cho tôi trong thời gian học tập.
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc tới Thạc sĩ cô: Trần Hạnh
Phương người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên
cứu và thực hiện đề tài. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, người thân và
bạn bè đã dành cho tôi sự quan tâm khích lệ và chia sẻ trong suốt thời gian học
tập và nghiên cứu.
Mặc dù có nhiều cố gắng, nhưng khóa luận khó tránh khỏi thiếu sót.
Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các thầy cô giáo

: Học sinh

GV

: Giáo viên

SGK

: Sách giáo khoa

SGV

: Sách giáo viên

NNC

: Nhà nghiên cứu

PPDH

: Phương pháp dạy học

THPT

: Trung học phổ thông

GQVĐ

: Giải quyết vấn đề


1.1.1.1 Khái niệm .......................................................................... 7
1.1.1.2. Vấn đề đọc hiểu văn bản văn học trong trường THPT .... 8
1.1.2. Lí thuyết tiếp nhận .................................................................. 9
1.1.2.1. Khái niệm ......................................................................... 9
1.1.2.2. Quá trình tiếp nhận văn bản văn học trong trường
THPT ........................................................................................... 10
1.1.3. Năng lực Ngữ văn ................................................................. 11
1.1.3.1. Khái niệm ....................................................................... 11
1.1.3.2. Cấu trúc .......................................................................... 12
1.1.4. Những năng lực Ngữ văn của học sinh THPT ...................... 13
1.1.4.1. Năng lực đọc - hiểu ........................................................ 13
1.1.4.2. Năng lực cảm thụ thẩm mĩ ............................................. 14
1.1.4.3. Năng lực tiếp nhận ........................................................ 14
1.1.4.4. Năng lực đánh giá .......................................................... 14


1.2. Cơ sở thực tiễn ............................................................................. 15
Chương 2. PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGỮ VĂN CHO HỌC SINH
THPT QUA DẠY HỌC ĐỌC HIỂU ĐOẠN TRÍCH “HỒN TRƯƠNG
BA, DA HÀNG THỊT” (LƯU QUANG VŨ) ........................................ 17
2.1 Nguyên tắc .................................................................................... 17
2.1.1 Tính sáng tạo ......................................................................... 17
2.1.2 Tính khoa học......................................................................... 17
2.1.3. Tính thực tiễn ........................................................................ 17
2.2. Vận dụng dạy học đọc hiểu đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng
thịt” nhằm phát triển năng lực Ngữ văn cho học sinh THPT ............ 18
2.2.1. Phát triển năng lực đọc - hiểu ............................................... 18
2.2.1.1. Phương pháp đọc diễn cảm ............................................ 18
2.2.1.2. Phương pháp đóng vai .................................................. 20
2.2.2. Phát triển năng lực tiếp nhận ................................................ 21

Giáo dục phổ thông nước ta hiện nay đang chuyển mình từ giáo dục nội
dung sang giáo dục giáo dục phát triển năng lực cho học sinh và trong các nhà
trường phổ thông lối dạy học “truyền thụ một chiều” đang dần chuyển sang dạy
học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩ năng, hình
thành năng lực và phẩm chất cho các em. Từ đó, nhà trường đào tạo những con
người có kĩ năng sống, kĩ năng giải quyết tình huống, vận dụng những điều
mình học được vào thực tiễn, khả năng tự học để học tập suốt đời.
Trong xu hướng đổi mới chung của chương trình giáo dục, môn Ngữ văn
cũng chuyển mình. Việc dạy văn theo định hướng phát triển năng lực học sinh
đã được phần lớn giáo viên đồng tình và thực hiện. Với xu hướng đó thì việc
đọc hiểu một tác phẩm văn học theo định hướng phát triển năng lực Ngữ văn
cho học sinh THPT cũng đang được tiến hành đổi mới nhằm phát huy tối đa
các năng lực cho học sinh. Giúp giáo viên chủ động trong giảng dạy có thể lựa
chọn kiến thức truyền thụ phù hợp đối tượng học sinh.g Học sinh chủ động
lĩnh hội kiến thức và tự rèn luyện được nhiều kỹ năng. Đổi mới từ cách dạy
truyền thống thiên về đọc chép sang cách dạy đọc - hiểu. Trước đây, chúng ta
thường coi phân tích hay giảng văn, bình luận là một phương pháp đặc thù của
dạy học văn thì hiện nay cách dạy đọc hiểu giúp học sinh biết cách đọc, cách
tiếp cận, khám phá nội dung và nghệ thuật của văn bản theo các mức độ khác
nhau từ đọc đúng sang đọc sáng tạo, khơi dậy ở học sinh khả năng liên tưởng,
tưởng tượng, giúp học sinh thực sự được đắm mình trong thế giới văn chương.
Từ đó, khơi dậy ở các em tình cảm mang tính thẩm mĩ, biết hướng tới giá trị
chân - thiện - mĩ.

1


Việc dạy đọc hiểu không chỉ rèn luyện cho học sinh năng lực đọc hiểu
mà còn rèn luyện năng lực tạo lập văn bản đặc biệt là năng lực viết sáng tạo.
Tức là học sinh có khả năng trình bày, thể hiện suy nghĩ, cảm nhận của bản

luyện kĩ năng biết đọc hiểu các văn bản nhằm rèn cho học sinh một cách đọc
có văn hóa, có phương pháp không suy diễn tự tiện, dung tục. Từ đó giúp học
sinh nắm được nội dung và nghệ thuật của tác phẩm. Giáo sư cũng đưa ra giải
pháp thực hiện: “SGK cần được chuẩn bị công phu, chú thích kĩ, chính xác.. .
bên cạnh hệ thống câu hỏi gợi ý cách đọc cần phải có câu hỏi kiểm tra xem học
sinh có đọc và hiểu thực sự không”.
Trong cuốn: “Phương pháp dạy học văn” nhà nghiên cứu Phan Trọng
Luận cho rằng: Đọc là một trong ba phương pháp thường dùng khi tiếp cận
tác phẩm văn chương. Ông cũng đã chỉ ra rằng: “Nhiều giáo viên thất bại
trong giờ giảng văn vì không biết phát huy nghệ thuật đọc diễn cảm: Giờ văn
rời rạc, khô khan, thiếu xúc cảm, nặng nề diễn giải. Người giáo viên đơn độc,
xa cách nhà văn không được nhà văn hỗ trợ. Đọc diễn cảm gắn bó suốt trong
quá trình giảng văn làm cho tiếng nói nhà văn luôn luôn gần gũi với học sinh.
Giờ giảng văn trở thành một công việc tâm tình, một cuộc giao tiếp thật sự
cho cuộc sống không còn là một giờ bàn luận về chính trị, lí luận, nặng nề xã
hội học” [12; 197].
NNC Nguyễn Trọng Hoàn trong bài viết: “Một số vấn đề đọc hiểu văn
bản ngữ văn” đăng trên Tạp chí giáo dục số 56 tháng 4/ năm 2003, tr26 đã đưa
ra ba cách tiếp cận đọc - hiểu khác nhau: Đọc hiểu gắn liền với minh họa, đọc
- hiểu phù hợp với từng cá nhân, đọc hiểu huy động vốn kinh nghiệm.
Kịch bản văn học “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của tác giả Lưu Quang
Vũ trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12 (chương trình chuẩn) là một tác phẩm
mới được đưa vào chương trình, song đã có nhiều bài viết định hướng về
phương pháp tiếp cận văn bản này.
- Trong cuốn “Phân tích bình giảng tác phẩm văn học 12”, chương trình
nâng cao, nhà xuất bản Giáo dục (2008), tác giả Lê Quang Hưng định hướng

3



nghệ thuật của Lưu Quang Vũ khi xây dựng vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng
thịt”.
Tất cả những bài viết trên đều tập trung làm sáng tỏ và phong phú thêm
vai trò của đọc - hiểu văn trong dạy và học tác phẩm văn chương trong nhà
trường, cùng với các công trình nghiên cứu vể tác phẩm “Hồn Trương Ba, da
hàng thịt” đã đưa ra những phương hướng tiếp cận văn bản này. Đã giúp người
viết có một cách nhìn nhận về hướng đi về vấn đề đọc - hiểu, và đoạn trích
“Hồn Trương Ba, da hàng thịt” trong nhà trường để từ đó vận dụng vào đề tài
của mình.
3. Mục đích nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu
Trong phạm vi đề tài này tôi tập trung nghiên cứu phương pháp dạy học
đọc hiểu văn bản “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” theo định hướng phát triển
năng lực Ngữ văn cho học sinh, làm rõ các năng lực đặc thù của môn Ngữ văn
phát triển cho học sinh cùng các phương pháp thực hiện để học sinh phát huy
được các năng lực đó. Từ đó đưa ra những cách tiếp cận, giảng dạy có hiệu quả
làm tiền đề áp dụng rộng rãi cho các năm sau.
4. Phạm vi nghiên cứu
Áp dụng việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh vào
đọc hiểu đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” trong sách Ngữ văn lớp
12, tập 2.
5. Phương pháp nghiên cứu
+ Phương pháp phân tích tổng hợp.
+ Phương pháp so sánh đối chiếu.
+ phương pháp thống kê.
6. Đóng góp của khóa luận
a. Về mặt lí luận

5



Chương 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TỄN
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Lí thuyết Đọc hiểu
1.1.1.1 Khái niệm
Tác giả Đỗ Thị Châu trong bài “Về khái niệm đọc - hiểu ngôn ngữ” (tr.
22- 23, Tạp chí giáo dục số 80 tháng 3 năm 2004) Chương trình Ngữ - Văn dựa
vào những khái niệm cơ bản của lý luận văn học như: Năng lực, tri thức, kĩ
năng, trong đó việc cung cấp tri thức, rèn luyện kĩ năng phải đi đôi với nhau
nhằm hướng tới việc hình thành năng lực cho con người lao động mới. Một
trong những khái niệm cơ bản dùng để xây dựng chương trình môn Ngữ văn là
khái niệm đọc - hiểu. Các công trình nghiên cứu của NNC Nguyễn Thanh Hùng
đặc biệt là cuốn “Đọc và tiếp nhận văn chương” (NXB Giáo dục 2002) đã thể
hiện sự quan tâm sâu sắc và những kiến giải mang tính khoa học về vấn đề đọc
- hiểu.
Đọc - hiểu có nghĩa là vừa đọc vừa tìm hiểu. Vì trong thực tế có người
đọc mà không hiểu hoặc hiểu song không hết các lớp nghĩa tiềm ẩn trong văn
bản, nhất là văn bản nghệ thuật được ký mã khá công phu của người nghệ sỹ.
“Đọc văn chương là đọc cái phần chủ quan của người viết bằng cách
đồng hoá tâm hồn, tình cảm, suy nghĩ của nó vào trang sách. Đọc là đón đầu
những gì mà mình đọc qua từng chữ, từng câu, từng đoạn rồi quay về những gì
đọc đã qua để chứng kiến và đi tìm hợp lực của tác giả, để tác phẩm được tái
tạo trong tính cụ thể và giàu trưởng tượng” [8, tr.29]. Hiểu tác phẩm văn
chương là phát hiện và đánh giá mối quan hệ hữu cơ giữa lớp nghĩa trong tính
chỉnh thể và toàn vẹn của tác phẩm. Để nhận biết được mối quan hệ giữa nội

7


dung và hình thức tiềm ẩn trong tác phẩm văn chương và cảm nhận được triết

quan của tác giả. Từ đấy mô hình tiềm năng trong tác phẩm được hình dung
thành bức tranh cuộc sống.
Như vậy khái niệm đọc - hiểu mang tính định hướng dạy học cụ thể hơn,
tích cực hơn so với khái niệm tìm hiểu, phân tích trong các giáo án truyền thống.
1.1.2. Lí thuyết tiếp nhận
1.1.2.1. Khái niệm
NNC Nguyễn Thanh Hùng trong “Đọc và tiếp nhận tác phẩm văn
chương” lại cho rằng: Tác phẩm là quá trình đem lại cho người đọc sự hưởng
thụ và hứng thú trí tuệ hướng vào hoạt động để củng cố và phát triển một cách
phong phú những khả năng thuộc thế giới tinh thần và năng lực của con người
trước đời sống.
Các tác giả trong cuốn “Từ điển thuật ngữ văn học” quan niệm: Tiếp
nhận văn học là: “Hoạt động chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng, thẩm mĩ của các
tác phẩm văn học, bắt đầu về sự cảm nhận văn bản ngôn từ, hình tượng nghệ
thuật, tư tưởng cảm hứng, quan niệm nghệ thuật, tài nghệ tác giả cho đến tác
phẩm văn học” [4, 325].
Tiếp nhận văn học là hoạt động đọc hoặc nghe để thưởng thức tác phẩm,
chiếm lĩnh các giá trị văn học với mục đích giải trí, tìm hiểu nghiên cứu học tập
hoặc bồi dưỡng năng lực sáng tác. Thông qua ngôn từ người đọc dùng trí tưởng
tượng của mình, bồi đắp những khoảng trống được mở để dựng lên một thế giới
sinh động hoàn chỉnh, nhờ đó mà hiểu biết đối tượng được thể hiện, thưởng
thức cái hay, cái đẹp và hiểu được tiếng nói của tác giả.
Tiếp nhận văn học là hoạt động giao tiếp đặc biệt giữa tác phẩm với
người đọc. Gần đây nhất, kế thừa và phát triển những thành tựu của lí thuyết
tiếp nhận, chuyên luận "Đọc và tiếp nhận văn chương” (NXB Giáo dục) đã trả
đọc về đúng vị trí xứng đáng của nó trong quá trình khám phá chiều sâu của tác
phẩm văn chương. Tác giả Nguyễn Thanh Hùng khẳng định "Tiếp nhận văn

9


11


Trong tài liệu tập huấn việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo định
hướng phát triển năng lực của học sinh do Bộ giáo dục và Đào tạo phát hành
năm 2014 thì: “Năng lực được quan niệm là sự kết hợp một cách linh hoạt và
có tổ chức kiến thức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân,…
nhằm đáp ứng hiệu quả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh
nhất định. Năng lực thể hiện sự vận dụng tổng hợp nhiều yếu tố (phẩm chất
của người lao động, kiến thức và kỹ năng) được thể hiện thông qua các hoạt
động của cá nhân nhằm thực hiện một loại công việc nào đó. Năng lực bao
gồm các yếu tố cơ bản mà mọi người lao động, mọi công dân đều cần phải có,
đó là các năng lực chung, cốt lõi” [1, tr. 49].
Có rất nhiều cách để hiểu về năng lực Ngữ văn. Căn cứ và mục tiêu, tính
chất và nội dung chương trình môn học từ trước đến nay; từ cách hiểu chương
trình về năng lực, có thể nói năng lực Ngữ văn là khả năng vận dụng các kiến
thức, kĩ năng cơ bản về Văn học và Tiếng Việt để thực hành giao tiếp trong
cuộc sống. Năng lực Ngữ văn gồm hai năng lực bộ phận là: Năng lực tiếp nhận
văn bản và năng lực tạo lập văn bản.
Dạy học Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh là
thông qua môn học, học sinh có khả năng kết hợp một cách linh hoạt và có tổ
chức kiến thức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, động cơ cá nhân,… nhằm đáp
ứng hiệu quả một số yêu cầu phức hợp của hoạt động trong một số hoàn cảnh
nhất định.
1.1.3.2. Cấu trúc
Một năng lực là tổ hợp đo lường được các kiến thức, kĩ năng , thái độ mà
một người cần vận dụng để thực hiện một nhiệm vụ trong bối cảnh thực và có
nhiều biến động. Để thực hiện một nhiệm vụ, công việc có thể đòi hỏi những
năng lực khác nhau. Vì năng lực được thể hiện thông qua việc thực hiện nhiệm


sinh chuẩn bị bước vào cuộc sống trưởng thành và cũng là những giá trị nền

13


tảng không thể thiếu trong quá trình học tập suốt đời. Vì thế đọc và dạy học đọc
là một trọng tâm quan trọng trong chương chình dạy tiếng của các quốc gia nói
chung và việc dạy Tiếng Việt - Văn học Việt Nam nói riêng. Yêu cầu “về đọc
của chương trình Ngữ văn Việt Nam có sự thay đổi qua từng giai đoạn không
chỉ dừng lại ở yêu cầu đọc để thu thập và truyền đạt thông tin”. Việc tiếp cận
năng lực cho người học trong đó có năng lực đọc hiểu đáp ứng yêu cầu giải
quyết nhiệm vụ, tình huống phức tạp và đa dạng của cuộc sống thực là xu thế
tất yếu của giáo dục thời đại. Năng lực đọc hiểu được xem là năng lực nền tảng
của việc tiếp cận tác phẩm văn chương.
1.1.4.2. Năng lực cảm thụ thẩm mĩ
Năng lực cảm thụ thẩm mĩ thể hiện khả năng của mỗi cá nhân trong việc
nhận ra được các giá trị thẩm mĩ của sự vật, hiện tượng, con người và cuộc
sống, thông qua những cảm nhận, rung động trước cái đẹp và cái thiện, từ đó
biết hướng những suy nghĩ, hành vi của mình theo cái đẹp, cái thiện. Như vậy,
năng lực cảm thụ (hay năng lực trí tuệ xúc cảm) thường dùng với hàm nghĩa
nói về các chỉ số cảm xúc của mỗi cá nhân. Chỉ số này mô tả khả năng tự nhận
thức để xác định, đánh giá và điều tiết cảm xúc của chính mỗi người, của người
khác, của các nhóm cảm xúc.
1.1.4.3. Năng lực tiếp nhận
Năng lực tiếp nhận thể hiện khả năng của mỗi cá nhân trong việc đọc
hoặc nghe để thưởng thức tác phẩm. Năng lực tiếp nhận đòi hỏi học sinh thông
qua ngôn từ người đọc dùng trí tưởng tượng của mình, bồi đắp những khoảng
trống để dựng lên một thế giới sinh động hoàn chỉnh, nhờ đó mà hiểu biết đối
tượng được thể hiện, thưởng thức cái hay, cái đẹp và hiểu được tiếng nói của
tác giả.

- Dạy kịch đã không thích rồi, dạy kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”
càng không thích.

15


- Không chỉ giáo viên mà học sinh cũng không có hứng thú học tác
phẩm. Vì học sinh không thích kịch, nội dung của vở kịch không phù hợp với
lứa tuổi của các em.
- Tôi cũng thấy vở kịch hay, song không biết dạy thế nào cho học sinh
thấy hay, cho khác biệt với những tác phẩm thơ và văn xuôi. Giáo viên khó
khơi gợi hứng thú cho học sinh khi dạy đoạn trích.
Qua thực tế dạy học trên, chúng tôi thấy, giáo viên còn lúng túng trong
việc định hướng dạy học đoạn trích này, giáo viên gặp nhiều khó khăn trong
việc tổ chức hoạt động dạy học để phát huy tính tích cực học tập của học sinh.
Vậy làm thế nào để cả giáo viên và học sinh có hứng thú với tác phẩm? Làm
thế nào để kết quả dạy học được như mong muốn? Đó là điều trăn trở của chúng
tôi khi dạy học đoạn trích kịch bản “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”.
Hiện nay trong các nhà trường THPT, đoạn trích kịch bản “Hồn Trương
Ba, da hàng thịt” đã được dạy theo phương pháp đổi mới theo định hướng phát
triển năng lực. Các giáo viên đã đưa được một số phương pháp dạy học tích
cực vào trong các giờ dạy như: Đóng vai, thảo luận nhóm, sử dụng hệ thống
câu hỏi… Tuy nhiên, việc áp dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực
nhằm phát triển năng lực Ngữ văn cho HS vẫn còn hạn chế:
- Chưa phát huy hết được các năng lực của các em.
- Chưa tạo được hứng thú học tập đối với bài học.
Do đó để các em có thể phát huy được hết khả năng, năng lực của mình
cũng như tạo hứng thú học tập cho các em đối với môn Ngữ văn nói chung và
đoạn trích kịch bản “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” cần phải sử dụng các PPDH
theo đặc thù của môn học và các PPDH chung một cách phù hợp nhằm từng

chất, đặc biệt là thiết bị dạy học. Đương nhiên là cần phải lựa chọn PPDH phù
hợp với điều kiện của nhà trường, của phòng thí nghiệm.

17