VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN HỮU THÀNH

PHÂN CHIA DI SẢN THỪA KẾ THEO BỘ
LUẬT DÂN SỰ 2015

Chuyên ngành : Luật kinh tế
Mã số : 60.38.01.07

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI – 2017


Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học Xã hội

Người hướng dẫn khóa học: TS. Phạm Kim Anh

Phản biện 1: …………………………………………………
……………………………………………………..
Phản biện 2:…………………………………………………
……………………………………………………..
Luận văn này sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn
thạc sĩ tại: Học viện khoa học xã hội ………..giờ……….ngày
……..tháng ………năm…………

Có thể tìm hiểu luận văn tại Thư viện Học viện Khoa học xã hội



ngành luật như: Tạp chí Tòa án nhân dân, Tạp chí luật học, Tạp chí dân
chủ và pháp luật.
Tuy nhiên việc nghiên cứu một chế định riêng về phân chia
di sản thừa kế thì chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu
chuyên sâu. Do vậy, Bộ luật dân sự 2015 vừa ban hành, đã giải quyết
được một số vướng mắc trong thực tế về vấn đề thừa kế.
3. Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của đề tài
a. Mục đích nghiên cứu:
Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm rõ hơn về phân chia di
sản thừa kế, tìm hiểu thực tế áp dụng pháp luật để giải quyết các
tranh chấp về di sản thừa kế trong hoạt động xét xử của tòa án, tìm
hiểu thực tế áp dụng pháp luật về phân chia di sản thừa kế trong các
văn bản Thỏa thuận phân chia di sản thừa kế theo Bộ luật dân sự
2015 và theo luật Công chứng 2014. Từ đó kiến nghị hoàn thiện chế
định phân chia di sản thừa kế cho phù hợp với tổng thể các quy định
trong bộ luật dân sự và đồng bộ hóa các quy định của ngành luật
khác.
b. Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn:
Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài là:
- Làm sáng tỏ các quy định về thừa kế theo Bộ luật dân sự
2005 so với Bộ luật dân sự 2015 có hiệu lực từ ngày 01/01/2017 .
- Phân tích, so sánh mối quan hệ giữa Bộ luật dân sự với các
quy định của Luật hôn nhân và gia đình, Luật đất đai, luật sở hữu trí
tuệ, luật công chứng…
- Tìm hiểu, đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam về thừa
kế trong thực tế, phương hướng và cách thức khắc phục. Đề xuất một
số ý kiến về việc ban hành các quy định pháp luật liên quan đến thừa
kế.
2

3


Luận văn đã giúp cho bản thân nâng cao được nhận thức, lý
luận thực tiễn đối với các vụ việc về giải quyết phân chia di sản thừa
kế tại cơ quan và có thể làm tài liệu tham khảo cho cá nhân, tổ chức
muốn tìm hiểu pháp luật về phân chia di sản thừa kế.
7. Kết cấu của luận văn
Kết cấu của luận văn gồm ba phần: Lời mở đầu, nội dung và
kết luận. Phần nội chính được lập thành 2 chương như sau:
Chương 1: Cơ sở lý luận và qui định của pháp luật về di sản
thừa kế và phân chia di sản thừa kế
Chương 2 : Thực trạng áp dụng pháp luật về phân chia di
sản thừa kế và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về phân chia di sản
thừa kế.

4


Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ QUI ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ DI
SẢN THỪA KẾ VÀ PHÂN CHIA DI SẢN THỪA KẾ
1.1. Khái niệm về di sản thừa kế và phân chia di sản thừa kế
1.1.1. Khái niệm về di sản thừa kế
Hiện nay vấn đề di sản thừa kế được đánh giá dưới nhiều góc độ
khác nhau:
- Thứ nhất: Vấn đề về nghĩa vụ tài sản của người chết để lại có
nằm trong phạm vi tài sản của người chết hay không ?
- Thứ hai: Vấn đề về tài sản và nghĩa vụ tài sản của người chết
để lại có nằm trong phạm vi tài sản của người chết hay không ?

1.2.2. Thành phần của di sản thừa kế

- Phần di sản để thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết
Theo quy định tại Điều 614 BLDS 2015 thì kể từ thời điểm
mở thừa kế, những người thừa kế có các quyền, nghĩa vụ tài sản do
người chết để lại. Những quyền tài sản và nghĩa vụ tài sản của một
người chấm dứt khi người đó chết và được chuyển cho những người
còn sống, trừ những quyền tài sản và nghĩa vụ tài sản gắn với nhân
thân người chết. Vì vậy, thời điểm mở thừa kế là mốc thời gian kể từ
lúc đó các quyền tài sản và nghĩa vụ của tài sản của người chết được
chuyển cho những người thừa kế của người chết. Nói cách khác, kể
từ thời điểm mở thừa kế, những người thừa kế có các quyền tài sản
và nghĩa vụ tài sản của người để lại di sản.
- Phần di sản thừa kế dành cho những người hưởng di sản
không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Căn cứ vào khoản 1 Điều 644 BLDS 2015 quy định:“ Con
chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng; Con thành niên mà không có
6


khả năng lao động.” vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba
suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo
pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho
hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất
đó.
- Phần di sản dành cho di tặng
Di tặng là việc người lập di chúc dành một phần di sản để
tặng cho người khác, phần di tặng này có hiệu lực cùng với di chúc
khi người lập di chúc chết và mặc dù người được di tặng và người
được hưởng thừa kế có sự khác nhau về cách thực hiện nghĩa vụ về tài

thực hiện đối với các bên và phải được chủ thể khác tôn trọng.”. Tòa
án chỉ tham gia giải quyết trong trường hợp những người thừa kế
không tìm được tiếng nói chung.

- Chia theo ý chí của người lập di chúc
Khoản 1, khoản 2 Điều 32 Hiến pháp 2013 quy định:“ Mọi
người có quyền sở hữu về thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà
ở, tư liệu sinh hoạt, tư liệu sản xuất, phần vốn góp trong doanh
nghiệp hoặc trong các tổ chức kinh tế khác; Quyền sở hữu tư nhân
và quyền thừa kế được pháp luật bảo hộ.”. Theo quy định trên thì
mọi công dân có quyền sở hữu hợp pháp về tài của riêng mình và có
quyền thừa kế được pháp luật bảo hộ.
Vậy phân chia di sản theo ý chí định đoạt của người lập di
chúc là căn cứ để tiến hành việc phân chia di sản thừa kế, làm phát
sinh quyền sở hữa của người có quyền thừa kế.

-

Chia theo quy định của pháp luật

Điều 194 BLDS 2015 quy định “ Chủ sở hữu có quyền bán,
trao đổi, tặng cho, cho vay, để thừa kế, từ bỏ quyền sở hữu, tiêu
dùng, tiêu hủy hoặc thực hiện các hình thức định đoạt khác phù hợp
với quy định của pháp luật đối với tài sản.
Do đó, thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế,
điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định.
1.3.2. Nguyên tắc phân chia di sản thừa kế

- Nguyên tắc chia theo di chúc
+ Tôn trọng ý chí của người lập di chúc

Phân chia di sản thừa kế góp phần điều tiết, ổn định các quan hệ tài sản
trong giao lưu dân sự, là cơ sở pháp lý trong việc giải quyết các tranh
chấp liên quan đến thừa kế. Mặt khác, phân chia di sản thừa kế còn
mang nhiểu ý nghĩa thiết thực như:

- Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của những người được
hưởng thừa kế.
9


- Quyền thừa kế

là quyền cơ bản của công dân, là phương

tiện để duy trì, củng cố quyền sở hữu trong xã hội.

- Bảo đảm quyền và lợi ích của những người liên quan
Việc xác định di sản thừa kế không những bảo đảm quyền và
lợi ích của những người hưởng thừa kế mà còn bảo đảm quyền và lợi
ích của những người liên quan. Bởi trong thực tế có nhiều trường
hợp tài sản của một người lại liên quan đến nhiều người khác( Các
khoản nợ hoặc tài sản nằm trong khối tài sản chung với người khác).

10


Chương 2
THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ PHÂN CHIA DI
SẢN THỪA KẾ VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT
VỀ PHÂN CHIA DI SẢN THỪA KẾ


11


Theo trình bày của bà Thông, cụ Liên có 2 người con là Hoa và
Thông.
Qua vụ án trên chúng ta thấy:
+ Quy định của bộ luật dân sự thừa nhận di chúc có công
chứng. Việc lập di chúc được tến hành tại cơ quan công chứng (Điều
658 BLDS 2005). Tuy nhiên theo khoản 1, điều 661 BLDS 2005 quy
định: Người lập di chúc có thể yêu cầu công chứng viên tới chỗ của
mình để lập di chúc [ 22, Khoản 2, Điều 44 ].
+ Dấu vết duy nhất trên bản di chúc là chữ ký hoặc điểm chỉ.
Trong vụ án trên di chúc được điểm chỉ dấu vân tay mà không có
chữ ký của cụ Liên. Tuy chưa có cơ sở để khẳng định đây là dấu vân
tay của cụ Liên nhưng tòa sơ thẩm đã thừa nhận di chúc này là của
cụ Liên..
+ Căn cứ theo khoản 1 điều 666 BLDS 2005 quy định:“ Kể
từ thời điểm mở thừa kế, nếu bản di chúc bị thất lạc hoặc bị hư hại
đến mức không thể hiện được đầy đủ ý chí của người lập di chúc và
cũng không có bằng chứng nào chứng minh được ý nguyện đích thực
của người lập di chúc thì coi như không có di chúc và áp dụng các
quy định về thừa kế theo pháp luật.”. Do đó, nếu bản photocopy có
đủ cơ sở để xác định ý chí và ý nguyện của người lập di chúc thì
chúng ta vẫn thừa nhận di chúc.
2.1.2. Chia theo di chúc

- Phân

chia di sản thừa kế theo di chúc trong trường hợp

dành một phần di sản để tặng cho người khác...”. Như vậy, di tặng là
một phần tài sản trong khối di sản thừa kế được trích ra để dành cho
người được di tặng theo ý nguyện của người lập di chúc, mặc dù có
sự khác nhau về tư cách thực hiện nghĩa vụ tài sản mà người chết để
lại nhưng họ đều hưởng một phần di sản của người chết để lại theo di
chúc.

- Phân

chia di sản thừa kế theo di chúc trong trường hợp

người chết để lại di sản thờ cúng
Di sản thờ cúng là một phần của di sản thừa kế sau khi thanh
toán xong các khoản nợ liên quan đến di sản. Di sản thờ cúng chỉ
được đem ra thanh toán các nghĩa vụ về tài sản của người chết, trong
13


khi đó di sản thừa kế chỉ được xác định sau khi đã thanh tóan xong
các nghĩa vụ về tài sản và các chi phí liên quan đến tài sản ( Tiền mai
táng, Tiền quản lý di sản). Nếu nghĩa vụ về tài sản lớn hơn toàn bộ
nghĩa vụ của người chết để lại, phần còn thiếu sẽ lấy từ di sản thờ
cúng.

- Phân

chia di sản thừa kế theo di chúc trong trường hợp

người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng quy định tại Điều 644 BLDS

Thừa kế thế vị là việc con đẻ thay thế vị trí của cha hoặc mẹ
để hưởng thừa kế của ông nội, bà nội hoặc ông ngoại, bà ngoại đối
với phần di sản cha mẹ được hưởng nếu còn sống( cha mẹ chết trước
hoặc chết cùng thời điểm với ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại),
đồng thời con đẻ thay thế vị trí của cha, mẹ để hưởng thừa kế của cụ
đối với phần di sản mà cha, mẹ được hưởng nhưng cha, mẹ đã chết
trước hoặc cùng thời điểm với cụ.
điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản
chết.

- Thừa kế trong trường hợp vợ chồng đã chia tài sản chung
đang xin ly hôn, đã kết hôn với người khác.
+ Vợ chồng đã chia tài sản chung nhưng không ly hôn, sau
đó một bên chết trước thì về mặt pháp lý, quan hệ hôn nhân của họ
vẫn tồn tại. Vì vậy người còn sống vẫn được hưởng di sản của người
đã chết.
+ Vợ chồng đã sống riêng chưng chưa ly hôn thì người còn
sống vẫn được hưởng di sản của người đã chết.
+ Người đang là vợ hoặc chồng tại thời điểm người đó chết
thì dù sau đó đã kết hôn với người khác vẫn được thừa kế di sản của
người đó.
+ Vợ chồng đang xin ly hôn mà tòa án chưa cho ly hôn hoặc
đã được tòa án cho ly hôn nhưng quyết định, hoặc bản án của tòa án
chưa có hiệu lực pháp luật mà một bên chết thì bên chết thì bên còn
sống vẫn được thừa kế di sản của người chết.
15


2.2. Một số khó khăn vướng mắc và nguyên nhân khi áp
dụng pháp luật phân chia di sản thừa kế

định trên cơ sở nào, một phần đó có thể được ghi trong di chúc xong
nếu không nói rõ là bao nhiêu phần thì thì lấy căn cứ nào để phân
định? do pháp luật phân định hay do thỏa thuận giữa những người
thừa kế ? đó là những vấn đề mà Luật cần quy định rõ ràng hơn.
Thứ ba: Vấn đề về Di chúc miệng là sự thể hiện ý chí bằng
lời nói của người để lại di chúc nhằm chuyển tài sản của mình cho
những người còn sống sau khi người lập di chúc chết. Căn cứ vào
Điều 629; khoản 5 Điều 630 BLDS 2015 quy định:
Thứ tư: Vấn đề xuất hiện người thừa kế mới. Theo quy định
tại khoản 1 Điều Điều 662 BLDS 2015 về việc phân chia di sản trong
trường hợp có người thừa kế mới hoặc có người thừa kế bị bạn bỏ
quyền thừa kế.
2.3.2. Giải pháp về tổ chức thực hiện.
- Rà soát, hệ thống hóa thường xuyên có chất lượng các văn
bản pháp luật hiện hành liên quan đến phân chia di sản thừa kế. Đây
là khâu có ý nghĩa hết sức quan trọng góp phần tích cực vào việc
hình thành một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, thống nhất và đồng
bộ.
- Sửa đổi, bổ sung những quy định chưa phù hợp cảu pháp
luật về thừa kế.Thể chế hóa đường lối, chính sách của đảng và nhà
nước về quyền con người, tạo ra hành lang pháp lý vững chắc cho
công tác thực hiện quyền sở hữu hợp pháp và quyền thừa kế của
mình. Tuy nhiên trong điều kiện hội nhập quốc tế xây dựng nhà nước
pháp quyền của dân, do dân, một số quy định về pháp luật thừa kế
chưa rõ ràng, khó áp dụng trên thực tế, cần phải hoàn thiện trong quá
trình triển khai thực hiện.

17



quy định về phân chia di sản thừa kế. Qua quá trình nghiên cứu, tìm
hiểu cũng cho thấy còn có những tồn tại như một số các quy định của
pháp luật còn chưa phù hợp với thực tế, tính khả thi không cao. Mặt
khác, do trình độ hiểu biết pháp luật của người dân còn có những hạn
chế nên trong thực tế các vụ việc tranh chấp xảy ra ngày càng nhều
và mức độ ngày càng gia tăng.

19