Đại học quốc gia hà nội
tr-ờng đại học Khoa Học Xã Hội và nhân văn
khoa ngôn ngữ học
*****

trần thị thanh xuân

Đặc điểm ngôn ngữ tên đề truyện ngắn
trong các tác phẩm đầu tay
của các nhà văn việt Nam hiện đại
(theo ph-ơng pháp phân tích diễn ngôn)

luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học
Chuyên Ngành

: ngôn ngữ học

Mã số

: 602201

Hà nội, 2009


I HC QUC GIA H NI
tr-ờng đại học Khoa Học Xã Hội và nhân văn
khoa ngôn ngữ học
*****

Học viên thực hiện: trần thị thanh xuân


11

1.1. Về vấn đề phân tích diễn ngôn.......................................................

11

1.1.1. Diễn ngôn và phân tích diễn ngôn..........................................

11

1.1.2. Những đặc tính của diễn ngôn và phân loại diễn ngôn...........

12

1.1.3. Ph-ơng pháp và đ-ờng h-ớng phân tích diễn ngôn................

15

1.2. Một số vấn đề phong cách học liên quan đến đề tài .....................

18

1.2.1. Phong cách học và vấn đề giao tiếp ngôn ngữ .......................

18

1.2.2. Phong cách nghệ thuật............................................................

19


2.1.3. Những ph-ơng tiện tình thái của tên đề..................................

38

2.1.4. Nhận xét..................................................................................

40

2.2. Phân tích tên đề ở bình diện nội dung............................................

42

2.2.1. Mạch lạc.................................................................................

42


2.2.2. Mạch lạc của tên đề trong quan hệ với toàn bộ tác phẩm.......

43

2.3. Vai trò của tên đề đối với việc triển khai phần nội dung
của một văn bản nghệ thuật...........................................................

56

2.3.1. Tên đề với t- cách là yếu tố tích cực trong quá trình
triển khai nội dung tác phẩm..................................................

56


79

3.2.1. Tên tác phẩm trùng với tên nhân vật.......................................

80

3.2.2. Tên nhân vật + thành phần mở rộng.......................................

82

3.3. Quan hệ giữa tên đề và hình t-ợng tác phẩm.................................

94

3.3.1. Hình t-ợng thể hiện ở việc sử dụng hình ảnh
có tính chất biểu tr-ng............................................................

95

3.3.2. Hình t-ợng thể hiện ở việc sử dụng hình ảnh ẩn dụ, hoán dụ

99

3.3.3. Kết hợp bất th-ờng................................................................. 104
Kết luận.................................................................................................. 107
Tài liệu tham khảo................................................................................. 110


Mở đầu

của Hồ Lê (đăng trên tạp chí Ngôn ngữ S.P số 1 năm 1982); Cách ngắt dòng
trong việc trình bày đầu đề ở các văn bản của Nguyễn Thị Tuyết Ngân (đăng
trên tạp chí Ngôn ngữ và đời sống năm 1982); Tiêu đề văn bản tiếng Việt
(NXB Giáo dục năm 2002) của Trịnh Sâm;... Nh-ng ở bình diện đơn vị diễn
ngôn nghệ thuật, tên đề truyện ngắn hầu nh- ch-a đ-ợc nghiên cứu một cách
chi tiết và đầy đủ.
Nhận thấy sự ảnh h-ởng và tầm quan trọng to lớn của tên đề truyện
ngắn đối với quá trình triển khai ngôn ngữ trong toàn bộ tác phẩm; đồng thời
mong muốn tìm hiểu một cách cụ thể về tên đề truyện ngắn là lí do để chúng
tôi tiến hành thực hiện đề tài này.
2. ý nghĩa của đề tài

Giải quyết tốt vấn đề mà đề tài đề cập sẽ có ý nghĩa vô cùng to lớn cả
về mặt lí luận và thực tiễn.
Tr-ớc hết, về mặt lí luận, thành công của luận văn sẽ góp một phần
không nhỏ vào quá trình nghiên cứu tên đề truyện ngắn nói riêng và tên đề của
văn bản nói chung theo ph-ơng pháp phân tích diễn ngôn. Điều đó cũng có
nghĩa là đề tài đã b-ớc đầu mở rộng phạm vi nghiên cứu của phân tích diễn
ngôn.
Về mặt thực tiễn, với t- liệu khảo sát là truyện ngắn đầu tay qua các
thời kì, của rất nhiều thế hệ các nhà văn, luận văn mong muốn chỉ ra đ-ợc sự
phong phú, đa dạng về phong cách trong quá trình tạo lập tên đề tác phẩm.
Điều này sẽ có tác dụng to lớn đối với những ng-ời muốn b-ớc vào nghề cầm
bút. Không chỉ vậy, việc hiểu rõ một số đặc điểm của tên đề sẽ giúp ng-ời đọc
có h-ớng tiếp cận đúng để có thể dễ dàng hơn trong việc cảm thụ một tác
phẩm nghệ thuật.

3. Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu




Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phần nội dung chính
của luận văn đ-ợc chia làm ba ch-ơng, phân bố cụ thể nh- sau:


Ch-ơng 1: Những vấn đề lí thuyết cơ bản
1.1. Về vấn đề phân tích diễn ngôn
1.2. Một số vấn đề phong cách học liên quan đến đề tài
1.3. Truyện ngắn và tên đề truyện ngắn
Ch-ơng 2: Đặc điểm cấu tạo tên đề truyện ngắn trong các tác phẩm đầu
tay của các nhà văn Việt Nam hiện đại
2.1. Phân tích tên đề ở bình diện hình thức
2.2. Phân tích tên đề ở bình diện nội dung
2.3. Vai trò của cấu trúc tên đề đối với việc triển khai phần nội dung
của một văn bản nghệ thuật
Ch-ơng 3: Quan hệ giữa nội dung ngữ nghĩa của tên đề và nội dung của
truyện trong các tác phẩm đầu tay của các nhà văn Việt Nam hiện đại
3.1. Quan hệ giữa tên đề tác phẩm và nội dung khái quát của tác phẩm
3.2. Quan hệ giữa tên đề và tên nhân vật
3.3. Quan hệ giữa tên đề và hình t-ợng tác phẩm
Tài liệu tham khảo
1. D-ơng Thị Vân Anh, 2006, Tìm hiểu tít bài báo trong tạp chí Thời
trang trẻ, luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học, Hà Nội.
2. Diệp Quang Ban, 2003, Ngữ pháp tiếng Việt, tập 1, NXB GD.
3. Diệp Quang Ban, 2003, Ngữ pháp tiếng Việt, tập 2, NXB GD.
4. Diệp Quang Ban, 2005, Văn bản và liên kết trong tiếng Việt, NXB
GD.
5. Gillian Brown - George Yule, 2002, Phân tích diễn ngôn, NXB
ĐHQGHN.
6. Nguyễn Tài Cẩn, 1999, Ngữ pháp tiếng Việt, NXB ĐHQGHN.

23. Nguyễn Lai, 1998, Ngôn ngữ với sáng tạo và tiếp nhận văn học,
NXB GD.
24. IU.M.Lotman, 2004, Cấu trúc văn bản nghệ thuật, NXB ĐHQGHN.
25. Nguyễn Thị Hồng Nga, 2005, Mạch lạc trong một số truyện ngắn
hiện đại, luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học, Hà Nội.


26. Trần Thị Nga, 2006, Tên bài trên báo Việt Nam từ bình diện phân
tích diễn ngôn, luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học, Hà Nội.
27. David Nunan, 1998, Dẫn nhập phân tích diễn ngôn, NXB GD HN.
28. Trịnh Sâm, 2002, Tiêu đề văn bản tiếng Việt, NXB GD.
29. Nguyễn Kim Thản, 2008, Cơ sở ngữ pháp tiếng Việt, NXB KHXH.
30. Nguyễn Kim Thản, 1964, Nghiên cứu về ngữ pháp tiếng Việt, tập 2,
NXB KH, H.
31.Nguyễn Thị Việt Thanh, 2001, Hệ thống liên kết lời nói tiếng Việt,
NXB GD.
32. Bùi Việt Thắng, 2007, Truyện ngắn những vấn đề lí thuyết và thực
tiễn thể loại, NXB ĐHQGHN.
33. Trần Ngọc Thêm, 2002, Hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt, NXB
GD.
34. Nguyễn Nh- ý, 2002, Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học,
NXB Giáo dục.
35. George Yule, 2003, Dụng học, NXB ĐHQGHN.
36. Mác - Ăngghen - Lênin bàn về ngôn ngữ, 1962, NXB Sự thật, H.

T- liệu khảo sát và trích dẫn
37. Tuyển chọn truyện ngắn đầu tay các nhà văn Việt Nam, 2000, tập 1,
NXB Thanh Niên.
38.Tuyển chọn truyện ngắn đầu tay các nhà văn Việt Nam, 2000, tập 2,
NXB Thanh Niên.