ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

BÙI QUỐC HÙNG

TUYỂN CHỌN XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP
CHƢƠNG CACBON-SILIC HÓA HỌC 11 NHẰM PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC PHÁT HIỆN
VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƢ PHẠM HÓA HỌC

Hà Nội - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

BÙI QUỐC HÙNG

TUYỂN CHỌN XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI
TẬP CHƢƠNG CACBON-SILIC HÓA HỌC 11 NHẰM PHÁT
TRIỂN NĂNG LỰC PHÁT HIỆN
VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM HÓA HỌC
Chuyên ngành: Lý luận và phƣơng pháp dạy học bộ môn Hóa học
Mã số: 60 14 01 11


1.4.3. Biện pháp phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề ....................... 15
1.4.4. Biểu hiện của năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề .................................. 16
1.4.5. Các phương pháp đánh giá năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh . 18
1.5. Phƣơng pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề ................................ 20
1.5.1. Khái niệm, bản chất phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề ...
1.5.2. Quy trình dạy học theo phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề............ 21
1.5.3. Tình huống có vấn đề ..................................................................................... 23

3


1.5.4. Các mức độ của việc áp dụng dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề .......... 25
1.5.5. Ưu điểm, nhược điểm của phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề ....... 26
1.6. Bài tập hóa học – phƣơng tiện dạy học hiệu quả trong việc phát triển năng
lực giải quyết vấn đề cho học sinh ........................................................................ 27
1.6.1. Khái niệm ..................................................................................................... 27
1.6.2. Phân loại bài tập hóa học ............................................................................... 27
1.6.3. Xu hướng phát triển của bài tập hóa học ....................................................... 29
1.6.4. Ý nghĩa bài tập hóa học .................................................................................. 30
1.7. Thực trạng sử dụng bài tập hóa học và phát triển năng lực phát hiện và
giải quyết vấn đề cho học sinh trong quá trình dạy học hóa học ở trƣờng trung
học phổ thông hiện nay .......................................................................................... 31
1.7.1. Mục đích điều tra ........................................................................................... 31
1.7.2. Nội dung và phương pháp điều tra ................................................................. 31
1.7.3. Tiến hành điều tra........................................................................................... 32
1.7.4. Kết quả và đánh giá kết quả điều tra .............................................................. 32
Tiểu kết chƣơng 1 ................................................................................................... 36
Chƣơng 2: TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI
TẬP CHƢƠNG CACBON-SILIC HÓA HỌC 11 NHẰM PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH ..... 37

2.4.3. Sử dụng bài tập hóa học tạo tình huống có vấn đề để củng cố, phát triển mở
rộng kiến thức và rèn kĩ năng ................................................................................... 73
2.5. Thiết kế một số giáo án bài dạy có sử dụng hệ thống bài tập hóa học để
phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho HS ............................... 76
Tiểu kết chƣơng 2 ................................................................................................... 87
Chương 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM ............................................................. 88
3.1. Mục đích thực nghiệm sƣ phạm .................................................................... 88
3.2. Nhiệm vụ và nội dung thực nghiệm sƣ phạm ............................................... 88
3.3. Kế hoạch và tiến hành thực nghiệm sƣ phạm .............................................. 88
3.3.1. Chuẩn bị cho quá trình thực nghiệm ............................................................. 88
3.3.2. Tiến hành thực nghiệm sư phạm ................................................................... 89
3.3.3. Tổ chức kiểm tra, đánh giá ............................................................................. 90
3.3.4. Phương pháp xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm ......................................... 90
3.4. Kết quả và xử lí kết quả thực nghiệm sƣ phạm ........................................... 92
3.5. Phân tích kết quả thực nghiệm sƣ phạm ...................................................... 98
Tiểu kết chƣơng 3 .................................................................................................. 99
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ............................................................................. 100
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................... 102
PHỤ LỤC ............................................................................................................. 105

5


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục đã và đang được toàn xã hội
quan tâm, đặc biệt là trong giai đoạn hiện nay. Định hướng đổi mới căn bản,
toàn diện giáo dục và đào tạo đã được chỉ rõ trong Nghị quyết Hội nghị lần
thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI (Nghị quyết số 29-NQ/TW):
“Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát

môi trường và con người. Vì vậy môn Hóa học có những điều kiện để GV
thực hiện nhiệm vụ phát triển năng lực GQVĐ cho HS một cách hiệu quả.
Trong dạy học hoá học, bài tập hóa học (BTHH) vừa là mục đích, vừa
là nội dung, PPDH và cũng là phương tiện dạy học hiệu quả để phát triển các
năng lực và rèn kĩ năng cho HS. Giải bài BTHH với tư cách là một PPDH, có
tác dụng rất tích cực đến việc giáo dục, rèn luyện và phát triển HS. Đồng thời,
nó cũng là thước đo thực chất sự nắm vững kiến thức và kĩ năng hóa học của
HS.
Như vậy BTHH có vai trò quan trọng và hiệu quả sâu sắc trong việc
thực hiện mục tiêu đào tạo, hình thành phương pháp chung của việc tự học
hợp lí, rèn luyện kĩ năng, phát triển tư duy, năng lực PH và GQVĐ cho HS.
Song việc sử dụng BTHH trong dạy học chưa thực sự được GV chú trọng
đúng mức, GV còn tập trung rèn kĩ năng giải BTHH để đáp ứng yêu cầu thi
cử chưa chú ý đến việc sử dụng bài tập để phát triển các năng lực cho HS. Vì
vậy việc xây dựng và nghiên cứu s ử dụng hệ thống bài tập định hướng phát
triển năng lực trong dạy học hóa học một cách linh hoạt, có sự kết hợp hợp lý
với các PPDH khác để phát triển tối đa năng lực nhận thức và tư duy của HS,
năng lực PH và GQVĐ cho HS là yêu cầu cấp bách trong nhiệm vụ đổi mới
căn bản, toàn diện giáo dục hiện nay.
Trên cơ sở đó chúng tôi đã chọn đề tài: “Tuyển chọn, xây dựng và sử
dụng hệ thống bài tập chương Cacbon-Silic (Hóa học 11) nhằm phát triển
năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh THPT” làm đề tài
nghiên cứu của mình và áp dụng vào quá trình dạy và học môn Hóa học ở
trường THPT Thủy Sơn – Thủy Nguyên – Hải Phòng.
7


2. Mục đích nghiên cứu
Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập chương CacbonSilic - Hóa học 11 nhằm phát triển năng lực PH và GQVĐ cho HS góp phần
đổi mới PPDH và nâng cao chất lượng dạy học hoá học THPT.

Chương IV Cacbon-Silic (Hóa học 11 cơ bản) như thế nào và trong dạy học
để nâng cao được năng lực PH và GQVĐ cho học sinh THPT?
6. Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng được hệ thống bài tập đa dạng có sự chọn lọc và phân
dạng cụ thể, đồng thời có phương pháp sử dụng chúng một cách hợp lí trong
sự phối hợp với các PPDH tích cực sẽ giúp học sinh phát triển năng lực nhận
thức, năng lực PH và GQVĐ góp phần nâng cao chất lượng dạy – học hoá học
phổ thông.
7. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu việc tuyển chọn, xây dựng và sử dụng
BTHH chương Cacbon-Silic Hóa học 11 để phát triển năng lực PH và GQVĐ
cho HS.
Các nghiên cứu khảo sát được tiến hành trên phạm vi 2 trường THPT
Thủy Sơn và THPT Lý Thường Kiệt - huyện Thủy Nguyên - Hải Phòng.
Số liệu sử dụng để nghiên cứu đề tài này được thu thập và điều tra khảo
sát mới từ 9/2013 đến 11/2014.
8. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
Tổng quan cơ sở lí luận về phát triển năng lực PH và GQVĐ trong dạy
học và sử dụng BTHH trong dạy học hoá học để phát triển năng lực PH và
GQVĐ cho HS.
Lựa chọn, xây dựng hệ thống bài tập định hướng phát triển năng lực
chương Cacbon-Silic - Hóa học 11, đề xuất phương pháp sử dụng hệ thống
bài tập đã xây dựng trong dạy học để phát triển năng lực PH và GQVĐ cho
HS trung học phổ thông.
9. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để chứng minh giả thuyết trên, đề tài sử dụng phối hợp các nhóm
phương pháp nghiên cứu sau đây:
9




Bộ Giáo dục và Đào tạo (2008), Hướng dẫn thực hiện chương trình , sách

giáo khoa lớp 11 môn Hoá Học. Nxb Giáo dục, Hà Nội.
2.

Bộ Giáo dục và Đào tạo (2007), Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục

trung học phổ thông môn Hóa học, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
3.

Bộ Giáo dục và Đào tạo (2006), Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện

chương trình, sách giáo khoa lớp 11 trung học phổ thông môn Hóa học, Nxb Giáo
dục, Hà Nội.
4.

Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014), Tài liệu tập huấn kiểm tra đánh giá trong

quá trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh trong trường
THPT. Môn Hóa học (lưu hành nội bộ). Hà Nội.
5.

Bộ Giáo dục và Đào tạo – Dự án Việt Bỉ (2010), Dạy và học tích cực. Một số

phương pháp và kỹ thuật dạy học. Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.
6.

Bộ Giáo dục và Đào tạo – Dự án Việt Bỉ (2010), Nghiên cứu khoa học sư



11


12.

Nguyễn Cƣơng (1976), Cách tạo tình huống có vấn đề trong giảng dạy hóa

học ở trường phổ thông, Nghiên cứu Giáo dục.
13.

Nguyễn Cƣơng (2007), Phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông

và Đại học. Một số vấn đề cơ bản. Nxb Giáo dục Việt Nam.
14.

Nguyễn Cƣơng, Nguyễn Mạnh Dung, Nguyễn Thị Sửu (2000), Phương

pháp dạy học hoá học, Tập 1. Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội.
15.

Nguyễn Văn Cƣờng, Bernd Meier (2009), Lí luận dạy học hiện đại một số

vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học, Postdam - Hà Nội.
16.

Vũ Cao Đàm (2007), Giáo trình Phương pháp luận nghiên cứu khoa học

(Tái bản lần thứ 4), Nxb Giáo dục Việt Nam.
17.

quả dạy học chương trình hóa đại cương và hóa vô cơ ở trường trung học phổ
thông, Luận án tiến sĩ giáo dục học, Đại học Sư phạm Hà Nội.
24.

Đặng Thị Oanh, Nguyễn Thị Sửu (2014), Phương pháp dạy học môn hoá

học ở trường phổ thông. Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội.
25.

Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về

đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
26.

Quốc hội. Luật giáo dục 2005.

27.

Nguyễn Thị Sửu, Lê Văn Năm (2009), Phương pháp dạ y học hóa học

–

Học phần phương pháp dạy học hóa học 2. Nxb Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội.
28.

Nguyễn Xuân Trƣờng (2005), Bài tập hóa học phổ thông, Nxb Đại học

Quốc gia Hà Nội.

12

Nguyễn Xuân Trƣờng, Nguyễn Thị Sửu, Đặng Thị Oanh, Trần Trung

Ninh (2005), Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên giáo viên THPT chu kỳ III (2004 2007). Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.
35.

Viện Ngôn ngữ học (2000), Từ điển Tiếng Việt. Nxb Từ điển Bách khoa.

36.

M.I. Macmutốp (1977), Tổ chức dạy học, nêu vấn đề ở nhà trường. NXB

Giáo dục Mátxcơva (bản tiếng Nga).
37.

Weinert, Franz E. (2001), Đo lường hiệu suất trong các trường học. U

Weinheim. Basel.

13