đại học Quốc gia Hà Nội
Tr-ờng đại học Khoa học xã hội và Nhân văn
=======******=======

Trịnh V-ơng C-ờng

Quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức
trong tác phẩm Chống Đuyrinh và ý nghĩa
của nó đối với nhận thức khoa học hiện Nay
Luận văn Thạc sĩ triết học
Chuyên ngành: Triết học
Mã số

: 60 22 80

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: PGS.TS. D-ơng Văn Thịnh

Hà Nội, 2008

1


Mục lục
Mở đầu ..................................................................................................... 3
Ch-ơng 1: Quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức
trong tác phẩm Chống Đuyrinh ....................................... 10
1.1 Hoàn cảnh ra đời, nội dung cơ bản và ý nghĩa của tác phẩm
Chống Đuyrinh của Ph.Ăngghen ........................................................ 10
1.2 Nội dung quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức .................. 17
1.2.1 Quan niệm về nguồn gốc, bản chất của nhận thức ................. 17
1.2.2 Quan niệm về biện chứng của quá trình nhận thức .................. 23

trở thành sự trình bày có hệ thống về ph-ơng pháp biện chứng và thế giới quan
cộng sản mà chính C.Mác và Ph.Ăngghen làm đại biểu.
Với tài nghệ bút chiến bậc thầy, đứng trên quan điểm của chủ nghĩa duy
vật biện chứng để khái quát những thành tựu của khoa học tự nhiên và khoa
học xã hội đ-ơng thời, Ph.Ăngghen đã trình bày khá toàn diện nh-ng không
dàn trải mà tập trung vào những vấn đề cốt lõi của chủ nghĩa duy vật biện
chứng; bảo vệ nguyên tắc tính đảng trong triết học; thể hiện một cách sâu sắc
quan điểm duy vật biện chứng trong việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết
học; không chỉ luận chứng rõ ràng mà còn đ-a ra những định nghĩa kinh điển
về vận động của vật chất; về phép biện chứng; các quy luật và các cặp phạm
trù; đồng thời phát triển một cách chính diện quan điểm của chủ nghĩa Mác về
những vấn đề có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc.
Trong thời đại của khoa học và công nghệ hiện nay, sự phát triển với
tốc độ ch-a từng thấy của nhiều ngành khoa học đã và đang làm nảy sinh
những khái niệm, phạm trù, quan niệm và ph-ơng pháp nghiên cứu hết sức
mới mẻ và có tính chất cách mạng thực sự. Sự phát triển nh- vũ bão của khoa
học cũng đang đặt ra hàng loạt vấn đề ảnh h-ởng đến những hoạt động rất
khác nhau của đời sống xã hội, đến việc áp dụng những thành tựu khoa học ấy

3


vì sự tiến bộ xã hội cũng nh- sự phát triển của bản thân khoa học trong t-ơng
lai. Để có đ-ợc sự nhìn nhận đúng đắn và giải quyết một cách hợp lý những
vấn đề do sự phát triển của khoa học hiện đại đặt ra - thực tiễn lịch sử phát
triển của khoa học kể từ khi chủ nghĩa Mác xuất hiện đã chỉ rõ - nhất thiết
phải đứng trên lập tr-ờng thế giới quan và ph-ơng pháp luận của chủ nghĩa
Mác - Lênin mà cơ sở nền tảng của nó là triết học duy vật biện chứng. Hơn
nữa, một dân tộc muốn đứng vững trên đỉnh cao khoa học - nh- Ph.Ăngghen
đã khẳng định - không thể không có t- duy lý luận. Song t- duy lý luận chỉ là

đáng kể, mang lại lợi ích thiết thực cũng nh- hàm chứa nhiều giá trị nhận thức
khoa học sâu sắc.
Tr-ớc hết, có thể khẳng định do tính thời sự không hề cũ của các quan
điểm đ-ợc các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác Lênin đề xuất, nên việc cần phải
quay lại tìm hiểu kỹ hơn, có hệ thống hơn những quan điểm này là một sự cần
thiết và có ý nghĩa thực tiễn to lớn. Nổi bật trong các công trình nghiên cứu về
tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác trong thời gian gần đây là công trình
Vấn đề triết học trong tác phẩm của C.Mác Ph.Ăngghen, V.I.Lênin (Doãn
Chính và Đinh Ngọc Thạch đồng chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia, 2008.
Công trình tập trung nghiên cứu, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cốt lõi
thông qua việc khảo sát các tác phẩm và bài viết t-ơng đối tiêu biểu của các
nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác. Luận văn này sẽ kế thừa nhiều kết quả
nghiên cứu từ công trình trên.
Cũng nhằm h-ớng tới nghiên cứu di sản chủ nghĩa Mác thông qua các
tác phẩm quan trọng, một công trình khác cũng có giá trị trong thời gian gần
đây là công trình Giới thiệu kinh điển triết học Mác Lênin của tập thể giảng
viên Khoa triết học, Tr-ờng Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội,
Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 2007. Công trình tập trung làm rõ những nội
dung cơ bản, giá trị thực tiễn và khoa học nổi bật của các tác phẩm kinh điển
trên cơ sở sắp xếp theo trình tự thời gian, tiến trình lịch sử triết học của chủ
nghĩa Mác, qua đó cho thấy ý nghĩa của triết học mácxít trong lịch sử cũng
nh- của chủ nghĩa Mác đối với nhận thức, thực tiễn hiện thời.
Bên cạnh các công trình đi sâu nghiên cứu di sản kinh điển, có thể kể
tới một số công trình đề cập ít nhiều đến nội dung các tác phẩm chủ yếu của

5


các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác nh-: Triết học Mác, trích trong bộ Lịch sử
triết học của Viện hàn lâm khoa học Liên Xô, Nxb Sự Thật, Hà Nội, 1963.


giả Lê Văn Giang, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000. Công trình đem lại
một cách nhìn t-ơng đối toàn diện về những thành tựu của khoa học cơ bản
thế kỷ XX; và đặc biệt là mối quan hệ t-ơng hỗ giữa khoa học cơ bản và triết
học. Qua đó khẳng định vai trò nền tảng của triết học Mác Lênin, điều này
ngày càng đ-ợc chứng minh bằng những thành tựu khoa học.
Đề cập đến khoa học hiện đại, đặc biệt là những vấn đề về nhận thức
khoa học hiện đại đang đặt ra, có thể kể đến một công trình nhận đ-ợc khá
nhiều sự quan tâm của đông đảo cộng đồng khoa học: Cấu trúc của các cuộc
cách mạng khoa học của Thomas S. Kuhn, dịch giả Nguyễn Quang A, Nxb
Tri thức, Hà Nội, 2005. Đây là công trình về triết học khoa học có nhiều giá
trị, phân tích cấu trúc của các cuộc cách mạng khoa học, về cộng đồng khoa
học cũng nh- sự phát triển khoa học đang phổ biến trong giới khoa học hiện
nay.
Bên cạnh đó có thể kể tới tác phẩm Đạo của Vật lý của Fritjof Karpa,
dịch giả Nguyễn T-ờng Bách, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2007. Tác
giả đ-a ra một cái nhìn tổng thể về những thành tựu của vật lý học, về những
vấn đề lớn hiện nay khiến vật lý d-ờng nh- đang bị chôn chân trong một cuộc
khủng hoảng về nhận thức luận. Thông qua sự trình bày một cách cặn kẽ,
khúc chiết các vấn đề vật lý, tác phẩm này đồng thời đề cập đến những mẫu
hình mới trong tư duy khoa học hiện nay với các tiêu chí cụ thể. Chính vì
vậy, Đạo của vật lý có ý nghĩa ở khía cạnh giúp chúng tôi tiếp cận với những
đặc điểm của t- duy khoa học hiện đại trong tính thời sự của nó.
Trên đây là những công trình cơ bản có ảnh h-ởng đến luận văn của tác
giả. Nhìn chung, các công trình đó, ở những ph-ơng diện khác nhau đều có
đóng góp nhất định cho việc nghiên cứu di sản t- t-ởng của các nhà sáng lập
chủ nghĩa Mác trong bối cảnh khoa học hiện nay, song không có công trình
nào đề cập đến hệ thống quan niệm về nhận thức trong tác phẩm chống
Đuyrinh của Ph.Ăngghen nh- một đối t-ợng nghiên cứu chủ đạo.


4. Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu
- Đối t-ợng nghiên cứu của đề tài: Quan niệm nhận thức của triết học Mác
Lênin và ý nghĩa của nó đối với việc nhận thức khoa học hiện nay.

8


- Phạm vi nghiên cứu của đề tài: Quan niệm về nhận thức trong tác phẩm
Chống Đuyrinh và ý nghĩa của quan niệm đó đối với nhận thức khoa học
nói chung hiện nay.
5 Cơ sở lý luận và ph-ơng pháp nghiên cứu
- Cơ sở lý luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử là
cơ sở lý luận của luận văn
- Ph-ơng pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng chủ yếu ph-ơng pháp kết hợp
phân tích và tổng hợp, so sánh; khái quát hoá và trừu t-ợng hoá dựa trên văn
bản trích từ tác phẩm Chống Đuyrinh của Ph.Ăngghen và các tài liệu thực tế
về tình hình phát triển khoa học hiện nay.
6. Những đóng góp của luận văn
- Trình bày một cách hệ thống quan niệm về nhận thức của Ph.Ăngghen đ-ợc
đề cập trong tác phẩm Chống Đuyrinh.
- Luận giải những nội dung và đóng góp của quan niệm về nhận thức của
Ph.Ăngghen đối với nhận thức khoa học hiện nay.
7. ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn:
- ý nghĩa lý luận: Làm rõ vai trò của triết học Mác Lênin, đặc biệt là vai trò
của lý luận nhận thức duy vật biện chứng đối với sự phát triển của khoa học tự
nhiên giai đoạn hiện nay.
- ý nghĩa thực tiễn: Luận văn góp phần dùng làm tài liệu tham khảo cho sinh
viên, những ng-ời quan tâm tìm hiểu về mối quan hệ giữa triết học và khoa
học tự nhiên.
8. Kết cấu luận văn

viết một loạt bài báo thể hiện những quan điểm sai lầm của ông ta về triết học,
kinh tế chính trị học và chủ nghĩa xã hội. Đặc biệt, trong ba cuốn sách đ-ợc
xuất bản là Bài giảng về triết học, Bài giảng về kinh tế chính trị và kinh tế
xã hội, Lịch sử phê phán của khoa kinh tế chính trị và kinh tế xã hội,

10


Đuyrinh tự tuyên bố là ng-ời gắn bó với chủ nghĩa xã hội và công kích thậm
tệ chủ nghĩa Mác. Ông ta đem đối lập học thuyết về bình đẳng, công lý trừu
t-ợng với lý luận về cách mạng xã hội, phản bác hoặc làm lệch nội dung của
chủ nghĩa duy vật biện chứng, đ-a ra quan đểm có tính phê phán về chân lý.
Thực chất những quan điểm triết học của Đuyrinh là sự pha trộn một cách
chiết trung chủ nghĩa duy vật tầm th-ờng, chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa
thực chứng. Cách tiếp cận nh- thế đối với các vấn đề triết học, kinh tế, chủ
nghĩa xã hội gây nên tác hại không nhỏ cho quá trình củng cố và phát triển
chủ nghĩa Mác sau những năm 60-70. Vậy mà nhiều ng-ời, ngay cả một số
lãnh tụ của phong trào công nhân nh- Bêben lại đánh giá cao những cuốn sách
của Đuyrinh, coi đó là những tác phẩm hay nhất sau bộ t- bản của C.Mác. Họ
còn có ý định phổ biến rộng rãi những cuốn sách đó cho công nhân, thay thế
chủ nghĩa Mác bằng chủ nghĩa xã hội theo ph-ơng án chiết trung chính trị.
Điều đó thật nguy hiểm cho phong trào công nhân, làm cho nội bộ Đảng dân
chủ Xã hội Đức lúc đó còn non trẻ có thể bị chia rẽ, không thống nhất về tt-ởng, phong trào công nhân sẽ mất ph-ơng h-ớng. Tr-ớc tình hình đó một số
ng-ời bạn của C.Mác và Ph.Ăngghen đã đề nghị các ông viết bài phê phán học
thuyết của Đuyrinh trên tờ Tiến lên. Để ngăn chặn khuynh h-ớng sai lầm,
chia rẽ trong Đảng và bảo vệ chủ nghĩa Mác, Ph.Ăngghen đã tạm gác việc viết
tác phẩm Biện chứng của tự nhiên để thực hiện nhiệm vụ này.
Còn một điểm nữa là nhận thức của công nhân về tình hình kinh tế,
chính trị, xã hội, về chủ nghĩa xã hội còn rất ấu trĩ. Tr-ớc sự phát triển mạnh
mẽ của chủ nghĩa t- bản từ nửa sau thế kỷ XIX, trong lực l-ợng công nhân,

nghĩa Mác. Mục đích chính của tác phẩm là tiếp tục làm rõ vai trò lịch sử toàn
thế giới của giai cấp vô sản, tức là làm rõ ba vấn đề lớn: Một là, chủ nghĩa xã
hội là gì? Trên ph-ơng diện lý luận thì phải vạch ra những nét đại thể của nó.
Triết học, kinh tế chính trị học, chủ nghĩa xã hội khoa học đều chỉ ra xu h-ớng
tất yếu của sự phát triển xã hội sẽ đ-a đến sự ra đời của xã hội xã hội chủ
nghĩa, thay thế cho chủ nghĩa t- bản; Hai là, lực l-ợng nào có khả năng xây
dựng đ-ợc chủ nghĩa xã hội? Theo C.Mác và Ph.Ăngghen đó là giai cấp vô
sản, là giai cấp công nhân công nghiệp. Điều này đang là vấn đề cấp bách và

12


Tài liệu tham khảo
1. Phan Thanh Anh (2007): Những phát hiện khoa học nổi tiếng, tập 1,
Nxb Hà Nội
2. Phùng Văn Bộ (chủ biên) (2001): Một số vấn đề về ph-ơng pháp giảng
dạy và nghiên cứu triết học, Nxb Giáo dục, Hà Nội
3. Frịtjof Carpa (2007): Đạo của vật lý, dịch giả Nguyễn T-ờng Bách,
Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh
4. M. Chambers, B. Hanawalt, (2004): Lịch sử văn minh ph-ơng Tây, dịch
giả L-u Văn Hy, Nguyễn Đức Phú, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội
5. Doãn Chính (chủ biên) (2002): Lịch Sử triết học, Nxb Khoa học xã hội,
Hà Nội
6. Doãn Chính và Đinh Ngọc Thạch (đồng chủ biên) (2008): Vấn đề triết
học trong tác phẩm của C.Mác Ph.Ăngghen, V.I. Lênin, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội
7. Nguyễn Trọng Chuẩn (chủ biên) (1998): Quan niệm của Hêghen về bản
chất của triết học, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
8. Nguyễn Trọng Chuẩn - Đặng Hữu Toàn (Chủ biên) (2000): Sức sống
của một tác phẩm triết học, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

22.G.W.F.Hêghen (2008): Bách khoa toàn th- các khoa học triết học I
Khoa Logic, Nxb Tri thức, Hà Nội
23.Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (1994), Lịch sử triết học, Nxb
Chính trị quốc gia, Hà Nội
24.Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (1997): Triết học Mác-Lênin
ch-ơng trình cao cấp, tập 1, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
25.Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (1997): Triết học Mác-Lênin
ch-ơng trình cao cấp, tập 2, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
26.Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (1997): Triết học Mác-Lênin
ch-ơng trình cao cấp, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

14


27.Ted Hondrich (chủ biên) (2002): Hành trình cùng triết học, dịch giả
L-u Hy Văn, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội
28.Nguyễn Cảnh Hồ (2000): Một số vấn đề triết học của vật lý học, Nxb
Khoa học xã hội và nhân văn, Hà Nội
29.Hội đồng lý luận Trung -ơng chỉ đạo biên soạn (2002): Giáo trình triết
học Mác Lênin, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
30.Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Thanh, Nguyễn Anh Tuấn (2006): Đại c-ơng
lịch sử triết học ph-ơng tây, Nxb Tổng hợp, Thành phố Hồ Chí Minh
31.Nguyễn Tấn Hùng: Những quan niệm khác nhau trong lịch sử triết học
về bản chất, con đ-ờng nhận thức và tiêu chuẩn của chân lý, Tạp chí
triết học, số 3 năm 2006.
32.J.Huxley, J.Bronowski, G.Barry (2004): T- t-ởng loài ng-ời qua các
thời đại, dịch giả Đinh Công Thành, Võ Thái Hoà, Nxb Văn hoá Thông
tin, Hà Nội
33.Hữu H-ng: Về sự sống trong vũ trụ - một số quan điểm và giả thuyết
khoa học, Tạp chí triết học, số 3 năm 1991

phố Hồ Chí Minh
48.Lê Tôn Nghiêm (2000): Lịch sử triết học Tây ph-ơng, tập 3, Nxb Thành
phố Hồ Chí Minh
49.Vũ D-ơng Ninh (chủ biên) (2001): Lịch sử thế giới cận đại, Nxb Giáo
dục, Hà Nội
50.V-ơng Đức Phong, Ngô Hiểu Minh (2003): Thập đại tùng th- 10 nhà
t- t-ởng lớn trên thế giới, dịch giả Phong Đảo, Nxb Văn hoá Thông tin,
Hà Nội
51.Trần Văn Phòng, D-ơng Minh Đức (2003): Lịch sử triết học Ph-ơng
Tây tr-ớc Mác, Nxb Đại học s- phạm Hà Nội
52.A.E.Phurơman (1980): Quan niệm biện chứng và sự phát triển trong
sinh học hiện đại, dịch giả Trần Bá Hoành, Nxb Giáo dục, Hà Nội

16


53.A.Pôlicarốp: Những vấn đề triết học của các lý thuyết vật lý hiện đại,
Tạp chí Nghiên cứu quốc tế, số 54, tháng 7 - 8 năm 1966. Dẫn theo:
Nguyễn Duy Thông (chủ biên) (1977): Vai trò của ph-ơng pháp luận
triết học Mác Lênin đối với sự phát triển của khoa học tự nhiên, Nxb
Khoa học xã hội, Hà Nội, tr. 84
54.A.Quinton, H.J.Blackham (2004): T- t-ởng loài ng-ời qua các thời đại,
dịch giả Đinh Công Thành, Võ Thái Hoà, Nxb Văn hoá thông tin, Hà
Nội
55.Nguyễn Đăng Quang (chủ biên) (1984): Câu hỏi và bài tập triết học:
Chủ nghĩa duy vật biện chứng, Nxb Sách giáo khoa Mác Lênin, Hà
Nội
56.Nguyễn Đăng Quang (2005): Bài tập thực hành triết học Mác Lênin,
Nxb Giáo Dục, Hà Nội
57.Trần Viết Quang: Vai trò của các nguyên tắc, phạm trù lôgic biện

69. Triết học và các khoa học cụ thể (1972): Tập I Triết học và khoa học
tự nhiên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
70. Triết học và khoa học tự nhiên ( 1972), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
71.Trịnh Huy Triều (2005): Những bí ẩn trong vũ trụ sâu thẳm, Nxb Trẻ,
Thành phố Hồ Chí Minh
72. Từ điển triết học (1986), NXB Tiến bộ, Matxcơva
73. Nguyễn Anh Tuấn: V.I.Lênin phát triển ph-ơng pháp đi từ trừu t-ợng
đến cụ thể, Tạp chí triết học, số 10 năm 2006
74. Vũ Văn Viên: T- duy lôgic bộ phận hợp thành của t- duy khoa học,
Tạp chí triết học, số 12 năm 2006
75.Hoàng Xuân Việt (2004): L-ợc sử triết học ph-ơng Tây, Nxb Thành
phố Hồ Chí Minh
76. Nguyễn Hữu Vui (chủ biên) (2002): Lịch sử triết học, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội

18