Sinh vật phát sáng - sự kỳ diệu của thiên nhiên
Vào đêm trước khi đổ bộ lên châu Mỹ, Christopher Columbus đã trông
thấy "những ngọn nến nhảy múa trên mặt biển”. Đó chính là ánh sáng
phát ra từ những con “giun lửa” đang gọi bạn tình.
Trong lịch sử, sự tự phát sáng sinh học từng gây nhiều bối rối cho con người. Chuyện
xưa còn ghi lại: Khi con tàu Mỹ lướt qua một đàn sứa nhỏ, chúng phát ra hàng triệu tia
sáng màu xanh. Bên trong khoang lái, Edith Widder, thuộc Viện Hải dương học Harbor
Branch, hoảng hốt khi thấy dạ quang tràn ngập chung quanh con tàu mạnh đến nỗi ông
có thể đọc những con số trên bảng kiểm soát mà không cần bật đèn.
Hàng nghìn năm trước, người Trung Hoa và Việt Nam... cũng đã từng thảng thốt khi
thấy những con vật nhỏ bay qua bay lại chớp sáng lập lòe: “Đom đóm bay qua/thày
tưởng là ma...”.
Nhà thám hiểm Christopher Columbus kể rằng , vào đêm trước khi đổ bộ lên châu Mỹ,
ông đã trông thấy “những ngọn nến nhảy múa trên mặt biển”. Đó chính là ánh sáng
phát ra từ những con “giun lửa” đang gọi bạn tình. Năm 1634, các chiến thuyền nước
Anh đi đến gần Cuba đã phải tạm ngừng đổ bộ vì thấy ánh sáng lạ trên bờ biển, và cho
rằng đảo đang được bảo vệ tốt. Nhưng thực ra không hề có sự bảo vệ nào cả, ánh sáng
lạ đó do hàng nghìn con bọ phát quang gọi là Cucujos gây ra.
Tại bang New Jersey, cảnh sát nhận được một cú điện thoại báo tin có ánh sáng xanh
kỳ quái tại kênh đào Arthur Kill, họ nghi rằng có thể một sự kiện tệ hại nào đó đã xảy
ra. Lập tức đội cấp cứu của địa phương và liên bang kéo đến. Nhưng thực chất đó chỉ là
ánh sáng xanh lục tỏa ra từ nhiều đàn mực phát dạ quang bị gió và những luồng nước
đưa đẩy vào khúc kênh đào này.
Rất nhiều sinh vật có thể phát quang
Trong khi đa số sinh vật biển phát ra ánh sáng xanh truyền xa trong nước biển, thì
những loài vật trên cạn lại có gam màu rộng hơn. Ấu trùng một loài giun “đường sắt” ở
Trung Mỹ và Nam Mỹ có cái đầu phát sáng màu đỏ và 11 cặp phát sáng vàng xanh ở
hai bên sườn, giống như một tàu hỏa bé xíu đang vận chuyển hành khách trong đêm.
Một loại bọ phát sáng tại vùng biển Caribe có ánh sáng màu cam hình trái tim phát ra từ
bụng, và 2 “cái đèn” vàng - xanh lá cây nằm ở trên vai, đủ sáng để cho các thiếu nữ bản
xứ dùng nó trang điểm cho mái tóc. Nhưng một loại vi khuẩn lại chỉ có ánh sáng xanh

chồng cùng các con tới xem. Và mọi người đều thấy rõ hiện tượng này.
Do không biết vì sao nên cô Lộc và gia đình lo lắng, giấu kín không cho ai biết. Nhưng
vào dịp Tết Ất Hợi (1995), khi cùng các đồng nghiệp đi thăm nhà bạn bè, cơ thể cô lại
phát sáng nên mọi người biết. Từ khi phát hiện ra sự lạ, cô giáo Lộc (ngoài 40 tuổi) vẫn
khỏe mạnh bình thường.
Cô Nguyễn Thị Ngà (ở thôn Ân Thường, xã Ân Thanh, huyện Hoài Ân, tỉnh Bình
Định) cũng phát hiện trên người mình phát ra những vệt sáng nhấp nháy vào một đêm
năm cô 21 tuổi. Hiện tượng này tiếp diễn trong vài đêm nữa thì hết, đến dịp Tết Bính
Tý (1996) thì tái hiện, dai dẳng và nhiều hơn trước. Cô Ngà càng cử động thì ánh sáng
phát ra càng nhiều, kèm theo tiếng nổ lép bép.
Lý giải của khoa học
Cho đến nay, các nhà khoa học đã nhận biết được 130 “luật phát sáng” riêng biệt, được
gần 2.000 loại đom đóm sử dụng. Tại Đông Nam Á, đom đóm đực tập hợp trên một cái
cây và gọi bạn tình bằng cách phát sáng cùng lúc chớp, tắt làm cho cây trông giống như
cây thông giáng sinh. Song chúng vẫn chưa nổi bật bằng hình ảnh tại một vài vùng ở
Thái Lan, cả một hàng cây ven đường sáng lên vì đom đóm đồng loạt chớp chớp sáng
rực giống như đèn quảng cáo.
Các nghiên cứu đã soi sáng nguồn gốc của sự phát sáng sinh vật. Đó là phản ứng của 2
hóa chất mà các sinh vật sống tự sản xuất ra được: Luciferin (có tác dụng phát sáng) và
luciferase (enzym xúc tác sự ôxy hóa luciferin). Có nhiều loại luciferin và luciferase
khác nhau trong thiên nhiên nên màu dạ quang phát ra cũng khác nhau.
Cường độ phát sáng của các sinh vật cũng khác nhau. Có kiểu phát sáng bên ngoài và
kiểu phát sáng bên trong tế bào. Trong trường hợp thứ nhất, động vật có 2 loại tế bào:
một loại chứa thể vàng lớn của chất luciferin, một loại khác chứa những hạt enzym
luciferase nhỏ hơn. Khi con vật cần phát sáng thì các cơ của nó co lại và ép chất
luciferin vào khoảng giữa các tế bào, hay ra ngoài. Tại đây, dưới tác động của enzym
luciferase, chất luciferin được ôxy hóa và phát sáng.
Trong trường hợp phát sáng bên trong tế bào, luciferin và luciferase nằm trong cùng
một tế bào. Hiện nay khoa học vẫn chưa biết được làm thế nào để bật sáng. Có thể khi
đó con vật đã tăng cường đột ngột cung cấp ôxy cho tế bào chăng?

Nhiều nhà khoa học cho rằng, trong điều kiện nào đó, có thể sử dụng sự chuyển hóa
trực tiếp hóa năng thành quang năng. Những ngọn đèn làm việc theo nguyên tắc đó sẽ
tiết kiệm hơn nhiều so với những đèn nóng sáng hiện nay. Bởi lẽ toàn bộ năng lượng
dùng trong quá trình phát sáng sinh học được chuyển hóa hoàn toàn thành ánh sáng,
trong khi đó ở những đèn đốt nóng sáng, chỉ 12% năng lượng sử dụng được biến thành
quang năng.
(Theo Sức Khỏe & Đời Sống)