Phương pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Ngữ Văn ở THCS.
A. ĐẶT VẤN ĐỀ.
Ngữ văn là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội. Đây là môn học
có vai trò rất quan trọng trong đời sống và trong sự phát triển tư duy của con
người. Đồng thời môn học này có tầm quan trọng trong việc giáo dục quan
điểm, tư tưởng, tình cảm cho học sinh. Mặt khác nó cũng là môn học thuộc
nhóm công cụ, môn văn còn thể hiện rõ mối quan hệ với rất nhiều các môn
học khác trong các nhà trường phổ thông. Học tốt môn văn sẽ tác động tích
cực tới các môn học khác và ngược lại, các môn học khác cũng góp phần học
tốt môn văn. Điều đó đặt ra yêu cầu tăng cường tính thực hành, giảm lí
thuyết, gắn học với hành, gắn kiến thức với thực tiễn hết sức phong phú, sinh
động của cuộc sống .
Những đổi mới đồng bộ về giáo dục THCS và việc xây dựng chương
trình biên soạn lại sách giáo khoa các môn học theo tư tưởng tích cực hóa
hoạt động học tập của học sinh đã đặt ra những yêu cầu cấp thiết về đổi mới
phương pháp dạy học.
Năm học 2011 - 2012 là năm học Bộ giáo dục và đào tạo tiếp tục đổi
mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học Ngữ văn
trong các nhà trường phổ thông. Một trong những phương pháp dạy học mới
và hiện đại nhất được đưa vào là phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy một phương pháp dạy học mới đang được rất nhiều nước trên thế giới áp
dụng. Qua việc tìm hiểu và vận dụng phương pháp dạy học bằng bản đồ tư
duy, tôi nhận thấy phương pháp dạy học này rất có hiệu quả trong công tác
giảng dạy và học tập của học sinh. Bước đầu đã giảm bớt được tâm lý ngại
học văn, khơi gợi trong học sinh tình yêu đối với môn học, đồng thời đem đến
cho các em cái nhìn mới, tư duy mới về môn học Ngữ văn. Vậy thế nào là
phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy? Cần sử dụng bản đồ tư duy như thế
nào để nâng cao chất lượng trong các giờ học văn? Đó là những vấn đề tôi
muốn cùng được chia sẻ với các đồng nghiệp trong sáng kiến kinh nghiệm
này.
Giáo viên: Ngô Thị Huấn


phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy.
BĐTD - giúp học sinh học tập một cách tích cực. Một số kết quả
nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái
mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy

Giáo viên: Ngô Thị Huấn

***

Trường THCS Cầu Lộc 2


Phương pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Ngữ Văn ở THCS.
việc sử dụng BĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực, huy động tối
đa tiềm năng của bộ não.
Xuất phát từ những cơ sở trên, tôi đã mạnh dạn nghiên cứu đề tài: “
Phương pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học môn Ngữ Văn THCS” để
góp phần nâng cao hiệu quả giờ dạy và để lôi cuốn học sinh yêu thích giờ
học văn.
II. THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ.

1. Thực trạng chung của việc học văn hiÖn nay:
Nhà văn hoá lớn của nhân loại Lê-nin từng nói: "Văn học là nhân học"
vậy mà một thực trạng đáng lo ngại là học sinh bây giờ không còn thích học
văn. Thực trạng này lâu nay đã được báo động. Ban đầu chỉ đơn thuần là
những lời than thở với nhau của những người trực tiếp giảng dạy môn văn và
nay đã trở thành vấn đề của báo chí và dư luận. Ai đã trực tiếp dạy và chấm
bài làm văn của học sinh trong những năm gần đây mới thấy cần thiết phải có
những thay đổi về phương pháp dạy văn và học văn hiện nay. Qua công tác
giảng dạy cũng như chấm trả các bài kiểm tra Ngữ văn, tôi nhận thấy có rất

sinh, hình thành cho các em phương pháp học văn hiệu quả nhất.
2. Thực trạng đối với giáo viên và học sinh.
Trong quá trình giảng dạy và dự giờ các đồng nghiệp, tôi nhận thấy:
a. Đối với người dạy: Đa số giáo viên đều có tình yêu nghề, mến trẻ, tận tụy
với công tác giảng dạy, chăm lo quan tâm đến học sinh. Tuy nhiên, vẫn còn
những mặt hạn chế sau :
- Phương pháp giảng dạy chưa thực sự phù hợp với một bộ phận không nhỏ
học sinh yếu kém dẫn đến chất lượng chưa cao .
- Do điều kiện khách quan nên việc sử dụng đồ dùng dạy học, phương pháp
trực quan vào tiết học hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng tiếp thu bài của học
sinh .
- Một số giáo viên chưa thực sự tâm huyết với nghề, chưa khơi gợi được
mạch nguồn cảm xúc ẩn sau mỗi trái tim người học.
b. Đối với học sinh:
- Một số học sinh vì lười học, chán học mải chơi, hổng kiến thức nên không
chuẩn bị tốt tâm thế cho giờ học Ngữ văn.
- Địa phương xã Cầu Lộc thuộc vùng kinh tế còn khó khăn, hầu hết phụ
huynh đều đi làm ăn xa, ít có thời gian quan tâm kèm cặp con em mình. Bản
thân các em còn phải phụ giúp gia đình ngoài giờ lên lớp, không có thời gian
học.
Giáo viên: Ngô Thị Huấn

***

Trường THCS Cầu Lộc 4


Phương pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Ngữ Văn ở THCS.
- Đời sống văn hóa tinh thần ngày một nâng cao, một số nhu cầu giải trí như
xem ti vi, chơi game . . . ngày càng nhiều làm cho một số em chưa có ý thức

***

Trường THCS Cầu Lộc 5


Phương pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Ngữ Văn ở THCS.
sử dụng Bản đồ tư duy vào những lúc trống tiết , những buổi sinh hoạt nhóm,
sinh hoạt tổ hoặc những buổi đi chuyên đề với các đồng nghiệp.
* Giải pháp 3: Lên kế hoạch dạy thử ở các lớp khác nhau, có các đồng
nghiệp đi dự để đánh giá hiệu quả và rút ra kinh nghiệm.
* Giải pháp 4: Sử dụng các phương pháp nghiên cứu là : Nghiên cứu , thực
nghiệm, khảo sát, quan sát , đối chứng.
2. Các biện pháp để tổ chức thực hiện.
Để thực hiện đề tài này tôi đưa ra một số biện pháp thực hiện như sau:
Khi dạy học sử dụng Bản đồ tư duy trước tiên tôi tìm hiểu cơ sở lí luận, sau
đó thông qua tìm hiểu học sinh , các đồng nghiệp, rồi tiến hành soạn bài, thực
dạy và cuối cùng tiến hành khảo sát học sinh và tranh thủ góp ý nhận xét của
đồng nghiệp để tìm ra kết quả đạt được. Điều đó cụ thể như sau:
2.1. Bản chất phương pháp dạy học bằng BĐTD:
- BĐTD là kĩ thuật dạy học tổ chức và phát triển tư duy giúp người học
chuyển tải thông tin vào bộ não rồi được thông tin ra ngoài bộ não một cách
dễ dàng, đồng thời là phương tiện ghi chép sáng tạo và hiệu quả, mở rộng,
đào sâu và kết nối các ý tưởng, bao quát được các ý tưởng trên phạm vi sâu
rộng.
- Dạy học bằng Bản đồ tư duy - một giải pháp góp phần đổi mới cơ bản giáo
dục.
2.1.1. BĐTD tận dụng được các nguyên tắc của trí nhớ siêu đẳng:
a. Sự hình dung:
BĐTD có rất nhiều hình ảnh để bạn hình dung về kiến thức cần nhớ.
Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của trí nhớ siêu đẳng.

bằng các đường nối.
BĐTD thật sự giúp häc sinh tận dụng các chức năng của não trái lẫn
não phải khi học. Đây chính là công cụ học tập vận dụng được sức mạnh của
cả bộ não. Nếu vận dụng đúng cách, nó sẽ hoàn toàn giải phóng những năng
lực tiềm ẩn trong häc sinh, đưa häc sinh lên một đẳng cấp mới, đẳng cấp
của một tài năng thực thụ hay thậm chí của một thiên tài.
2.2. Vận dụng BĐTD trong quá trình dạy học Ngữ văn:
2.2.1. Giáo viên sử dụng BĐTD để hỗ trợ quá trình dạy học:
* Dùng BĐTD để dạy bài mới: Giáo viên đưa ra một từ khoá để nêu kiến
thức của bài mới rồi yêu cầu học sinh vẽ BĐTD bằng cách đặt câu hỏi, gợi ý
cho các em để các em tìm ra các néi dung liên quan đến từ khoá đó và hoàn

Giáo viên: Ngô Thị Huấn

***

Trường THCS Cầu Lộc 7


Phương pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Ngữ Văn ở THCS.
thiện BĐTD. Qua BĐTD đó học sinh sẽ nắm được kiến thức bài học một cách
dễ dàng. Ví dụ cụ thể:
VĂN BẢN: THẦY BÓI XEM VOI ( Truyện ngụ ngôn)

(Tiết 40- Ngữ văn lớp 6, tập 1),
Sau phần đọc và tìm hiểu chung, giáo viên có thể vẽ mô hình BĐTD
lên bảng. BĐTD gồm 5 nhánh chính, ở mỗi nhánh có thể phân thành nhiều
nhánh nhỏ tuỳ thuộc vào nội dung bài học.
Để có thể hoàn thiện được mô hình BĐTD của bài học, giáo viên sử
dụng hệ thồng câu hỏi định hướng để khai thác kiến thức:

sau mỗi chương, phần…: Sau mỗi bài học, giáo viên hướng dẫn, gợi ý để
học sinh tự hệ thống kiến thức trọng tâm, kiến thức cần nhớ của bài học bằng
cách vẽ BĐTD. Mỗi bài học được vẽ kiến thức trên một trang giấy rời rồi kẹp
lại thành tập. Việc làm này sẽ giúp các em dễ ôn tập, xem lại kiến thức khi
cần một cách nhanh chóng, dễ dàng. Ví dụ cụ thể:
BÀI: TRUYỆN KIỀU ( Nguyễn Du)
(Tiết 26,27- Ngữ văn lớp 9, tập 1),
Giáo viên định hướng để học sinh khai thác kiến thức của bài học bằng
hệ thống câu hỏi gợi mở. Trên cơ sở đó hình thành và củng cố kiến thức cho
HS bằng BĐTD. Hệ thống kiến thức của bài học bao gồm:
- Tác giả bao gồm: Tiểu sử (thân thế, gia đình), cuộc đời, sự nghiệp sáng tác...
Giáo viên: Ngô Thị Huấn

***

Trường THCS Cầu Lộc 9


Phương pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Ngữ Văn ở THCS.
- Tác phẩm:
+ Các tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Du ở cả hai thành phần chữ (chữ Hán
và chữ Nôm).
+ Thời gian và hoàn cảnh sáng tác, nguồn gốc của tác phẩm; đồng thời giáo
viên gúp học sinh hiểu được vì sao “Truyện Kiều” có nguồn gốc từ Trung
Quốc mà vẫn được coi là tác phẩm văn học Việt Nam ...
+ Tóm tắt “Truyện Kiều”: Bố cục của “Truyện Kiều”.
+ Giá trị của “Truyện Kiều”: Giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật.
Sơ đồ minh hoạ

Bản đồ tư duy bài “TruyÖn KiÒu”- Ngữ văn 9


Phương pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Ngữ Văn ở THCS.
thức về từ loại tiếng Việt bằng BĐTD dựa vào tập BĐTD đã có. Sau khi có
một học sinh hoặc một nhóm học sinh vẽ xong BĐTD sẽ cho một học sinh
khác, nhóm khác nhận xét, bổ sung … Có thể cho học sinh vẽ thêm các
đường, nhánh khác và ghi thêm các chú thích… rồi thảo luận chung trước lớp
để hoàn thiện, nâng cao kĩ năng vẽ BĐTD cho các em.
Sơ đồ minh hoạ

Bản đồ tư duy bài “Tổng kết ngữ pháp”- Ngữ văn 9
2.2.2. Học sinh học tập độc lập, sử dụng BĐTD để hỗ trợ học tập, phát
triển tư duy lôgic.
- Học sinh tự có thể sử dụng BĐTD để hỗ trợ việc tự học ở nhà: Tìm hiểu
trước bài mới, củng cố, ôn tập kiến thức bằng cách vẽ BĐTD trên giấy, bìa…
hoặc để tư duy một vấn đề mới. qua đó phát triển khả năng tư duy lôgic, củng
cố khắc sâu kiến thức, kĩ năng ghi chép.
- Học sinh trực tiếp làm viÖc với máy tính, sử dụng phần mềm Mindmap,
phát triển khả năng ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng máy tính trong
học tập.
2.2.3. Một số biện pháp ứng dụng BĐTD trong đổi mới phương pháp dạy
học môn Ngữ văn.

Giáo viên: Ngô Thị Huấn

***

Trường THCS Cầu Lộc 12


Phương pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Ngữ Văn ở THCS.

Giáo viên: Ngô Thị Huấn

***

Trường THCS Cầu Lộc 13


Phương pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Ngữ Văn ở THCS.
được vai trò tích cực của ứng dụng BĐTD trong hỗ trợ đổi mới phương pháp
dạy học. Biết sử dụng BĐTĐ để dạy bài mới, củng cố kiến thức bài học, tổng
hợp kiến thức chương, phần. Học sinh hiểu bài nhanh hơn, hiệu quả hơn. Đa
số các em học sinh khá, giỏi đã biết sử dụng BĐTD để ghi chép bài, tổng hợp
kiến thức môn học. Một số học sinh trung bình đã biết dùng BĐTD để củng
cố kiến thức bài học ở mức đơn giản. Đối với môn Ngữ văn, học sinh rất hào
hứng trong việc ứng dụng BĐTD để ghi chép bài nhanh, hiệu quả, đặc biệt là
trong học tiếng Việt.
Đó là những kết quả rất khả thi nhờ áp dụng phương pháp dạy học bằng
BĐTD trong dạy học Ngữ văn.
Tuy nhiên cũng cần lưu ý, không nên quá cực đoan cho rằng BĐTD có
thể giúp người học tất cả. Trên cơ sở những kiến thức được hệ thống hoá, sơ
đồ hoá, người học còn phải biết thực hành ngôn ngữ bằng việc đọc, nói và
viết.

Giáo viên: Ngô Thị Huấn

***

Trường THCS Cầu Lộc 14




Trường THCS Cầu Lộc 15


Phương pháp sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Ngữ Văn ở THCS.
1. Hướng dẫn thực hiện Chuẩn kiến thức – Kỹ năng môn Ngữ văn THCS.
2. Trần Đình Châu, Sử dụng bản đồ tư duy – một biện pháp hiệu quả hỗ trợ
học sinh học tập - Tạp chí Giáo dục, kì 2- tháng 9/2009.
3. Trần Đình Châu, Đặng Thị Thu Thủy, Sử dụng bản đồ tư duy góp phần
TCH HĐ học tập của HS, Tạp chí Khoa học giáo dục, số chuyên đề TBDH
năm 2009.
4. Tony Buzan - Bản đồ Tư duy trong công việc – NXB Lao động – Xã hội.
5. Stella Cottrell (2003), The study skills handbook (2nd edition), PalGrave
Macmillian.
6. www.mind-map.com (trang web chính thức của Tony Buzan).
7. Tài liệu tập huấn chuyên môn do phòng giáo dục đào tạo tổ chức.

=======================================================

Giáo viên: Ngô Thị Huấn

***

Trường THCS Cầu Lộc 16