CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

MÔ TẢ SÁNG KIẾN
Mã số:……………………………………………………………
1. Tên sáng kiến: "Hướng dẫn cách viết đoạn văn và bài văn thuyết minh
về tác giả, tác phẩm văn học cho học sinh lớp 9"
2. Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Chuyên môn - Ngữ văn.
3. Mô tả bản chất của sáng kiến:
3.1. Tình trạng giải pháp đã biết:
- Trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở (THCS), phân môn tập làm
văn (TLV), học sinh (HS) được làm quen với tất cả các kiểu bài trong đó có văn
thuyết minh. Trong từng dạng bài, thì HS được GV hướng dẫn cụ thể cách viết đoạn
văn, cách xây dựng dàn ý và tạo lập văn bản hoàn chỉnh. Tuy nhiên, do thời gian
trong chương trình không cho phép nên việc hướng dẫn HS làm bài văn thuyết minh
chỉ dừng lại ở một số dạng bài nhất định như thuyết minh về một thứ đồ dùng,
thuyết minh về một thể loại văn học hay thuyết minh về một phương pháp (cách
làm) và thuyết minh về một danh lam thắng cảnh (trong chương trình Ngữ văn 8).
Đến khối lớp 9, văn thuyết minh được nâng cao hơn đó là thuyết minh có vận dụng
các yếu tố nghệ thuật, miêu tả nhưng chưa có tiết học nào để Hs tìm hiểu thuyết
minh về tác giả, tác phẩm cụ thể.
- Thực tế, trong những năm qua, khi kiểm tra học kỳ và thi tuyển sinh, đôi
khi đề thi lại cho dạng thuyết minh về tác giả hoặc giới thiệu về một tác phẩm cụ
thể. Và khi gặp dạng đề này, nhiều HS còn lúng túng và chưa định hướng được cách
làm bài.
Chính những thực trạng trên, những giáo viên dạy học môn Ngữ văn nói
chung, những giáo viên dạy ngữ văn 9 nói riêng luôn tìm tòi, sáng tạo để tìm ra
những phương pháp mới nhằm cải thiện tình hình hình học và làm văn của học sinh
THCS, trong đó phải tìm ra cách hướng dẫn học sinh khối 9 làm tốt một bài văn
thuyết minh, mà trước hết là cách viết và trình bày một văn bản thuyết minh có sử

Bước 1: Củng cố lại kiến thức về phương pháp thuyết minh và kiến thức
về đoạn văn (ôn lại lý thuyết):
2


* Về phương pháp thuyết minh:
Để làm tốt bài văn thuyết minh có sức thuyết phục, dễ hiểu, sáng rõ, người
ta có thể sử dụng phối hợp nhiều phương pháp thuyết minh như: nêu định nghĩa,
giải thích; liệt kê, nêu ví dụ, dùng số liệu, so sánh, phân tích, phân loại, ….
Ôn tập lại một số phương pháp cụ thể mà có thể vận dụng trong thuyết
minh về tác giả, tác phẩm:
+ Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích: Có vai trò giới thiệu giúp
người đọc hiểu rõ bản chất của đối tượng thuyết minh bằng lời văn rõ ràng, ngắn
gọn, chính xác.
+ Phương pháp liệt kê: lần lượt chỉ ra các đặc điểm, tính chất của đối
tượng thuyết minh theo một trình tự nhất định, giúp người đọc thuyết minh ra đối
tượng thuyết minh.
+ Phương pháp phân loại, phân tích: chia đối tượng ra từng loại , từng
mặt để thuyết minh làm cho đối tượng trở nên cụ thể, rõ ràng giúp người đọc hiểu
từng mặt của đối tượng một cách hệ thống, đầy đủ, toàn diện.
+ Phương pháp nêu ví dụ: Giúp người đọc hiểu một cách cụ thể, đầy
đủ về đối tượng. Ví dụ cụ thể, số liệu chính xác để có độ tin cậy cao.
* Về đoạn văn:
- Khái niệm: Đoạn văn là đơn vị trực tiếp tạo nên văn bản. Về hình thức:
bắt đầu từ chỗ viết hoa lùi đầu dòng, kết thúc bằng dấu chấm xuống dòng. Về nội
dung: thường biểu đạt một ý tương đối hoàn chỉnh. Đoạn văn thường do nhiều câu
tạo thành.
- Từ ngữ và câu trong đoạn văn: Đoạn văn thường có từ ngữ chủ đề và
câu chủ đề.
+ Từ ngữ chủ đề là từ ngữ duy trì đối tượng, nó được dùng làm đề

tác giả, tác phẩm:
Do đặc điểm, tính chất của văn bản thuyết minh là cung cấp tri thức về đối
tượng thuyết minh một cách khách quan, rõ ràng, chính xác cho nên HS cần có kiến
thức về tác giả, tác phẩm. Muốn vậy thì đòi hỏi GV phải hướng dẫn kỹ cho HS khi
4


dạy- học phần văn bản kết hợp với kiểm tra, đánh giá. Thời gian qua, bản thân tôi
đã giúp HS nắm kiến thức về tác giả, tác phẩm bằng các cách như sau:
- Quy định những việc cần làm ngay từ đầu năm: HS phải xem và chuẩn bị
kỹ phần tác giả, tác phẩm để khi vào lớp phải thực hiện giới thiệu cho được trước
khi vào bài mới. GV sẽ kiểm tra chuẩn bị bài mới lồng vào quá trình kiểm tra bài
cũ.
- Nhắc nhở, kiểm tra HS thường xuyên từng bài học về kiến thức đã học về
tác giả, tác phẩm.
- Trong hoạt động ngoài giờ, GV phối hợp lồng ghép, tổ chức thi đua giới
thiệu tác giả, tác phẩm văn học trong chương trình.
Bước 3: Định hướng cách viết bài văn thuyết minh :
- Trước hết HS phải xem đề bài thuyết minh ở dạng nào, đối tượng thuyết
minh là gì. Tức là phải nắm chắc dạng đề thuyết minh.
- Tùy vào đối tượng thuyết minh (tác giả hay tác phẩm) mà hướng dẫn HS
chọn cách viết cho phù hợp. Có đoạn thì phải viết theo cách song hành, cũng có
đoạn phải viết theo cách diễn dịch, quy nạp hay tổng – phân – hợp.
- Sau đó, hướng dẫn HS lựa chọn phương pháp thuyết minh cho phù hợp.
Như vậy, GV giúp HS hiểu rằng khi gặp đề bài, cần đọc kỹ, xác định xem đề
ở dạng nào để có cách viết, cách thuyết minh cho phù hợp.
Bước 4: Hướng dẫn HS cách viết cụ thể:
* Giới thiệu tác giả:
Ở dạng này GV hướng dẫn HS viết theo trình tự như sau:
- Tên tác giả, ngày, tháng năm sinh, quê quán, tên thật, bút danh, tên hiệu, tên

. Giới thiệu giá trị nội dung, ý nghĩa của tác phẩm: với những tác phẩm lớn
cần làm rõ giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, chủ đề tác phẩm.
. Giới thiệu giá trị nghệ thuật (nghệ thuật xây dựng nhân vật, xây dựng tình
huống truyện, nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật, ngôn ngữ nhân vật, ngôi kể, ...).
Đây là phần trọng tâm, nên khi giới thiệu, GV hướng dẫn HS đưa dẫn chứng cụ thể
cho từng phần.

6


+ Kết bài: Vai trò, sự đóng góp của tác giả, ý nghĩa của tác phẩm
trong nền văn học.
Khi hướng dẫn HS xác định được nội dung cần thuyết minh, mỗi ý có thể được
trình bày bằng một đoạn văn. Ở mỗi đoạn văn, GV hướng dẫn HS chọn cách trình
bày cho phù hợp (có thể viết theo cách diễn dịch, quy nạp hoặc tổng phân hợp).
- Dạng đề là giới thiệu về tác phẩm thơ: Với dạng đề này, GV hướng dẫn HS
thực hiện theo trình tự sau:
+ Mở bài: Giới thiệu chung về tác phẩm( tên tác phẩm, tác giả, hoàn
cảnh sáng tác, thể loại, …)
+ Thân bài:
. Giới thiệu chủ đề bài thơ, số khổ thơ, câu thơ, …
. Giới thiệu giá trị nội dung: Bài thơ có bố cục gồm những phần nào, nội
dung của từng phần . Nếu là những tác phẩm trong chương trình, đã học thì thì nội
dung từng phần cần bám vào đề mục và ý chốt cuối phần phân tích của đề mục đó.
Mỗi phần cần được trình bày bằng một đoạn văn.
. Giới thiệu giá trị nghệ thuật: đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm thông qua các
phương diện: hình ảnh, từ ngữ, giọng điệu, nhịp, vần, âm thanh, màu sắc, các biện
pháp tu từ, … (có thể là một đoạn văn – giới thiệu nghệ thuật chung của cả bài thơ
hoặc nhiều đoạn văn lồng giới thiệu nội dung và nghệ thuật của từng phần, có nêu
ví dụ cụ thể)

đầy bi kịch: bị mù, công danh dở dang ... Tình chung đau xót: đất nước ta bị giặc
Pháp xâm lăng, đất Nam Bộ mất dần vào tay giặc. Nguyễn Đình Chiểu là nhà thơ
lớn của đất nước ta nửa sau thế kỉ XIX.Tác phẩm gồm có: Các truyện thơ: "Truyện
Lục Vân Tiên", "Dương Từ Hà Mậu", "Ngư Tiểu y thuật vấn đáp". Nhiều bài thơ,
bài văn tế tuyệt tác: "Chạy giặc", "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc", "Văn tế Trương
Định", "Văn tế nghĩa sĩ trận vong Lục tỉnh", v.v ...Tất cả văn thơ Nguyễn Đình
Chiểu đều viết bằng chữ Nôm thấm đẫm tư tưởng nhân nghĩa, giàu lòng yêu nước
thương dân và căm thù giặc sôi sục…
Đây là một trong các dạng bài tập nhận biết.
- Bài tập ở cấp độ vận dụng: Mục đích của bài tập là rèn luyện cho HS viết
đoạn văn theo từng cấp độ từ thấp đến cao. Dạng vận dụng thấp, Gv có thể cho bài
8


tập yêu cầu HS viết câu chủ đề (đối với HS trung bình), bài tập triển khai ý câu chủ
đề (viết đoạn văn với câu chủ đề cho sẵn) và cao hơn là hình thành đoạn văn thuyết
minh hoàn chỉnh theo cách và phương pháp phù hợp.
Ví dụ các dạng bài tập sau:
Bài tập 1: Hãy viết câu chủ đề giới thiệu nội dung khổ thơ đầu của bài thơ
“Đồng chí” của Chính Hữu.
Bài tập 2: Từ câu chủ đề sau: “Khổ thơ cuối của bài thơ Bếp lửa là tình cảm
của người cháu khi đã trưởng thành”. Hãy viết tiếp khoảng 6 câu văn để hoàn
thành một đoạn văn giới thiệu khổ thơ cuối của bài thơ “Bếp lửa” của Bằng Việt
theo cách diễn dịch.
Bài tập 3: Viết đoạn văn giới thiệu giá trị hiện thực của tác phẩm “Chuyện
người con gái nam Xương” của Nguyễn Dữ.
Trong từng thời điểm, GV cho HS thực hành rèn luyện viết đoạn văn theo đề
cụ thể với từng dạng đề gắn với chương trình bài học.
3.3 Khả năng áp dụng của giải pháp:
Các giải pháp mới của sáng kiến trên được áp dụng ngay trong kiểu bài

25,5%

27,5%

34,3%

8,8%

5,9%

2016 – 2017

26,1%

28,3%

36,8%

5,3%

3,5%

3.5. Tài liệu kèm theo: không.
Bến Tre, ngày 28 tháng 12 năm 2017

10