BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG
y/cVÀ MÔI TRƢỜNG HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN
===*****===

LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG SINH HỌC THÂN MỀM
CHÂN BỤNG (GASTROPODA) Ở CẠN KHU VỰC
NÚI TAM ĐIỆP, TỈNH NINH BÌNH
CHUYÊN NGÀNH: KHOA HỌC MÔI TRƢỜNG

NGUYỄN QUANG TIẾN

Hà Nội - Năm 2019


BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG
TRƢỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG HÀ NỘI
===*****===

LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG SINH HỌC THÂN MỀM
CHÂN BỤNG (GASTROPODA) Ở CẠN KHU VỰC
NÚI TAM ĐIỆP, TỈNH NINH BÌNH
NGÀNH

: KHOA HỌC MÔI TRƢỜNG

MÃ SỐ

: 8440301

Những kết quả nghiên cứu đƣợc trình bày trong luận văn là hoàn toàn
trung thực, của tôi, không vi phạm bất cứ điều gì trong luật sở hữu trí tuệ và
pháp luật Việt Nam. Nếu sai, tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm trƣớc pháp luật
TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Quang Tiến


ii

LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại trƣờng cho đến khi hoàn
thành luận văn, tôi đã nhận đƣợc sự giúp đỡ tận tình của tập thể các thầy, cô
giáo trong Khoa Môi trƣờng thuộc Trƣờng Đại học Tài nguyên và Môi trƣờng
Hà Nội. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy, cô.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới TS. Nguyễn Xuân Dũng và
PGS. TS. Hoàng Ngọc Khắc đã trực tiếp hƣớng dẫn khoa học, tận tình giúp
đỡ và định hƣớng giúp tôi hoàn thành luận văn của mình.
Tôi xin cảm ơn thầy PGS.TS. Đỗ Văn Nhƣợng thuộc Trung tâm Độn g
vật đất, trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội đã nhiệt tình giúp đỡ cũng nhƣ chia
sẻ những kinh nghiệm quý báu trong thời gian tôi thực hiện bài luận văn.
Tôi xin cảm ơn các cán bộ và ngƣời dân tại khu vực núi đá vôi Tam Điệp
đã rất nhiệt tình giúp đỡ tôi ngoài thực địa, cung cấp những thông tin cần thiết
cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu.
Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới các đồng nghiệp, bạn bè, gia
đình đã động viên, chia sẻ và tạo điều kiện tốt nhất giúp tôi hoàn thành luận
văn
của mình.


2.2.Phƣơng pháp nghiên cứu........................................................................... 20
2.2.1. Các bƣớc thực hiện................................................................................ 20
2.2.2. Các dụng cụ nghiên cứu cần thiết thu mẫu tại khu vực nghiên cứ u ..... 21
2.2.3. Xác định vị trí khảo sát ........................................................................ 21
2.2.4. Phƣơng pháp thu mẫu định lƣợng ......................................................... 22
2.2.5 Phƣơng pháp thu mẫu định tính ............................................................. 23
2.2.6. Tiến hành thu mẫu ................................................................................. 23
2.2.7. Ghi nhãn cho mẫu ................................................................................. 24


iv

2.2.8. Phƣơng pháp xử lý mẫu ........................................................................ 24
2.2.9. Phƣơng pháp phân tích mẫu .................................................................. 25
2.2.10. Phƣơng pháp điều tra xã hội học......................................................... 25
2.2.11. Phƣơng pháp ghi chép nhật ký thực địa .............................................. 26
2.2.12. Các phƣơng pháp xử lý số liệu............................................................ 26
CHƢƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN ........................ 28

3.1.Thành phần loài Thân mềm chân bụng ở cạn tại khu vực nghiên cứu ..... 28
3.1.1. Cấu trúc thành phần Thân mềm chân bụng ở cạn ................................. 28
3.1.2. Đặc điểm phân bố của ốc cạn trong khu vực nghiên cứu ..................... 45
3.1.3. Đặc điểm hình thái ngoài của các loài Thân mềm Chân bụng tại KVNC.49
3.2. Vai trò của Thân mềm Chân bụng ở cạn tại tp.Tam Điệp ....................... 83
3.2.1 Giá trị của ốc cạn.................................................................................... 84
3.2.2 Các nhân tố đe họa đến đa dạng Thân mềm Chân bụng ở cạn .............. 87
3.3. Đề xuất các biện pháp quản lý đa dạng sinh học Thân mềm Chân bụng ở
cạn tại tp. Tam Điệp ........................................................................................ 90
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ......................................................................... 93
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 95

đƣợc nghiên cứu. Có 14 loài ốc cạn đƣợc ngƣời dân sử dụng làm thực phẩm và làm
thuốc; 5 loài gây hại đã đƣợc xác định. Môi trƣờng tự nhiên đa dạng hơn so với môi
trƣờng chịu nhiều tác động của con ngƣời. Qua đó đề xuất các biện pháp bảo tồn,
phát triển và khai thác sử dụng bền vững tài nguyên đa dạng sinh học loài Thân
mềm Chân bụng ở khu vực nghiên cứu


vi

DANH MỤC VIẾT TẮT
Viết tắt

Nội dung diễn giải

KVNC

Khu vực nghiên cứu

TMCB

Thân mềm Chân bụng

TĐ

Tam Điệp

tp

thành phố


phố Tam Điệp 2017.........................................................................................11
Hình 2.1: Sơ đồ các bước thực hiện nghiên cứu đa dạng loài Ốc cạn ........... 20

Hình 2.2: Vị trí lấy mẫu tại khu vực nghiên cứu............................................. 21
Hình 2.3 Xây dựng các ô tiêu chuẩn .............................................................. 23
Hình 2.4. Sơ đồ cấu tạo vỏ ốc cạn .................................................................. 25
Hình 3.1. Sơ đồ cấu trúc phân loại ốc cạn ở khu vực nghiên cứu .................. 32
Hình 3.2 Các bậc hộ tại khu vực nghiên cứu .................................................. 33
Hình 3.3. Số lượng giống thuộc các họ Thân mềm chân bụng tại khu vực nghiên
cứu ................................................................................................................... 34
Hình 3.4. Tỉ lệ (%) các họ Thân mềm chân bụng tại khu vực nghiên cứu .... 35


1

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của luận văn
Việt Nam là một nƣớc nhiệt đới gió mùa. Do vị trí địa lý, Việt Nam rất
đa dạng về địa hình, kiểu đất, cảnh quan, có đặc trƣng khí hậu khác nhau giữa
các miền. Đặc điểm đó là cơ sở rất thuận lợi để giới sinh vật phát triển đa
dạng và phong phú về thành phần loài cũng nhƣ số lƣợng. Sự phong phú và
đa dạng của khu hệ động vật đã góp phần tạo nên sự đa dạng này. Động vật
không xƣơng sống nói chung, động vật Thân mềm nói riêng vô cùng đa dạng
về hình thái, tập tính, sinh lý nên thích nghi với nhiều điều kiện môi trƣờng
sống khác nhau.
Thân mềm (Mollusca) đƣợc biết đến với khoảng 130.000 loài, phân bố
rộng khắp. Trong ngành Thân mềm, lớp Chân bụng (Gastropoda) là lớp đa
dạng và phong phú nhất, có khoảng 90.000 loài, chiếm khoảng 70% tổng số
loài Thân mềm[1]. Lớp Thân mềm Chân bụng (Gastropoda) là một trong 7