8. Phõn tớch truyn ngn Lng ca nh vn Kim Lõn.
Khi nói về công việc sáng tác, nhà văn Kim Lân thờng thổ lộ rằng ông
muốn thể hiện con ngời mình qua trang viết. Có lẽ, ở trờng hợp nh Kim Lân,
sự tự thể hiện thành ra một nhu cầu, và chính nó tạo ra hơi thở, sức sống cho
tác phẩm của ông. Những gì nhà văn chứng kiến, trải nghiệm trong những thời
điểm quan trọng của lịch sử đất nớc trở thành nguồn nguyên liệu trực tiếp để
ông sáng tạo nên những hình tợng đặc sắc. Truyện ngắn Làng, với nhân vật
ông Hai, chứng tỏ cho chúng ta về điều này. Kim Lân từng nói:
"Cái không khí ngày đầu kháng chiến ở nông thôn, tôi đã đa vào Làng.
Lúc ấy Tây còn đóng tại cầu Đuống, tôi về làng chơi mấy lần, chứng kiến tận
mắt thế nào là "làng chiến đấu". Trong không khí ấy, cùng với d luận bán tín
bán nghi về làng chợ Dầu theo Tây làm Việt gian đã khiến tôi viết truyện ngắn
này. Ông lão Hai chính là tôi".
Tình yêu quê hơng đất nớc trong mỗi con ngời cụ thể mang một hình hài
riêng. Có thể là sự hi sinh anh dũng của những chiến sĩ ngoài mặt trận, có thể
là công sức khai hoang, vun trồng những thửa ruộng, có thể là cái mợt mà hay
hùng tráng của một ca khúc ca ngợi tình ngời, tình đời, v.v... Và ở đây là tình
yêu, sự gắn bó thuỷ chung với cái làng của mình, của một ngời nông dân phải
rời làng đi tản c trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp.
Thành công của truyện Làng chính là ở hình tợng nhân vật lão Hai với
những trạng huống tâm lí, ngôn ngữ đợc khắc hoạ sắc sảo, chân thực và sinh
động. Tuy nhiên, để nhân vật bộc lộ đợc tâm lí hay ngôn ngữ, trớc hết, nhà văn
phải xây dựng đợc tình huống truyện. Tính cách nhân vật chỉ đợc thể hiện
trong một sự việc cụ thể nào đó. Hiểu lầm rồi vỡ lẽ là dạng tình huống thờng
đợc các nhà văn sử dụng. Việc rời làng đi tản c là sự việc có ý nghĩa tạo khung
cho câu chuyện. Đó cha phải là tình huống. Phải đến khi ông Hai nghe tin đồn
làng của ông theo Tây làm Việt gian thì tình huống mới thực sự bắt đầu. Tình
huống truyện kết thúc khi ông Hai biết đợc sự thực làng của ông không theo
giặc. Qua tình huống này, hình ảnh một lão nông dân tha thiết yêu làng quê
của mình, một lòng một dạ theo kháng chiến hiện ra sắc nét, với chiều sâu tâm
lí, ngôn ngữ mang đậm màu sắc cá thể hoá.

giờ ông Hai lại càng thấy đau đớn, tủi hổ bấy nhiêu. Nhà văn Kim Lân đã
chứng tỏ bút lực dồi dào, khả năng phân tích sắc sảo, tái hiện sinh động trạng
thái tình cảm, hành động của con ngời khi miêu tả diễn biến tâm trạng và hành
động của nhân vật ông Hai trong biến cố này.
Ông lão đang náo nức, "Ruột gan ông lão cứ múa cả lên, vui quá!" vì
những tin kháng chiến thì biến cố bất ngờ xảy ra. Cái tin làng chợ Dầu theo
giặc đã làm ông điếng ngời: "Cổ ông lão nghẹn ắng hẳn lại, da mặt tê rân rân.
Ông lão lặng đi, tởng nh đến không thở đợc. Một lúc lâu ông mới rặn è è, nuốt
một cái gì vớng ở cổ, [...] giọng lạc hẳn đi", "Ông Hai cúi gằm mặt xuống mà
đi" và nghĩ đến sự dè bỉu của bà chủ nhà. Ông lão nh vừa bị mất một cái gì
quý giá, thiêng liêng lắm. Những câu văn diễn tả tâm trạng thật xúc động:
"Nhìn lũ con, tủi thân, nớc mắt ông lão cứ trào ra... Chúng nó cũng là trẻ con
làng Việt gian đấy? Chúng nó cũng bị ngời ta rẻ rúng hắt hủi đấy? Khốn nạn,
bằng ấy tuổi đầu...". Nỗi nhục nhã, mặc cảm phản bội hành hạ ông lão đến
khổ sở: "Chao ôi! Cực nhục cha, cả làng Việt gian! Rồi đây biết làm ăn buôn
bán ra sao? Ai ngời ta chứa. Ai ngời ta buôn bán mấy. Suốt cả cái nớc Việt
Nam này ngời ta ghê tởm, ngời ta thù hằn cái giống Việt gian bán nớc...". Cả
nhà ông Hai sống trong bầu không khí ảm đạm: "Gian nhà lặng đi, hiu hắt.
ánh lửa vàng nhờ nhờ ở ngọn đèn dầu lạc vờn trên nét mặt lo âu của bà lão.
Tiếng thở của ba đứa trẻ chụm đầu vào nhau ngủ nhẹ nhàng nổi lên, nghe nh
tiếng thở của gian nhà". Ông Hai ăn không ngon, ngủ không yên, lúc nào cũng
nơm nớp, bất ổn trong nỗi tủi nhục ê chề. Thậm chí ông không dám nhắc tới,
phải gọi tên cái chuyện phản bội là "chuyện ấy". Ông tuyệt giao với tất cả mọi
ngời, "không dám bớc chân ra đến ngoài" vì xấu hổ. Và cái chuyện vợ chồng
ông lo nhất cũng đã đến. Bà chủ nhà bóng gió đuổi gia đình ông, chỉ vì họ là
ngời của làng theo Tây. Gia đình ông Hai ở vào tình thế căng thẳng. Ông Hai
phải đối mặt với tình cảnh khó khăn nhất: "Thật là tuyệt đờng sinh sống! [...]
đâu đâu có ngời chợ Dầu ngời ta cũng đuổi nh đuổi hủi Mà cho dẫu vì chính
sách của Cụ Hồ ngời ta chẳng đuổi đi nữa, thì mình cũng chẳng còn mặt mũi
nào đi đến đâu".

điểm tâm lí vì cộng đồng, vui cái vui của làng, buồn cái buồn của làng và chân
thực ở những diễn biến của trạng thái tâm lí hết sức đặc trng của một ngời
nông dân tủi nhục, đau đớn vì cái tin làng mình phản bội. Nếu nh trong biến
cố ấy tâm trạng của ông Hai đau đớn, tủi cực bao nhiêu thì khi vỡ lẽ ra rằng đó
chỉ là tin đồn không đúng, làng chợ Dầu của ông không hề theo giặc, sự vui s-
ớng càng tng bừng, hả hê bấy nhiêu. Ông Hai nh ngời vừa đợc hồi sinh. Một
lần nữa, những thay đổi của trạng thái tâm lí lại đợc khắc hoạ sinh động, tài
tình: "Cái mặt buồn thỉu mọi ngày bỗng tơi vui, rạng rỡ hẳn lên. Mồm bỏm
bẻm nhai trầu, cặp mắt hung hung đỏ hấp háy...". Ông khoe khắp nơi: "Tây nó
đốt nhà tôi rồi bác ạ. Đốt nhẵn![...] Láo! Láo hết! Toàn là sai sự mục đích cả",
"Tây nó đốt nhà tôi rồi ông chủ ạ. Đốt nhẵn.[...] Ra láo! Láo hết, chẳng có gì
sất. Toàn là sai sự mục đích cả!". Đáng lẽ ra ông phải buồn vì cái tin ấy chứ?
Nhng ông đang tràn ngập trong niềm vui vì thoát khỏi cái ách "ngời làng Việt
gian". Cái tin ấy xác nhận làng ông vẫn nhất quyết đứng về phía kháng chiến.
Cái tin ấy khiến ông lại đợc sống nh môt ngời yêu nớc, lại có thể tiếp tục sự
khoe khoang đáng yêu của mình,... Mâu thuẫn mà vẫn hết sức hợp lí, điểm này
cũng là sự sắc sảo, độc đáo của ngòi bút miêu tả tâm lí nhân vật của nhà văn
Kim Lân.
Ngời đọc sẽ không thể quên đợc một ông Hai quá yêu cái làng của mình
nh thế. Mặt khác, cũng nh các nhân vật quần chúng (chị cho con bú loan tin
làng chợ Dầu theo giặc, bà chủ nhà,)... cái khó quên ở nhân vật này còn là nét
cá thể hoá rất đậm về ngôn ngữ. Lúc ông hai nói thành lời hay khi ông nghĩ,
ngời đọc vẫn nhận thấy rất rõ đặc điểm ngôn ngữ của vùng quê Bắc Bộ, của
một làng Bắc Bộ: "Nắng này là bỏ mẹ chúng nó","không đọc thành tiếng cho
ngời khác nghe nhờ mấy", "Thì vẫn", "có bao giờ dám đơn sai",... Đặc biệt là
nhà văn cố ý thể hiện những từ ngữ dùng sai trong lúc quá hng phấn của ông
Hai. Những từ ngữ "sai sự mục đích cả" là dấu ấn ngôn ngữ của ngời nông
dân ở thời điểm nhận thức đang chuyển biến, muốn nói cái mới nhng từ ngữ
cha hiểu hết. Sự sinh động, chân thực, thú vị của câu chuyện phần nào cũng
nhờ vào đặc điểm ngôn ngữ này.