BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ Y TẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ TRANG

NGHIÊN CỨU GIẢI PHẪU ĐỘNG MẠCH THẬN
VÀ ĐỘNG MẠCH PHÂN THÙY THẬN TRÊN
HÌNH ẢNH CẮT LỚP VI TÍNH 128 DÃY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

HÀ NỘI – 2018
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ Y TẾ


TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ TRANG

NGHIÊN CỨU GIẢI PHẪU ĐỘNG MẠCH THẬN
VÀ ĐỘNG MẠCH PHÂN THÙY THẬN TRÊN
HÌNH ẢNH CẮT LỚP VI TÍNH 128 DÃY
Chuyên ngành : Giải phẫu người
Mã số : 60720102

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

tập, nghiên cứu để hoàn thành luận văn này.
NGUYỄN THỊ TRANG

LỜI CAM ĐOAN


Tôi là Nguyễn Thị Trang, Bác sĩ nội trú khóa 41 – Chuyên ngành Giải
phẫu người – Trường Đại học Y Hà Nội xin cam đoan:
1. Đây là luận văn do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn
của PGS.TS. Ngô Xuân Khoa.
2. Công trình nghiên cứu này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào
khác đã được công bố tại Việt Nam.
3. Các số liệu và thông tin nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực
và khách quan, đã được xác nhận của cơ sở nghiên cứu.
Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những cam đoan này.
Hà Nội, ngày 28 tháng 8 năm 2018
Người viết cam đoan

Nguyễn Thị Trang


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
BN
CD
CLVT
ĐK
ĐM
ĐMC
ĐMCB
ĐMCD

Maximum Intensity Projection (hình chiếu đậm độ tối đa)
Nghiên cứu
Volume Rendering (xử lý thể tích)


MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ..................................................................................................1
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU........................................................3
1.1. Giải phẫu động mạch thận..........................................................................3
1.1.1. Nguyên ủy............................................................................................3
1.1.2. Đường đi liên quan..............................................................................3
1.1.3. Phân nhánh - cấp máu cho thận...........................................................3
1.2. Giải phẫu ĐM phân thùy thận....................................................................6
1.2.1. Động mạch phân thùy trên ..................................................................7
1.2.2. Động mạch phân thùy trước trên .......................................................8
1.2.3. ĐM phân thùy trước dưới ...................................................................8
1.2.4. ĐM phân thùy dưới ............................................................................8
1.2.5. ĐM phân thùy sau ..............................................................................8
1.3. Nghiên cứu về động mạch thận và động mạch phân thùy thận..................9
1.3.1. Lược sử nghiên cứu về động mạch thận và động mạch phân
thùy thận ở trong nước............................................................................9
1.3.2. Nghiên cứu về động mạch thận.........................................................10
1.3.3. Các dạng động mạch phân thùy thận.................................................15
1.4. Kĩ thuật chụp cắt lớp vi tính nghiên cứu động mạch thận và động mạch
phân thùy thận..............................................................................................19
1.5. Ứng dụng giải phẫu ĐM thận và ĐM phân thùy thận trên phim chụp cắt
lớp vi tính 128 dãy trong điều trị các bệnh lý về thận.................................21
CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.........23
2.1. Đối tượng nghiên cứu...............................................................................23

3.4.6. Nguyên ủy ĐM cực trên....................................................................34
3.4.7. Nguyên ủy ĐM cực dưới...................................................................35
3.5. Các dạng động mạch phân thùy thận.......................................................35
3.5.1. ĐM phân thùy trên.............................................................................35
3.5.2. ĐM phân thùy trước trên...................................................................36
3.5.3. ĐM phân thùy trước dưới..................................................................36
3.5.4. ĐM phân thùy dưới............................................................................37
3.5.5. Các dạng ĐM phân thùy trước trên, trước dưới, dưới.......................37


CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN............................................................................39
4.1. Đặc điểm về đối tượng nghiên cứu..........................................................39
4.1.1. Đặc điểm phân bố giới đối tượng nghiên cứu....................................39
4.1.2. Đặc điểm phân bố tuổi của nhóm nghiên cứu....................................39
4.2. Đặc điểm nguyên ủy của động mạch thận................................................40
4.2.1. Nguyên ủy ĐM thận..........................................................................40
4.2.2. Vị trí nguyên ủy ĐM thận đối chiếu lên cột sống..............................40
4.2.3. Nguyên ủy ĐM thận phải so với ĐM thận trái..................................41
4.3. Kích thước của ĐM thận..........................................................................42
4.3.1. Đường kính ĐM thận.........................................................................42
4.3.2. Chiều dài ĐM thận.............................................................................43
4.4. Các dạng ĐM thận ngoài thận..................................................................43
4.4.1. Số lượng ĐM thận..............................................................................43
4.4.2. Các dạng 1 ĐM thận..........................................................................45
4.4.3. Các dạng có 2 ĐM thận.....................................................................47
4.4.4. Các dạng có 3 ĐM thận.....................................................................48
4.4.5. Tỷ lệ ĐM rốn thận..............................................................................49
4.4.6. Động mạch cực trên...........................................................................50
4.4.7. ĐM cực dưới......................................................................................51
4.5. Các dạng ĐM phân thùy thận...................................................................52

Bảng 3.1.

Phân bố bệnh nhân theo tuổi.....................................................29

Bảng 3.2.

Nguyên ủy của động mạch thận so với cột sống.......................29

Bảng 3.3.

Đường kính động mạch thận 2 bên theo giới tính.....................31

Bảng 3.5.

Số lượng động mạch thận.........................................................32

Bảng 3.6.

Các dạng 1 động mạch thận......................................................33

Bảng 3.7.

Các dạng 2 ĐM thận.................................................................33

Bảng 3.8.

Nguyên ủy của động mạch cực trên..........................................34

Bảng 3.9.




DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1.

Nguyên ủy của ĐM thận ............................................................3

Hình 1.2.

Phân nhánh chi phối của ĐM thận..............................................4

Hình 1.3.

Hình ảnh ĐM thận.......................................................................5

Hình 1.4.

Hình ảnh ĐM thận và các nhánh phân thùy................................6

Hình 1.5.

Liên quan ĐM phân thùy thận và hệ thống đài bể thận .............7

Hình 1.6.

Các dạng nguyên ủy các ĐM cực trên và cực dưới..................14

Hình 1.7.


Kha C 58 tuổi............................................................................44

Hình 4.4.

Trường hợp 3 ĐM thận phải ở BN Nguyen Thu H 47 tuổi.......44

Hình 4.5.

Các dạng 1 ĐM thận.................................................................46

Hình 4.6.

Các dạng 2 ĐM thận.................................................................48

Hình 4.7.

3 ĐM thận phải ở BN Nguyen Thu H 47 tuổi...........................49

Hình 4.8.

2 ĐM rốn thận phải trên BN Nguyen Thi H 48 tuổi.................50

Hình 4.9.

ĐM cực trên xuất phát từ ĐM rốn thận trái trên BN Nguyen
Danh L 41 tuổi..........................................................................51

Hình 4.10.

Dạng I ĐMPT trên tách ra từ ĐM trước bể trên BN Nguyen Van

Nhóm I (ĐM phân thùy dưới tách ra đầu tiên, ĐM phân thùy
trước trên có thân chung với ĐM phân thùy trước dưới) trên
BN Nguyen Van H 54 tuổi........................................................57

Hình 4.17.

Nhóm II (ĐM phân thùy trên tách ra đầu tiên, ĐM phân thùy
trước dưới có thân chung với ĐM phân thùy dưới) trên BN Dao
Thi Bich V 45 tuổi.....................................................................57

Hình 4.18.

Nhóm III (ĐM phân thùy trước trên, trước dưới, dưới tách ra từ
cùng một điểm) trên BN Do Van D 52 tuổi..............................58


1

ĐẶT VẤN ĐỀ
Giải phẫu thận nói chung và giải phẫu động mạch thận nói riêng là vấn
đề đã được nghiên cứu và mô tả từ lâu trong y văn. Tuy nhiên ở mỗi thời kì lại
có những phương pháp nghiên cứu khác nhau với những ưu nhược điểm riêng
[2]. Với sự ra đời của các kĩ thuật xâm lấn tối thiểu để điều trị các bệnh lý về
thận như can thiệp mạch thận, cắt thận nội soi, tán sỏi nội soi ngược dòng, tán
sỏi qua da … giải phẫu thận và đặc biệt là giải phẫu động mạch thận và các
động mạch phân thùy đã được quan tâm trở lại dưới những góc nhìn mới [3].
Tại Việt Nam từ những năm 1960 đến nay đã có nhiều nghiên cứu về
hệ thống động mạch thận, tuy nhiên thời gian đầu các công trình đều chú
trọng nghiên cứu những đặc điểm phục vụ phẫu thuật mổ mở lấy sỏi, hay cắt
thận bán phần và đa số nghiên cứu được thực hiện bằng phẫu tích xác, không

1. Mô tả, đánh giá hình thái và các dạng biến đổi giải phẫu của hệ
thống động mạch thận trên phim chụp CLVT 128 dãy.
2. Mô tả, đánh giá hình thái và các dạng biến biến đổi giải phẫu của hệ
thống động mạch phân thùy thận trên phim chụp CLVT 128 dãy.

CHƯƠNG 1


3

TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. Giải phẫu động mạch thận
1.1.1. Nguyên ủy
Thường chỉ có 1 động mạch (ĐM) cho mỗi thận, song cũng có trường
hợp có 2 – 3 ĐM. ĐM thận xuất phát từ ĐM chủ bụng, ngang mức đốt sống
thắt lưng I (L I) hoặc khe gian đốt sống L I – L II, ở dưới nguyên ủy ĐM mạc
treo tràng trên khoảng 1 cm. ĐM thận (P) dài hơn ĐM thận (T).

Hình 1.1. Nguyên ủy của ĐM thận [8]
1.1.2. Đường đi liên quan
Từ nguyên ủy, ĐM thận chạy ngang ra ngoài, ra sau hướng tới rốn thận
và nằm sau tĩnh mạch (TM) thận tương ứng.
1.1.3. Phân nhánh - cấp máu cho thận
Khi tới gần rốn thận, mỗi ĐM thận thường chia làm 2 ngành cùng:
- Ngành trước: thường chia 4 nhánh ĐM toả rộng trước bể thận.
- Ngành sau: trèo lên bờ trên bể thận rồi vòng ra sau, đi dọc mép sau


4


vùng được cấp máu bởi nhánh trước và nhánh sau của động mạch thận. Là 1
đường song song với bờ ngoài của thận, nằm ở vị trí khoảng 2/3 ngoài, 1/3
trong từ rốn thận đến bờ ngoài của thận. Đường mổ vào khu vực này lấy sỏi ở
đài thận sẽ ít gây tổn thương và ít chảy máu nhất [11]


6

Hình 1.4. Hình ảnh ĐM thận và các nhánh phân thùy
A:ĐM trước bể, B: ĐM phân thùy trên, C: ĐM phân thùy trước trên,
D: ĐM phân thùy trước dưới, E: ĐM phân thùy dưới [10].
1.2. Giải phẫu ĐM phân thùy thận

 Các ĐM phân thùy liên quan với hệ thống đài bể thận
Động mạch phân thùy thận:
o ĐM phân thùy trên (S 1)
o ĐM phân thùy trước trên (S 2)
o ĐM phân thùy trước dưới (S 3)
o ĐM phân thùy dưới (S 4)
o ĐM phân thùy sau (S 5)
Hệ thống đài bể thận:
-

Nhóm các đài thận trên (I): dẫn lưu 1/3 - 1/4 trên

thận, gồm 3 - 5 đài thận nhỏ. Một số đài thận trên hoặc cả
nhóm đài thận trên có thể kết hợp chung thành một đài thận
lớn. Tại chỗ phân đôi của nhóm đài trên, ở mặt trước tương
ứng với khe liên đài, có 1 nhánh ĐM từ rốn thận đi qua.
-



8

1. Phân thùy trên
2. Phân thùy trước trên
3. Phân thùy trước dưới
4. Phân thùy dưới
5. Hạ phân thùy sau trên
6. Hạ phân thùy sau dưới
A. Mặt trước thận
B. Mặt sau thận
C. Mặt trong thận

Hình 1.5. Liên quan ĐM phân thùy thận và hệ thống đài bể thận [12]
1.2.2. Động mạch phân thùy trước trên (S 2)
Thường tách ở ngoài rốn thận, từ ngành trước, ngành sau hoặc từ ĐM
thận. ĐM S 2 này thường chia sớm thành 2 hoặc 3 nhánh, bắt chéo mặt trước
đài thận lớn trên, đi theo khe giữa nhóm đài thận I - II, II – III, hoặc rãnh giữa 2
phần trong và ngoài nhóm đài thận I.
Phạm vi cấp máu ở mặt trước thận tương ứng với nhóm đài thận II, một
phần nhóm đài thận I và một phần nhóm trung gian (nếu có) trong khoảng trống
giữa 2 nhóm II- III. Phân thùy S 2 chiếm khoảng 1/3 giữa trên mặt trước thận.
1.2.3. ĐM phân thùy trước dưới (S 3)
Thường xuất phát sớm ở ngoài rốn thận, từ ngành trước, thân chung với
ĐM S 2, thân chung với ĐM S 4 hoặc là một nhánh tận của ĐM thận. ĐM S 3
đi vào thận trong khe giữa 2 nhóm đài thận II - III hoặc một đài thận trung
gian và nhóm III, ít trường hợp đi dưới nhóm đài thận III.
ĐM S 3 cấp máu cho một phần ở mặt trước dưới thận (nhỏ hơn l/4 nửa


thùy dưới. Ngành sau cấp máu cho phân thùy sau, nhưng nó cũng có thể tách


10

ra ĐM phân thùy đỉnh [14].
Năm 1994, Lê Văn Cường khi NC trên xác người, đã nêu lên đường kính
và chiều dài động mạch thận [15].
Năm 1999, Trịnh Xuân Đàn mô tả số lượng các ĐM thận, đồng thời tác
giả mô tả liên quan ĐM phân thùy với hệ thống đài bể thận và đối chiếu các
phân thùy thận lên bề mặt thận. Một điểm mới trong nghiên cứu, tác giả đã
phân chia ĐM phân thùy sau của Graves thành hai ĐM hạ phân thùy là ĐM
hạ phân thùy sau trên và sau dưới [12].
Năm 1999, Vũ Văn Hà cũng đã mô tả các ngành ĐM trước và sau bể,
các nhánh ĐM cấp máu cho cực dưới trong nghiên cứu giải phẫu bể thận ứng
dụng lấy sỏi thận [16].
Năm 2002, Nguyễn Lý Thịnh Trường trong nghiên cứu của mình thực
hiện trên xác cũng đã áp dụng cách phân chia và gọi tên của Graves trong mô
tả nguyên ủy của ĐM phân thùy [17]
* Nước ngoài:
Năm 1954, nhà phẫu thuật tiết niệu người Anh F.T.Gaves qua nghiên
cứu trên 43 khuôn đúc ĐM thận đã nhận xét ĐM trong nhu mô thận sắp xếp
theo một mẫu nhất định. Dựa vào sự phân bố ĐM phân thùy, ông chia làm 5
phân thùy: Đỉnh, trên, giữa, dưới và sau. Đồng thời ông cũng đưa ra các dạng
ĐM phân thùy thuộc ĐM trước bể [1].
Tuy nhiên, có nhiều quan điểm chia phân thùy thận theo động mạch cấp máu.
Tác giả Hyrlt (1867) và tác giả Bordel (1901) chia thận làm 2 nửa là
vùng trước và vùng sau [16].
Tác giả Boyce (1960) chia thận thành 4 vùng: đỉnh, mặt trước, mặt sau
và cực dưới [16].

- Nguyên ủy ĐM thận đối chiếu lên cột sống
Bảng 1.1: Nguyên ủy ĐM thận đối chiếu lên cột sống
Tác giả

Mẫu Thận T12 T12-L1

L1

L1-L2

L2

L2-L3

L3


12

Gümüş H. [4] 820
Ulku Cenk
Turba [27]

399

Phải
Trái

(%)
0,2

1,5

36,6

27,8

32,8

0,3

0,3

Như vậy, nguyên ủy ĐM thận đa số từ đoạn tương ứng với đốt sống
thắt lưng L 1 đến đốt sống thắt lưng L 2.
1.3.2.2. Kích thước động mạch thận
Theo Lê Văn Cường [11] ĐM thận (P) dài 55 mm, ĐM thận (T) dài
48,3 mm, đường kính cả hai trung bình 4,2 - 4,3 mm.
Theo Trịnh Xuân Đàn [12] ĐM thận (P) dài 39,5mm đường kính 5,2
mm, ĐM thận (T) dài 28,9 mm đường kính 5,1 mm
Theo Breno J. và cộng sự [28] chiều dài ĐM thận phải là 39.6 ± 13
mm, bên trái là 34.1 ± 11 mm. Có sự khác nhau về đường kính giữa nam và
nữ, ở bên phải của nam là 7.11 ± 0.16 mm lớn hơn nữ là 6.14 ± 0.14 mm; bên
trái ở nam là 7.17 ± 0.17 mm lớn hơn ở nữ là 5.53 ± 0.15 mm.
1.3.2.3. Các dạng đa ĐM thận
Theo Sampaio và Passo [18]:
- ĐM rốn thận là ĐM thận chính thức có nguyên ủy từ ĐM chủ bụng đi
vào rốn thận.
- ĐM cực trên và cực dưới là những ĐM thận nhưng không đi vào rốn
thận được gọi là các: “ĐM thêm vào” (additional renal arteries).
+ Nhóm I: Nhóm có 1 ĐM thận

+ Nhóm có 1 ĐM thận thuộc dạng A chiếm 51,6%; dạng B chiếm
20,4%; dạng C chiếm 0,5%; dạng D chiếm 1,8%; dạng E chiếm 1,3%; dạng F
chiếm 0,5%.
+ Nhóm có 2 ĐM thận thuộc các dạng A, B, C, D chiếm 13,0%; dạng E
chiếm 3,6%; dạng F,G chiếm 4,0%.