BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC
VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
-----------------------------

NGUYỄN THỊ OANH

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC, SINH THÁI
CỦA ONG Anisopteromalus calandrae (Howard)

KÝ SINH MỌT CÁNH CỨNG HẠI TRONG KHO
TẠI TỈNH ĐỒNG THÁP

LUẬN ÁN TIẾN SỸ SINH HỌC

Hà Nội – 2019


VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
……..….***…………

NGUYỄN THỊ OANH

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC, SINH THÁI
CỦA ONG Anisopteromalus calandrae (Howard)

KÝ SINH MỌT CÁNH CỨNG HẠI TRONG KHO

Để hoàn thành luận án này, nghiên cứu sinh đã nhận được sự hướng dẫn khoa
học, sự chỉ bảo tận tình của PGS.TS Trần Ngọc Lân và PGS.TS Trương Xuân Lam,
những người Thầy đã giành nhiều thời gian, trí tuệ, trực tiếp dẫn dắt trong quá trình
thực hiện luận án. Tôi xin gửi đến các Thầy những tình cảm thiêng liêng và lòng biết
ơn sâu sắc nhất.
Tôi xin trân trọng cảm ơn Khoa Sinh thái Tài nguyên và Môi trường, Học
viện Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã
giúp đỡ tôi rất nhiều về cơ sở vật chất và thủ tục hành chính để bảo vệ luận án.
Trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, Giám đốc Trung tâm Phân tích Hóa học,
trường Đại học Đồng Tháp đã tạo điều kiện về cơ sở vật chất và thiết bị hiện đại giúp tôi
thực hiện đề tài thuận lợi.
Xin cảm ơn sự giúp đỡ, đóng góp ý kiến của các Thầy cô giáo trong tổ bộ môn
Động vật, khoa Sư phạm Lý - Hóa - Sinh, trường Đại học Đồng Tháp.
Xin trân trọng cảm ơn Ban quản lý cùng các anh chị cơ quan Chi cục Bảo vệ
Thực vật tỉnh Đồng Tháp, Trạm Bảo vệ Thực vật thành phố Sa Đéc, huyện Lấp Vò, đã
tạo điều kiện hết sức giúp tôi trong quá trình điều tra thu thập số liệu.
Cảm ơn sự hỗ trợ của đề tài cấp Bộ Giáo dục và Đào tạo mã số: B2016.SPD.01
đã hỗ trợ một phần kinh phí cũng như cơ sở vật chất phục vụ cho đề tài nghiên cứu.
Xin được tỏ lòng biết ơn tới bố, mẹ, anh, chị, em, chồng, con và những người
thân đã hết lòng động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành luận án.
Một lần nữa, tôi xin trân trọng cảm ơn tất cả!
Hà Nội, ngày

tháng

năm 2019

NCS. Nguyễn Thị Oanh



3. Mục tiêu nghiên cứu….……………………………………….………...……

3

4. Những đóng góp mới của luận án……………………………………..….…

3

CHƢƠNG 1. CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ TỔNG QUAN TÀI LIỆU...............

4

1.1. Cơ sở khoa học của đề tài…………………………..……………...……..

4

1.2. Những nghiên cứu trên thế giới.…………………………………………

5

1.2.1. Nghiên cứu thành phần loài thiên địch của côn trùng trong kho ………..

5

1.2.2. Nghiên cứu về ong ký sinh Anisopteromalus calandrae..........................

7

1.2.2.1. Đặc điểm hình thái, sinh học mọt thuốc lá là vật chủ của ong ký sinh
A. calandrae……………………………………………………….……………………


1.3.2. Nghiên cứu đặc điểm hình thái, đặc điểm sinh học mọt thuốc lá.......................

25

1.3.3. Nghiên cứu về đặc điểm sinh học, tập tính, đặc điểm sinh thái học và
khả năng kiểm soát sâu mọt của ong ký sinh A. calandrae………..……………..

26

CHƢƠNG 2. THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG
PHÁP NGHIÊNCỨU………………………………………………………..

27

2.1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu.............................................................

27

2.2. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu............................................................

28


iv
2.3. Nội dung nghiên cứu.................................................................................

28

2.4. Vật liệu nghiên cứu và dụng cụ thí nghiệm............................................


32

2.5.2.3. Nghiên cứu đặc điểm sinh học ong ký sinh A. calandrae…………….....

36

2.5.2.4. Xác định ngưỡng phát dục và tổng nhiệt hữu hiệu …………………...…

39

2.5.2.5. Nghiên cứu đặc điểm sinh thái của ong ký sinh A. calandrae……..…..

40

2.5.3. Nghiên cứu khả năng khống chế sâu mọt của ong ký sinh A. calandrae

43

2.5.4. Phương pháp xử lý hình ảnh, số liệu………………………………………....

46

CHƢƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN……………….

47

3.1. Thành phần loài thiên địch của côn trùng hại nông sản trong kho ở
tỉnh Đồng Tháp …………………………...……………………….…………..



3.2.2.3. Đặc điểm hình thái ấu trùng…………………………………………………

69

3.2.2.4. Đặc điểm hình thái tiền nhộng và nhộng……………………..……………

74

3.2.3. Đặc điểm sinh học ong ký sinh A. calandrae………………………………..

76

3.2.3.1. Tập tính hoạt động của ong trưởng thành………………………………..

77

3.2.3.2. Tập tính hoạt động sống của ấu trùng………………………………………

87


v
3.2.3.3. Thời gian phát triển vòng đời ong ký sinh A. calandrae với vật chủ
mọt thuốc lá trong phòng thí nghiệm………………….…………………………....

89

3.2.3.4. Tuổi thọ, khả năng ký sinh và sức đẻ trứng của ong ký sinh A.
calandrae trên sâu non mọt thuốc lá ……………...……………….………….……

3.3. Khả năng khống chế sâu mọt của ong ký sinh A. calandrae trong
phòng thí nghiệm ……………………………………………..………….……………

114

3.3.1. Khả năng khống chế mọt ngô (S. zeamais) trên hạt đậu trắng của ong
ký sinh A. calandrae................................................................................................

114

3.3.1.1. Sự xuất hiện mọt ngô trưởng thành theo thời gian sau khi thả ong ký
sinhở các mật độ khác nhau...............................................................................

114

3.3.1.2. Ảnh hưởng của mật độ thả ong ký sinh đối với tỷ lệ xuất hiện ong ký
sinh trên vật chủ mọt ngô...................................................................................

118

3.3.2. Khả năng khống chế mọt thuốc lá (L. serricorne) trên thức ăn nuôi cá
của ong ký sinh A. calandrae..............................................................................

120

3.3.2.1. Sự xuất hiện mọt thuốc lá trưởng thành theo thời gian sau khi thả
ong ký sinh ở các mật độ khác nhau...................................................................

120


TÀI LIỆU THAM KHẢO…………………………………………...…….….

134

PHỤ LỤC……………………………………………………………..……….

P1

Phụ lục hình…………………………………………………………………….

P1

Phụ lục danh sách các kho thu mẫu…………………………………………….

P4

Phụ lục danh sách côn trùng hại nông sản bảo quản trong kho………………..

P8

Phụ lục một số bảng số liệu thô và số liệu xử lý bằng phần mềm SPSS……….

P14


vii
DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang
Bảng 3.1. Danh sách thành phần loài thiên địch trong kho bảo quản nông sản

90

Bảng 3.8. Tuổi thọ, khả năng ký sinh và sức đẻ trứng của ong ký sinh A.
calandrae trên sâu non mọt thuốc lá ...............................................................

91

Bảng 3.9. Ngưỡng phát dục và tổng nhiệt hữu hiệu của ong ký sinh A.
calandrae..........................................................................................................

95

Bảng 3.10. Thời gian phát triển của ong ký sinh A. calandrae trên sâu non
mọt thuốc lá (nhiệt độ 20oC, độ ẩm 75%)........................................................

96

Bảng 3.11. Thời gian phát triển của ong ký sinh A. calandrae trên sâu non
mọt thuốc lá (nhiệt độ 25oC, độ ẩm 75%)........................................................

97

Bảng 3.12. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến tỷ lệ vũ hóa và giới tính đời con của
ong ký sinh A. calandrae ……………………………………..............……………..

99

Bảng 3.13. Tỷ lệ ong ký sinh vũ hóa sau khi lưu giữ ở nhiệt độ 12,5oC, độ ẩm
75%...................................................................................................................


ong ký sinh A. calandrae ………………..……………………………..........

115

Bảng 3.20. Tỷ lệ mọt ngô trưởng thành xuất hiện theo thời gian sau khi thả
ong ký sinh A. calandrae……………………………………….……………...….…

117

Bảng 3.21. Tỷ lệ ong ký sinh A. calandrae trưởng thành xuất hiện trên vật
chủ mọt ngô theo thời gian...............................................................................

119

Bảng 3.22. Số lượng mọt thuốc lá trưởng thành xuất hiện theo thời gian sau
khi thả ong ký sinh A. calandrae……………………………….………….…

121

Bảng 3.23. Tỷ lệ mọt thuốc lá trưởng thành xuất hiện theo thời gian sau khi
thả ong ký sinh A. calandrae……………………………………………………...…

122

Bảng 3.24. Tỷ lệ ong ký sinh A. calandrae trưởng thành xuất hiện trên vật
chủ mọt thuốc lá theo thời gian…………..…………………………………….……

124

Bảng 3.25. Số lượng mọt thuốc lá trưởng thành xuất hiện trong 5 kg thức ăn

trưởng thành ong cái A. calandrae ...................................................................

34

Hình 2.4. Các thông số sử dụng để đo kích thước phần cánh, bụng, chân cơ thể
của trưởng thành ong cái A. calandrae...............................................................

35

Hình 2.5. Thí nghiệm quan sát nuôi theo dõi đặc điểm sinh học của ong ký sinh
A. calandrae......................................................................................................

39

Hình 2.6. Bố trí thí nghiệm nuôi ong khống chế mọt ngô và mọt thuốc lá ……

44

Hình 2.7. Bố trí thí nghiệm thả ong ký sinh khống chế mọt theo khối lượng

45

Hình 3.1. Các loài bắt mồi trong kho nông sản bảo quản ở Đồng Tháp……...

50

Hình 3.2-1. Các loài ong ký sinh trong kho nông sản bảo quản ở Đồng Tháp

51


64

Hình 3.10. Bụng của trưởng thành ong cái A. calandra………………………….

64

Hình 3.11. Râu đầu của trưởng thành ong cái A. calandrae…………………..…

65

Hình 3.12. Cánh của trưởng thành ong cái A. calandrae………………………...

65

Hình 3.13. Cặp chân thứ 3 của trưởng thành ong cái A. calandrae…………….

66

Hình 3.14. Bụng và râu đầu của trưởng thành ong đực A. calandrae………….

66


x
Hình 3.15. Trứng ong ký sinh A. calandrae…………………………………...…..

69

Hình 3.16. Hình thái ấu trùng tuổi 1 ong ký sinh A. calandrae ………………


Hình 3.24. Các giai đoạn phát triển của nhộng ong ký sinh A. calandrae…...........

75

Hình 3.25. Tỷ lệ số trứng ong ký sinh A. calandrae được đẻ trên một vật chủ
sâu non............................................................................................................

77

Hình 3.26. Tập tính giao phối của ong ký sinh A. calandrae...........................

80

Hình 3.27. Một số hành vi trong quá trình giao phối của ong ký sinh A.
calandrae............................................................................................................

81

Hình 3.28. Một số hành vi trong quá trình tìm kiếm vật chủ và đẻ trứng của
ong ký sinh A. calandrae……………………………………………………….…...

85

Hình 3.29. Bột thức ăn nuôi cá sâu non mọt thuốc lá (a1); sâu non mọt thuốc
lá nằm trong ổ thức ăn (a2); trứng ong ký sinh A. calandrae trên sâu non mọt
thuốc lá (b)……………………………………………………………………

85

Hình 3.30. Tỷ lệ sâu non các tuổi và nhộng của vật chủ bị ong ký sinh...........



xi
Hình 3.37. Số lượng mọt thuốc lá trưởng thành xuất hiện trong hộp nhựa
đựng 100 g thức ăn nuôi cá được đặt vào mỗi thùng giấy carton sau khi thả ong
ký sinh………………………………………………………………………….…………

126

Hình 3.38. Số lượng mọt thuốc lá trưởng thành có trong 100 g thức ăn nuôi
cá được lấy ra từ 5 kg thức ăn ở thùng carton sau khi thả ong ký sinh………....

128


xii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT, CÁC KÝ HIỆU
Cs.: Cộng sự.
ĐBSCL: Đồng bằng sông Cửu Long.
L:D: (Light/Dark) – (Thời gian chiếu sáng /thời gian tối) trong ngày.
* Nhóm từ, cụm từ chỉ thông số đo kích thước hình thái ong ký sinh
Anisopteromalus calandrae
Body.l: Body length (Chiều dài cơ thể)
Eye.b: Eye breadth (Chiều rộng mắt nhìn từ phía bên)
Eye.d: Eye distance (Khoảng cách mắt)
Eye.h: Eye height (Chiều cao mắt nhìn từ phía bên)
Gst.b: Gaster breadth (Chiều rộng bụng)
Gst.l: Gaster length (Chiều dài bụng)
Hea.b: Head breadth (Chiều rộng đầu)
Hea.h: Head height (Chiều cao đầu)

thất sau thu hoạch đối với lúa gạo dao động trong khoảng 11 - 13%, với ngô là 13 15% trong đó có khâu bảo quản (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2009) [2].
Theo tổ chức Hợp phần xử lý sau thu hoạch, ở khu vực đồng bằng sông Hồng và các
khu vực khác mức tổn thất đối với lúa là 11,6% còn với ngô là 18 - 19%, riêng ở vùng
ĐBSCL, mức tổn thất lúa là 13,7% tổng sản lượng [3].
Sản lượng lương thực như lúa, gạo, ngô, đậu, v.v... của tỉnh Đồng góp phần
không nhỏ khi ĐBSCL hiện nay là vùng sản xuất lương thực có hạt lớn nhất cả
nước (Tổng cục Thống kê, 2017) [4]. Bên cạnh đó do phương cách bảo quản, nông
sản thường bị côn trùng phá hoại dẫn đến thiệt hại lớn và ảnh hưởng tới việc tiêu thụ
trong nước và xuất khẩu.
Để giảm thiểu những tổn thất trong bảo quản nông sản, hiện nay ở Việt Nam,
biện pháp chủ yếu được sử dụng là thuốc xông hơi như Phosphine diệt sâu mọt hại
nông sản (Hoàng Trung và cs., 2004) [5]. Thực tế, biện pháp này không thể tiêu diệt
hoàn toàn những loài sâu mọt gây hại chính, mà lại có thể làm phát sinh tính kháng
thuốc của chúng. Bên cạnh đó, các hóa chất độc hại vừa tiêu diệt côn trùng có ích, vừa
để dư lượng hóa chất trong nông sản, không an toàn với môi trường và đe dọa sức khỏe
người tiêu dùng.
Trên thế giới, biện pháp sử dụng kẻ thù tự nhiên để kiểm soát sâu mọt là trọng
tâm của chiến lược bảo vệ nông sản an toàn. Ở các nước phát triển đã có nhiều công
trình nghiên cứu sử dụng các loài ký sinh thuộc bộ Cánh màng (Hymenoptera) như là


2
tác nhân kiểm soát sâu mọt thuộc bộ Cánh cứng (Coleoptera) gây hại nông sản bảo
quản trong kho. Ví dụ, một số công trình nghiên cứu đề cập đến việc sử dụng loài ong
Anisopteromalus calandrae (Howard) (Kraaz et al., 2008) [6] hay loài Lariophagus
distinguendus (Forster) (Steidle et al., 2001 [7] và Niedermayer et al., 2016) [8] là
một trong những tác nhân chính trong kiểm soát nhiều loài mọt thuộc bộ Cánh cứng
như Sitophilus oryzae (Linnaeus), Sitophilus zeamais Motsch., Callosobruchus
maculatus (Fabricius), Callosobruchus chinensis (Linnaeus) và Rhyzopertha
dominica (Fabricius) v.v... gây hại nông sản trong kho.

hiện diện của chúng. Từ đó sử dụng biện pháp phòng trừ phù hợp nhằm không gây
ảnh hưởng những loài có ích trong kho tàng.
- Kết quả nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái và khả năng khống chế
sâu mọt trong kho của ong ký sinh A. calandrae là cơ sở khoa học để sử dụng loài
ong ký sinh này trong phòng chống sâu mọt hại nông sản, thức ăn chăn nuôi trong
kho bảo quản tại tỉnh Đồng Tháp nói riêng và vùng ĐBSCL nói chung.
3. Mục tiêu nghiên cứu
- Xác định được thành phần loài thiên địch của côn trùng hại nông sản trong
kho tại tỉnh Đồng Tháp.
- Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái của ong ký sinh A. calandrae.
- Đánh giá được khả năng khống chế mọt ngô (S. zeamais) và mọt thuốc lá (L.
serricorne) của ong ký sinh A. calandrae trong điều kiện phòng thí nghiệm.
4. Những đóng góp mới của luận án
- Lần đầu tiên cung cấp dẫn liệu về đặc điểm sinh học, tập tính, đặc điểm sinh
thái của loài ong ký sinh A. calandrae với vật chủ sâu non mọt thuốc lá
(Lasioderma serricorne) trên hạt thức ăn nuôi cá ở Việt Nam.
- Cung cấp dẫn liệu khoa học mới về khả năng khống chế mọt ngô (Sitophilus
zeamais) trên hạt đậu trắng và mọt thuốc lá (Lasioderma serricorne) trên thức ăn
nuôi cá của ong ký sinh A. calandrae trong điều kiện phòng thí nghiệm.

(*) Anisopteromalus calandrae là loài ong ký sinh giết chết vật chủ, ong đẻ trứng ký sinh ở
trên bề mặt cơ thể vật chủ (ký sinh ngoài). Theo tên gọi Việt Nam một số tác giả thường
gọi là ong ngoại ký sinh để phân biệt với các loài ong nội ký sinh (ong đẻ trứng ký sinh bên
trong cơ thể vật chủ - ký sinh trong). Tuy nhiên xuất phát từ Tiếng Anh “Parasitoid”
chúng tôi thống nhất sử dụng cụm từ “ong ký sinh” đối với loài A. calandrae trong toàn
văn luận án.


4
CHƢƠNG 1



5
1.2. Những nghiên cứu trên thế giới
1.2.1. Nghiên cứu thành phần loài thiên địch của côn trùng trong kho
Ở nhiều nước trên thế giới đã quan tâm nghiên cứu về thành phần loài thiên
địch của côn trùng gây hại nông sản bảo quản trong kho. Chẳng hạn ở Hawaii,
Lebeck (1991) đã thống kê có 22 loài thiên địch, trong đó có 2 loài bắt mồi thuộc họ
Ampulicidae và 20 loài ong ký sinh thuộc họ Evaniidae (8 loài), Pteromalidae (1
loài), Eupelmidae (3 loài), Encyrtidae (1 loài) và Eulophidae (7 loài) [12].
Kết quả nghiên cứu tại Frankfort (Mỹ), Sedlacek et al. (1998) ghi nhận có 7
loài ong ký sinh của côn trùng hại kho, trong đó có 3 loài thuộc họ Pteromalidae, 3
loài thuộc họ Bethylidae và 1 loài thuộc họ Braconidae [13]. Nhóm tác giả cũng đã
đánh giá loài ong ký sinh A. calandrae chiếm tỷ lệ bắt gặp cao (41,7%) trong tổng
số các loài ghi nhận được.
Với sự có mặt của loài A. calandrae trong 9 loài ong ký sinh thuộc 4 họ
(Encyrtidae, Eulophidae, Bethylidae và Pteromalidae) cũng được Helbig (1998)
công bố khi nghiên cứu các loài ong ký sinh sâu mọt trên các cửa hàng ngô tại miền
Nam châu Phi. Nghiên cứu, thu thập trong 3 mùa (1988 - 1990) tại các địa điểm
khác nhau, tác giả nhận thấy 2 loài ong ký sinh A. calandrae và Theocolax elegans
(Westwood) bắt gặp thường xuyên hơn so với các loài còn lại [14].
Eliopoulos et al. (2002) lần đầu tiên tại Hy Lạp đã công bố 16 loài ong ký
sinh sâu mọt trong kho thuộc 5 họ. Kết quả ghi nhận, họ Pteromalidae có 6 loài
(gồm cả loài A. calandrae), họ Bethylidae có 6 loài, họ Braconidae có 2 loài, họ
Ichneumonidae và Trichogrammatidae mỗi họ có 1 loài. Nghiên cứu này được tiến
hành trên ngũ cốc, bột, đậu, thuốc lá và quả khô bảo quản với số lượng khác nhau
tại các cơ sở lưu trữ và cửa hàng gia đình. Tỷ lệ ong ký sinh bắt gặp cao nhất trong
kho bảo quản quả khô, thuốc lá và bột. Trong nghiên cứu, nhóm tác giả đã đánh giá
độ bắt gặp các loài giảm dần theo tứ tự: ong A. calandrae, Holepyris sylvanidis
(Brèthes), Theocolax elegans (Westwoo), Venturia canescens (Gravenhorst),

cao hơn các loài còn lại. Các tác giả cũng ghi nhận ong ký sinh A. calandrae có thể
ký sinh trên 5 loài vật chủ như mọt đậu đỏ (C. maculatus), mọt đậu nành
(Acanthocelides obtectus), mọt răng cưa (Oryzaephilus surinamensis), mọt Sitophilus
granarius (Linnaeus) và mọt Sitophilus sp.. Nhóm tác giả đánh giá sự xuất hiện của
các loài ong ký sinh sẽ có tiềm năng trong việc khống chế côn trùng hại sản phẩm bảo
quản tại các kho ở ngoại ô Mashhad [17].
Khi điều tra thành phần loài ong ký sinh sâu mọt trong kho tại Iran,
Lotfalizadeh và Hosseini (2012) đã thu được 10 loài, trong đó có 2 loài thuộc họ
Bethylidae, 6 loài thuộc họ Pteromalidae (kể cả loài A. calandrae) và 2 loài thuộc
họ Braconidae [18].
Một nghiên cứu khác cũng tại Iran đã điều tra các loài ong ký sinh của sâu mọt
trên nông sản dự trữ và vật chủ của chúng ở tỉnh Golestan trong năm 2010. Kết quả
đã thu thập và xác định có 7 loài ong ký sinh thuộc 5 họ trên 10 loại nông sản bảo
quản, trong đó phổ biến là loài ong ký sinh A. calandrae (Eyidozehi et al., 2013) [19].
Imamura et al. (2014) đã điều tra côn trùng gây hại sản phẩm dự trữ và kẻ
thù tự nhiên của chúng bằng các bẫy mồi nhử là hạt gạo nâu trong 5 cơ sở bảo quản
chế biến và 2 kho hạt ở nhiệt độ thấp nằm ở phía tây nam của Ibaraki (Nhật Bản).
Nhiều cá thể của ong ký sinh A. calandrae và Lariophagus distinguendus (Forster)
thu được từ bẫy mồi. Hai loài ong này đã ký sinh ấu trùng mọt ngô (S. zeamais) trên
gạo nâu đặt trong bẫy mồi [20].


7
Theo Diaz và Costa (2014), loài ong ký sinh A. calandrae được ghi nhận đầu
tiên ở Paraguay. Loài ong ký sinh này được phát hiện trên ngô hạt bị hư hỏng do
mọt ngô (S. zeamais) và mọt răng cưa (O. surinamensis) [21].
1.2.2. Nghiên cứu về ong ký sinh Anisopteromalus calandrae
1.2.2.1. Đặc điểm hình thái, sinh học mọt thuốc lá là vật chủ của ong ký sinh A.
calandrae
Mọt thuốc lá (L. serricorne) là một trong những loài vật chủ ưa thích của ong

thức ăn là đậu nành [26]. Nghiên cứu của Cabrera (2001) ghi nhận thời gian phát
triển vòng đời mọt thuốc lá là 26 ngày ở nhiệt độ 37°C và 120 ngày ở 20°C. Ở điều
kiện nhiệt độ 17°C vòng đời mọt phát triển chưa hoàn thiện, cá thể trưởng thành có
thể chết khi ở nhiệt độ 4°C trong vòng 6 ngày [24].
Theo kết quả nghiên cứu của Mahroof và Phillips (2008), thời gian phát triển
trung bình của mọt thuốc lá ở giai đoạn trứng là 4,8 ngày, ấu trùng 38 ngày, nhộng 4,6
ngày khi nuôi với thức ăn là bột mì. Trên ớt ngọt thời gian phát triển trung bình của
mọt thuốc lá ở giai đoạn trứng là 5 ngày, ấu trùng 73 ngày và nhộng là 18,3 ngày. Theo
các tác giả, sức đẻ trứng của mọt thuốc lá cũng bị ảnh hưởng bởi thức ăn. Kết quả cho
thấy, khi nuôi mọt với thức ăn là bột lúa mì thì trưởng thành cái mọt thuốc lá đẻ trung
bình được 52,4 ± 4,8 quả trứng; còn khi nuôi trên xì gà (dạng thuốc lá sấy khô bó và
quấn chặt thành bó) thì trưởng thành cái đẻ trung bình được 5,8 ± 0,8 quả trứng [27].
1.2.2.2. Đặc điểm hình thái ong ký sinh Anisopteromalus calandrae
Đặc điểm hình thái loài ong ký sinh A. calandrae được ghi nhận trong một
vài nghiên cứu. Hayashi et al. (2004) đã cung cấp khóa định loại bằng hình vẽ của 19
loài ong ký sinh, đồng thời đã mô tả đặc điểm hình thái của chúng. Trong công trình
này với loài ong ký sinh A. calandrae, nhóm tác giả mô tả một số đặc điểm cấu tạo,
màu sắc của trưởng thành được mô tả như: cặp chân thứ ba có đốt háng màu đen, đốt
chuyển màu vàng, đốt đùi màu nâu hoặc đen, bàn chân có 5 đốt; phần gốc bụng của
trưởng thành đực có màu trắng sữa [16].


9

Ong đực
Ong cái
Hình 1.2. Trƣởng thành ong ký sinh Anisopteromalus calandrae
(Nguồn: Chaisaeng, 2007) [28]
Baur et al. (2014) đã mô tả những đặc điểm hình thái chi tiết của giống ong
Anisopteromalus. Các bộ phận cơ thể của ong ký sinh A. calandrae được mô tả và so

non vật chủ mọt đậu. Tuy nhiên, chúng khác nhau từ các hydrocarbon no và
diacylglycerol của kairomon so với ong ký sinh Dinarmus basalis Rondani trên vật
chủ mọt đậu xanh. Do đó, có thể thấy ong ký sinh A. calandrae và D. basalis đã
chọn lọc sử dụng các chất thông tin hóa học có thành phần khác nhau để tìm ký chủ
đẻ trứng [31].
Sự lựa chọn vật chủ của ong ký sinh A. calandrae đã được Smith et al. (1993)
nghiên cứu. Các tác giả đã đánh giá sự ưu tiên kích thước vật chủ sâu non mọt ngô (S.
zeamais) của ong ký sinh A. calandrae với sự phân bố tuổi đồng đều. Thế hệ đầu tiên
của ong ký sinh A. calandrae thu thập từ hạt ngô bảo quản ở Carolina được tiếp xúc
với một hỗn hợp tất cả các kích thước của sâu non mọt ngô (sâu non có phân bố độ
tuổi đồng đều trong hạt ngô). Tỷ lệ 87% ong đẻ trứng ký sinh trên sâu non trong hạt
có đường kính khe hở của hạt là 0,9 - 1,8 mm và 6% trên tiền nhộng và nhộng trong
sự phân bố kích thước vật chủ này. Ong ký sinh A. calandrae ưa thích nhất với sâu
non vật chủ lớn (đường kính ngang thân là 1,6 mm), ưa thích trung bình với sâu non
có đường kính ngang thân trong khoảng 0,9 - 1,8 mm và ít ưa thích nhất là nhộng và
sâu non vật chủ có kích thước nhỏ hơn 0,9 mm [32].
Kazemi et al. (2008) đã sử dụng phương pháp thí nghiệm lựa chọn và không
lựa chọn vật chủ để đánh giá mức độ ưa thích vật chủ ký sinh của ong. Kết quả cho
thấy trong điều kiện được lựa chọn, ong ưa thích ký sinh các sâu non tuổi 4 hơn so
với tuổi khác. Còn trong điều kiện không được lựa chọn vật chủ, chúng ưa thích ký
sinh cả sâu non tuổi 4 và nhộng [33].
Belda và Riudavets (2010) thiết kế thí nghiệm dạng kiểu ống chữ Y để đánh
giá khứu giác của ong ký sinh, với nông sản bảo quản là hạt gạo nâu và hạt lúa mì.


11
Vật chủ thí nghiệm là sâu non tuổi cuối và trưởng thành các loài mọt gồm mọt gạo
(S. oryzae), mọt đục hạt (R. dominica), mọt Tribolium confusum (Du Val, 1863) và
mọt thuốc lá (L. serricorne). Kết quả cho thấy, ong ký sinh A. calandrae ưa thích ký
sinh sâu non tuổi cuối của các loài mọt này đồng thời tìm kiếm vật chủ bằng sự bắt