BÀI 26
TÌNH HÌNH XÃ HỘI Ở NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX VÀ CUỘC ĐẤU TRANH
CỦA NHÂN DÂN
I. MỤC TIÊU BÀI HỌC
Sau khi học xong bài học yêu cầu HS cần nắm được
1. Về kiến thức
- Giúp HS hiểu từ đầu thế kỷ XIX tình hình chính tri xã hội Việt Nam dần dần trở
lại ổn định, nhưng mâu thuẫn giai cấp vẫn không dịu đi.
- Mặc dù nhà Nguyễn có một số cố gắng nhằm giải quyết những khó khăn của
nhân dân nhưng sự phân chiagc ngày càng tách biệt, bộ máy quan lại sa đọa, mất
mùa đói kém thường xuyên xảy ra.
- Cuộc đấu tranh của nhân dân diễn ra liên tục và ngày càng mở rộng ra hầu hết cả
nước, lôi cuốn cả một bộ phận binh lính.
2. Về tư tưởng, tình cảm
- Bồi dưỡng kiến thức trách nhiệm với nhân dân, quan tâm đến đời sống cộng
đồng.
3. Kĩ năng
- Tiếp tục rèn luyện kĩ năng phân tích, tổng hợp, nhận xét đánh giá.
II. THIẾT BỊ, TÀI LIỆU DẠY - HỌC
- Bản đồ Việt Nam.
- Một số câu thơ, ca dao về cuộc sống của nhân dân ta dưới thời Nguyễn.
III. TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY - HỌC
1. Kiểm tra bài cũ
Câu 1: Trình bày quá trình hoàn chỉnh bộ máy nhà nước thời Nguyễn. Nhận xét
của em về tổ chức bộ máy nhà nước thời Nguyễn.
Câu 2: Mọi tình hình công thương nghiệp thời Nguyễn.
2. Dẫn dắt vào bài mới
Để hiểu được tình hình kinh tế và những chính sách nội trị và ngoại trị của nhà
Nguyễn có tác động như thế nào đến tình hình xã hội? Chúng ta cùng tìm hiểu bài
26.
3. Tổ chức các hoạt động dạy và học

Triều đình nhà Nguyễn đã cố gắng hoàn
chỉnh bộ máy thống trị nhằm ổn định tình
hình xã hội song không ngăn chặn được sự
phát triển của tệ tham quan ô lại.
+ Dưới thời Nguyễn hiện tượng quan lại tham
nhũng sách nhiễu nhân dân rất phổ biến. GV
có thể trích đọc các câu ca dao, lời vua Tự
Đức trong SGK để minh họa.
+ Ở nông thôn bọn địa chủ cường hào tiếp tục
hoành hành, ức hiếp nhân dân.
GV trích đọc lời Nguyễn Công Trứ để minh
họa thường xuyên.
+ Nhà nước còn huy động sức người, sức của
để phục vụ những công trình xây dựng kinh
thành, lăng tẩm, dinh thự...
- HS nghe, ghi chép.
Hoạt động 2: Cả lớp, cá nhân
- GV giảng tiếp: Trong bối cảnh vua, quan
như vậy, đời sống của nhân dân ra sao?
- HS theo dõi SGK trả lời.
- GV bổ sung, chốt ý:
Minh họa: Nhà nước chia vùng để đánh thuế

* Xã hội:
- Trong xã hội sự phân chia
giai cấp ngày càng cách biệt:
+ Giai cấp thống trị bao gồm
vua quan, địa chủ, cường hào.
+ Giai cấp bị trị bao gồm đại
đa số là nông dân.

Hoạt động 1: Cả lớp, cá nhân
- GV có thể đặt vấn đề: Ở những thời kỳ
trước chúng ta đã từng được chứng kiến
những cuộc nổi dậy của nhân dân chống lại
triều đình phong kiến thường diễn ra ở mỗi
thời đại, còn dưới thời Nguyễn phong trào
đấu tranh của nhân dân ta có đặc điểm gì
khác với trước? Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu.
- HS nghe, định hình mục tiêu học tập.
- GV yêu cầu HS tự đọc SGK tóm tắt những
nét chính về phong trào đấu tranh của nhân
dân và binh lính dưới thời Nguyễn.
- HS dựa vào SGK tự tóm tắt vào vở ghi
những nét chính về phong trào.
- GV: Sau khi HS tự tóm tắt, GV yêu cầu một
HS tự trình bày phần mình đã làm vào vở và
gọi tiếp HS khác nhận xét, bổ sung.
- GV đưa ra thông tin phản hồi của mình để
giúp HS hoàn thiện phần tự học của mình.
Thông tin phản hồi của GV có thể đưa lên
máy chiếu hoặc viết vào giấy A0 treo trên
bảng.
- GV có thể đàm thoại với HS về Phan Bá
Vành và Cao Bá Quát.
+ Phan Bá Vành thủ lĩnh phong trào nông dân

 Đời sống của nhân dân cực
khổ hơn so với các triều đại
trước.
Mâu thuẫn xã hội lên cao bùng

căn cứ ở Trà Lũ (Nam Định). Năm 1927 quân
triều đình tấn công Trà Lũ, Phan Bá Vành bị
giết, khởi nghĩa thất bại. Làng Trà Lũ bị tàn
phá.
+ Cao Bá Quát (1808 - 1855). Quê ở Phú Thị
- Gia Lâm - Hà Nội. Năm 1831 đỗ cử nhân,
thuở nhỏ sống nghèo nhưng nhân cách cứng
rắn, nổi tiếng văn hay chữ tốt. Nhưng mấy
lần thi hội đều phạm quy nên bị đánh hỏng;
năm 1841 làm quan Bộ lễ tại Huế. Năm 1847
làm ở Viện Hàn Lâm, sớm nhận rõ bộ mặt
xấu xa của vua quan triều đình, ông từ quan.
Cao Bá Quát là nhà thơ lớn, người đương
thời ca ngợi "văn như Siêu, Quát vô Tiền
Hán". Ông để lại hàng nghìn bài thơ chữ
Nôm và chữ Hán, thể hiện rõ bản lĩnh, tài
năng và ý chí của ông, luôn để cao các anh
hùng dân tộc, các nhà Nho nhân cách, phản
ánh nỗi cực khổ của dân nghèo.
Năm 1853, 1854 các tỉnh Bắc Ninh, Sơn Tây
bị hạn hán, châu chấu hoành hành cắn phá
lúa, nhân dân đói khổ, long người bất mãn
với triều đình. Nhân cơ hội này ông tổ chức
khởi nghĩa, trở thành thủ lĩnh của khởi nghĩa
nông dân. Do bị bại lộ nên khởi nghĩa chỉ kéo
dài được mấy tháng. Cao Bá Quát hy sinh tại

1287 bị đàn áp.
+ Khởi nghĩa Cao Bá Quát
bùng nổ năm 1854 ở Ứng Hòa

- HS nghe, ghi nhớ về nguyên nhân các dân
tộc nổi dậy đấu tranh là do:
+ Tác động của phong trào nông dân trên
khắp cả nước.
+ Các dân tộc ít người nói riêng và nhân dân
ta thời Nguyễn nói chung đều có mâu thuẫn,
bất mãn với triều đình.
- GV tiếp tục trình bày những nét chính về
phong trào đấu tranh của các dân tộc miền
núi.
- HS nghe, ghi chép.

- Đặc điểm:
+ Phong trào đấu tranh của
nhân dân nổ ra ngay từ đầu thế
kỷ khi nhà Nguyễn vừa lên
cầm quyền.
+ Nổ ra liên tục, số lượng lớn.
+ Có cuộc khởi nghĩa quy mô
lớn và thời gian kéo dài như
khởi nghĩa Phan Bá Vành, Lê
Văn Khôi.
III. ĐẤU TRANH CỦA CÁC
DÂN TỘC ÍT NGƯỜI

- Nửa đầu thế kỷ XIX các dân
tộc ít người nhiều lần nổi dậy
chống chính quyền.
+ Ở phía Bắc: Có cuộc khởi
nghĩa của người Tày ở Cao