ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA SINH – MÔI TRƯỜNG
----------

NGUYỄN CHÂU LINH

XÂY DỰNG CÁC BÀI HƯỚNG DẪN THÍ
NGHIỆM (TN) THỰC HÀNH THUỘC
CHƯƠNG I:” CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT
VÀ NĂNG LƯỢNG Ở THỰC VẬT” VÀ
CHƯƠNG IV:” SINH SẢN” MÔN SINH
HỌC LỚP 11 (NÂNG CAO) – THPT BẰNG
PHƯƠNG PHÁP HIỆN THỰC ẢO

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

-1-


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Ứng dụng tin học nói chung trong đó có phương thức truyền thông đa phương
tiện (Multimedia) nói riêng vào trong công tác đổi mới phương pháp giảng dạy đối
với nhiều môn học trong đó có môn Sinh học đã và đang được nhiều trường Trung
học phổ thông (THPT) quan tâm.
Sinh học là một môn khoa học thực nghiệm. Do đó, việc thực hành trong giảng
dạy môn Sinh học có vai trò rất là quan trọng. Thực hành giúp rèn luyện, phát huy
năng lực hành động của học sinh (HS): mở rộng kiến thức đã học, củng cố, hệ thống,
chuẩn hóa kiến thức, kỹ năng theo yêu cầu; rèn được tính cẩn thận, chính xác, khoa
học, phát triển tư duy... Đặc biệt nội dung chương trình môn Sinh học 11 đi sâu vào

- Khảo sát về tình trạng dạy học các bài TN thực hành thuộc chương:
“Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật” và chương IV: “Sinh sản” môn
Sinh học lớp 11 (Nâng cao) – THPT để làm cơ sở thực tiễn xây dựng các bài TN
thực hành hỗ trợ dạy học bằng phương pháp hiện thực ảo.
- Phân tích mục tiêu, nội dung kiến thức, cơ sở khoa học, dụng cụ, mẫu vật,
hóa chất, cách tiến hành một số bài TN thực hành thuộc chương: “Chuyển hóa vật
chất và năng lượng ở thực vật” và chương IV: “Sinh sản” môn Sinh học lớp 11
(Nâng cao) – THPT.
- Tiến hành các TN thực hành thuộc chương I: “Chuyển hóa vật chất và năng
lượng ở thực vật” và chương IV: “ Sinh sản” môn Sinh học lớp 11 (Nâng cao) –
THPT và đề xuất phương án cải tiến.
- Xây dựng các đoạn phim hướng dẫn các TN thực hành thuộc chương I:
“Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật” và chương IV: “ Sinh sản” môn
Sinh học lớp 11 (Nâng cao) – THPT.
- Sử dụng các đoạn phim vào thiết kế giáo án để hướng dẫn các bài TN thực
hành thuộc chương I: “ Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật” và chương
V: “Sinh sản” môn Sinh học lớp 11 (Nâng cao) – THPT.
- Lưu trữ bộ tư liệu dưới dạng đĩa DVD.

-3-


-4-


Chương I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1.

Tổng quan về tình hình nghiên cứu ứng dụng CNTT vào dạy học




trợ để xây dựng phim có chất lượng cao và dễ sử dụng như: Avid Studio 1.1.0.2887
Retail + Content, Pinnacle Studio 15 HD Ultimate Collection 15.0.0.7593, Avid
Liquid 7.2.1 VM, Corel Studio Pro X4…
1.1.2. Ở Việt Nam
Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ hai (khoá
VIII) về định hướng chiến lược phát triển giáo dục và đào tạo trong thời kỳ mới đã
yêu cầu ngành giáo dục phải “đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo,
khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người
học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá
trình dạy - học, bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh”.
Công nghệ thông tin chính là công cụ đắc lực hỗ trợ đổi mới nội dung, phương pháp
giảng dạy, hỗ trợ đổi mới quản lý giáo dục nhằm nâng cao chất lượng phát triển
giáo dục. Nhận thức rõ vai trò, tầm quan trọng của việc ứng dụng công nghệ thông
tin vào quá trình dạy học, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã quyết định chọn năm học
2008-2009 làm năm học ứng dụng công nghệ thông tin nhằm thực hiện mục tiêu
nâng cao chất lượng giáo dục theo định hướng “chuẩn hoá, hiện đại hoá”
Cùng với xu thế hòa nhập toàn cầu và đổi mới phương pháp dạy học theo chỉ
đạo trực tiếp của Bộ GD&ĐT, việc đưa CNTT vào ứng dụng trong dạy học đã được
áp dụng rộng rãi ở các trường phổ thông. Nhưng hầu hết các giáo viên mới chỉ khai
thác CNTT thông qua các bài giảng trình diễn trên lớp, chưa hỗ trợ học sinh tự học,
tự đánh giá kết quả học tập, cũng như giúp học sinh tìm kiếm những kiến thức mới.
Bên cạnh đó, bài giảng còn nặng về "kênh chữ", chưa khai thác được "kênh hình"
nên chưa khai thác được tính ưu việt của công nghệ trong dạy học.
Vấn đề xây dựng các bài giảng, giáo trình điện tử đáp ứng đào tạo theo nhiều
kênh thông tin là một hướng đang dần cụ thể hóa. Tuy nhiên, mức độ và chất lượng
của loại hình này vẫn còn nhiều hạn chế do trở ngại về rào cản CNTT trong một số
bộ phận giáo viên.
1.2. Cơ sở lí luận của đề tài

học. [9]
1.2.1.2. Các nhóm phương pháp dạy học
Có nhiều cách và quan điểm phân loại PPDH khác nhau. Cơ sở của việc
phân loại PPDH: dựa vào mối quan hệ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy
học; dựa vào đối tượng học tập, người dạy và người học trong quá trình dạy tập. [9]
* Nhóm các phương pháp tổ chức, thực hiện hoạt động nhận thức
- Nhóm phương pháp dùng lời và chữ viết:
+ Phương pháp thuyết trình
+ Phương pháp vấn đáp: vấn đáp gợi mở, vấn đấp củng cố, vấn đấp tổng kết.
+ Phương pháp làm việc với SGK và các tài liệu khác

-7-


- Nhóm phương pháp dạy học trực quan: là phương pháp nhận thức cảm tính
tích cực, được sử dụng rộng rãi trong quá trình dạy học, bao gồm:
+ Giáo viên trình bày mẫu vật tự nhiên
+ Giáo viên trình bày tượng hình, tượng trưng
+ Giáo viên trình bày thí nghiệm
- Nhóm phương pháp thực hành:
+ Học sinh thực hành xác định mẫu vật
+ Học sinh thực hành quan sát
+ Học sinh thực hành thí nghiệm
* Nhóm các phương pháp kiểm tra, đánh giá tri thức, kỹ năng của HS
Phương pháp kiểm tra, đánh giá bao gồm:

Các kiểu trắc nghiệm

Vấn đáp


-8-


khác nhau, đặc biệt trong đó là phương pháp thực hành – đặc trưng cho tiết thực
hành. Trong một tiết thực hành, GV là người hướng dẫn, tổ chức cho học sinh hoạt
động giúp HS tự tìm ra kết luận và ghi nhớ được kiến thức. HS là trung tâm của mọi
hoạt động, sau khi tìm hiểu về mục đích, yêu cầu của tiết thực hành HS lập tức hoạt
động nhóm để tiến hành thí nghiệm dưới sự hướng dẫn của giáo viên.
1.2.2. Cơ sở lí luận của phương tiện dạy học
1.2.2.1. Khái niệm phương tiện dạy học và phương tiện trực quan trong dạy học
Phương tiện dạy học là toàn bộ sự vật, hiện tượng trong thế giới, tham gia
vào quá trình dạy học, đóng vai trò là công cụ hay điều kiện để GV và HS sử dụng
làm khâu trung gian tác động vào đối tượng dạy học. Phương tiện dạy học có chức
năng khơi dậy, dẫn truyền và làm tăng sức mạnh tác động của người dạy và người
học đến đối tượng dạy học. [8]
Trong quá trình dạy học, PTDH có vị trí đặc biệt quan trọng. PTDH không
chỉ là một yếu tố trong chỉnh thể của quá trình mà còn có vai trò tác động trực tiếp
đến nội dung và PPDH.
Phương tiện trực quan (PTTQ) là PTDH đóng vai trò công cụ được GV và
HS sử dụng làm khâu trung gian tác động tới đối tượng dạy học. PTTQ trong dạy
học là những phương tiện được sử dụng trong hoạt động dạy học, có chức năng
khơi dậy, dẫn truyền, tăng cường khả năng hoạt động của các giác quan góp phần
tạo nên chất liệu cảm tính của đối tượng nhận thức nhằm đạt đến mục đích dạy học
cụ thể. Trong PTTQ, bên cạnh những PTTQ truyền thống còn có cả PTTQ có tính
hiện đại, các phương tiện nghe nhìn, phương tiện đa năng (Multimedia)… Sự phong
phú về PTDH đã tạo ra những thuận lợi và khó khăn trong dạy học. Nhờ các PTTQ
mà các tri thức trừu tượng, các sự kiện phức tạp được bộc lộ một cách trực quan
làm cho người học tiếp thu một cách dễ dàng. Do đó, PTTQ là rất cần thiết phục vụ
cho quá trình dạy học, nó không chỉ giúp GV tiết kiệm thời gian giảng dạy mà còn
tạo niềm say mê, hứng thú, ham học hỏi của HS, phát huy năng lực tư duy và sáng

- Góp phần làm sinh động nội dung học tập, nâng cao hứng thú học tập bộ
môn, nâng cao lòng tin của HS vào khoa học.
- Giúp HS phát triển năng lực nhận thức, đặc biệt là khả năng quan sát, tư
duy (phân tích, tổng hợp các hiện tượng, rút ra những kết luận có độ tin cậy…)
- Giúp GV tiết kiệm được thời gian trên lớp trong mỗi tiết học. Đồng thời
điều khiển được hoạt động nhận thức của HS, kiểm tra và đánh giá kết quả học tập
của các em một cách thuận lợi và có hiệu suất cao.
Tóm lại, PTDH góp phần nâng cao hiệu suất lao động của thầy và trò.
- 10 -


1.2.2.4. Nguyên tắc sử dụng phương tiện dạy học
Khi sử dụng PTDH cần đảm bảo các nguyên tắc cơ bản sau:
* Nguyên tắc sử dụng PTDH đúng lúc:
Sử dụng PTDH cần đưa vào đúng lúc cần thiết, lúc HS mong muốn nhất (mà
trước đó thầy giáo đã dẫn dắt, nêu vấn đề, gợi ý …) và được quan sát, gợi nhớ trong
trạng thái tâm sinh lý thuận lợi nhất. Cần đưa phương tiện vào theo trình tự bài
giảng, tránh việc trưng bày hàng loạt phương tiện trên giá, tủ trong một tiết học
hoặc biến phòng học thành phòng trưng bày, triển lãm. PTDH phải được đưa ra sử
dụng và cất giấu đúng lúc.
* Nguyên tắc sử dụng PTDH đúng chỗ
Sử dụng PTDH đứng chỗ tức là phải tìm vị trí để giới thiệu, trình bày
phương tiện trên lớp hợp lý nhất, giúp HS có thể đồng thời sử dụng nhiều giác quan
để tiếp thu bài giảng một cách đồng đều ở mọi vị trí trên lớp. Phải bố trí chỗ cất
giấu PTDH ngay tại lớp sau khi sử dụng để không làm mất tập trung tư tưởng của
HS khi nghe giảng.
* Nguyên tắc sử dụng PTDH đúng cường độ
Mỗi PTDH có mức độ sử dụng tại lớp khác nhau. Nếu kéo dài việc trình diễn
PTDH hoặc dùng lặp đi lặp lại một PTDH quá nhiều lần trong một buổi giảng, hiệu
quả của nó sẽ giảm sút. Việc áp dụng thường xuyên các phương tiện nghe nhìn trên

hóa vật chất và năng lượng ở thực vật” và chương V: “Sinh sản” môn Sinh học lớp
11 (Nâng cao) – THPT. Vì các bài TN thực hành phần này trong SGK biên soạn
chưa cụ thể làm GV và HS khó hình dung, thao tác. Các bài hướng dẫn TN thực
hành được trình bày theo logic: mục tiêu, cơ sở khoa học, chuẩn bị, cách tiến hành
một cách trực quan giúp GV và HS dễ dàng chiếm lĩnh. Khi sử dụng các bài hướng
dẫn TN thực hành sẽ giúp GV và HS tiết kiệm thời gian thay vào đó GV và HS tập
trung tốt hơn cho việc thực hành thao tác. Được thực hành nhiều hơn, HS sẽ rèn
được nhiều kỹ năng và kiến thức, từ đó hình thành niềm đam mê khoa học nói
chung, môn học nói riêng.
1.2.3.3. Quy trình xây dựng các bài hướng dẫn TN thực hành thuộc chương I: “
Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật” và chương V: “Sinh sản” môn
Sinh học lớp 11 (Nâng cao) – THPT bằng phương pháp hiện thực ảo:

- 12 -


Bước 1: Nghiên cứu, phân tích, mục tiêu, nội dung
của bài TN thực hành trong SGK
Giai
đoạn
chuẩn bị

Bước 2: Chuẩn bị hoá chất, mẫu vật, dụng cụ thí
nghiệm cần thiết
Bước 3: Đưa ra các điểm cải tiến về mẫu vật, hoá chất,
dụng cụ, tiến hành thí nghiệm

Giai đoạn tiến
hành
quay

- 13 -


Đối với người sử dụng, tùy thuộc vào dụng ý bài dạy mà có thể lựa chọn
phim phù hợp với trình độ nhận thức của HS. Tránh tình trạng nội dung phim trực
quan không tương xứng với các đối tượng HS khác nhau, mức độ tiếp thu kiến thức
khác nhau.
1.2.3.5. Giới thiệu các phần mềm hỗ trợ việc xây dựng các bài hướng dẫn TN
thực hành bằng phương pháp hiện thực ảo
* Microsoft Office: là một tập hợp các trình ứng dụng và dịch vụ trên màn
hình, servers có liên hệ chặt chẽ với nhau, được gọi chung là một gói ứng dụng văn
phòng, chạy trên nền các hệ điều hành Microsoft Windows và Mac OS. Bộ phần
mềm này ra đời năm 2000, do Microsoft phát triển và gồm nhiều chương trình
thành phần, tùy vào từng phiên bản mà có như : Microsoft Word: có chức năng soạn
thảo văn bản; Microsoft Excel: chức năng tính toán; Microsoft Access: quản lý cơ
sở dữ liệu; Microsoft Power Point: chức năng trình diễn tài liệu; Microsoft Outlook:
quản lý nhận, gửi email,...

Hình 1.1. Màn hình giao diện Microsoft Word phiên bản MS Word 2007
với chức năng soạn thảo văn bản.

- 14 -


Hình 1.2. Màn hình giao diện Microsoft Powerpoit phiên bản MS PPT
2007 với chức năng trình chiếu bài giảng.
* Trình xử lý phim Corel VideoStudio Pro X4
Corel Video Studio Pro X4 là chương trình chỉnh sửa phim và ghi đĩa dễ sử
dụng, cho phép làm phim và các trình diễn slide một cách chuyên nghiệp. Bạn có
thể làm một bộ phim hoàn chỉnh mà vẫn tiết kiệm được thời gian với chức năng


Chuyển

mọi

định

dạng

giải

trí

số

thành

định

dạng

JPG/BMP/PNG/TIF/ICO/GIF/TGA.
- Rip DVD thành tập tin video, Rip Music CD thành tập tin audio.
- Những tập tin MP4 hỗ trợ định dạng cho iPod/iPhone/PSP/BlackBerry.
- Hỗ trợ RMVB,Watermark, AV Mux.
- Sửa chữa các tập tin audio, video bị hỏng.
- Giảm kích thước tập tin đa phương tiện.
- Chuyển đổi hình ảnh hỗ trợ Zoom, Rotate/Flip, tags.
- Hỗ trợ 56 ngôn ngữ (có tiếng Việt).



Học sinh


Sự tiếp thu được biểu diễn qua sơ đồ sau:

Hình 1.5. Tỷ lệ sự tiếp thu kiến thức

- 18 -


Chương 2:

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
- Một số bài thực hành thuộc chương I: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở
thực vật” và chương IV: “Sinh sản” môn Sinh học lớp 11 (Nâng cao) – THPT.
- Các phần mềm ứng dụng: Microsoft Office, Format Factory 2.3, Corel
Video Studio Pro X4.
2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
Xây dựng 4 bài hướng dẫn TN thực hành thuộc chương I: “Chuyển hóa vật
chất và năng lượng ở thực vật” và chương IV: “Sinh sản” môn Sinh học lớp 11
(Nâng cao) – THPT bằng phương pháp hiện thực ảo. Bao gồm:
-

Bài 6: Thực hành: Thoát hơi nước và bố trí thí nghiệm về phân bón

-

bằng phương pháp hiện thực ảo trong việc dạy học các bài thực hành.
2.2.3. Phương pháp phỏng vấn
Gặp gỡ, phỏng vấn GV phổ thông nhằm tìm hiểu tình hình day – học các bài
thực hành trong chương trình Sinh học lớp 11 (Nâng cao) - THPT và những vấn đề
liên quan đến ứng dụng các bài thực hành theo phương pháp hiện thực ảo trong dạy
học. Thăm dò ý kiến, thái độ của GV phổ thông đối với các bài thực hành theo
phương pháp hiện thực ảo hỗ trợ cho dạy – học các bài thực hành trong chương
trình Sinh học lớp 11 (Nâng cao) - THPT .
2.2.4. Phương pháp thử nghiệm trong phòng TN
Tiến hành thử nghiệm các TN SGK trong nội dung nghiên cứu tại phòng TN,
tạo cơ sở thực tiễn để nhận xét, đánh giá những thuận lợi, khó khăn khi tiến hành
theo phương án của SGK dựa trên các tiêu chí:
- Mẫu vật
- Dụng cụ
- Hoá chất
- Các bước tiến hành TN
- Kết quả TN
Từ đó, đề xuất các phương án cải tiến về các nội dung tương ứng.
2.2.4.1. Nguyên tắc của việc thử nghiệm và cải tiến các TN
Chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu thử nghiệm và cải tiến các TN thuộc
chương I: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật” và chương IV: “Sinh
sản” môn Sinh học lớp 11 (Nâng cao) – THPT theo một số nguyên tắc sau:
- Mỗi TN lặp lại 5 lần
- Các TN tiến hành theo hướng dẫn của SGK và TN cải tiến đều được ghi lại
kết quả chính xác.
- Nếu các TN tiến hành theo SGK phù hợp thì giữ nguyên.
- Nếu các TN tiến hành theo SGK chưa phù hợp (không cho kết quả rõ ràng
hay các bước chuẩn bị và tiến hành TN gặp khó khăn) thì đề xuất các phương án cải
tiến để đưa ra được qui trình TN chuẩn.



Chưa phù hợp

Đề xuất phương án cải tiến

Giữ nguyên

Thử nghiệm phương án cải tiến

Đánh giá phương án cải tiến

Xây dựng qui trình TN chuẩn
Sơ đồ 2.1: Quy trình thử nghiệm và cải tiến TN
2.2.5. Phương pháp xây dựng phim và bài giảng
2.2.5.1. Xây dựng nội dung các bài TN thực hành
Căn cứ vào mục tiêu môn học, nghiên cứu tham khảo các tài liệu, và tình
hình cơ sở vật chất phục vụ dạy học hiện nay của trường THPT, chúng tôi thiết kế
nội dung các bài TN thực hành phù hợp, đảm bảo mục tiêu đề ra.
2.2.5.2. Xây dựng các hình ảnh, đoạn phim

- 22 -


Toàn bộ quá trình dạy học lý thuyết và hướng dẫn thực hành các bài TN cụ
thể được ghi lại bằng hệ thống máy quay kĩ thuật số hiện đại và sử dụng công cụ
phần mềm Format factory trích ly ra thành các định dạng file video (avi, mpeg...) số
hóa, dễ dàng cho việc lưu trữ trên máy tính và xử lý ở công đoạn tiếp theo.
2.2.5.3. Xây dựng các bài hướng dẫn TN thực hành theo phương pháp hiện thực
ảo
Nội dung các bài trình chiếu, các hình ảnh, đoạn phim thực hiện xong được

“Chuyển hóa vật chất và năng lượng” và chương IV: “Sinh sản” môn Sinh học lớp
11 (Nâng cao).
- Thăm dò ý kiến, nhu cầu của giáo viên về PTDH hỗ trợ dạy các bài TN
thực hành thuộc chương I: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” và chương IV:
“Sinh sản” môn Sinh học lớp 11 (Nâng cao).
- Làm cơ sở để thiết kế và xây dựng các bài hướng dẫn TN thực hành thuộc
chương I: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” và chương IV: “Sinh sản” môn
Sinh học lớp 11 (Nâng cao) – THPT đảm bảo tính thiết thực, khoa học, chính xác.
3.1.2. Nội dung khảo sát
Phát phiếu điều tra cho tổ trưởng bô môn và giáo viên làm phòng thí nghiệm,
đề cập đến các vấn đề: thực trạng PTDH tại trường và nhu cầu của giáo viên về
PTDH hỗ trợ dạy các bài TN thực hành thuộc chương I: “Chuyển hóa vật chất và
năng lượng” và chương IV: “Sinh sản” môn Sinh học lớp 11 (Nâng cao).
3.1.3. Địa điểm khảo sát
Tiến hành khảo sát ở 10 trường trên địa bàn TP Đà Nẵng. Cụ thể:
- THPT Phan Châu Trinh
- THPT Trần Phú
- THPT Thái Phiên
- THPT Diên Hồng
- THPT Nguyễn Trãi
- THPT Hoà Vang
- THPT Phan Thanh Tài
- THPT Tôn Thất Tùng
- THPT Ngô Quyền
- THPT Ngũ Hành Sơn
3.1.4. Kết quả khảo sát
- 24 -


Chúng tôi tiến hành khảo sát bằng hình thức gặp gỡ trực tiếp và phỏng vấn


10

10

30

60

90

0

10

được (%)

Xác định cường độ thoát hơi
nước bằng phương pháp cân
nhanh

13

Không

50

- Tách chiết sắc tố từ lá
- Tách các nhóm sắc tố bằng
phương pháp hoc học