Thực hành về thành ngữ, điển cố
I/ Bài tập
1/ Bài 1 : Tìm thành ngữ trong đoạn thơ sau, phân biệt thành ngữ với từ ngữ thông thờng
về cấu tạo và đặc điểm ý nghĩa ?
Lặn lội thân cò ...dám quản công
_ Một duyên hai nợ : ý nói nói một mình phải đảm đang công việc gia đình để nuôi cả
chồng và con
_ Năm nắng mời ma : Vất vả cực nhọc, chịu đựng dãi dầu ma nắng
Nếu sô sánh hai thành ngữ trên với các cụm từ thông thờng ( một mình phải
nuôi chồng con, làm lụng vất vả dới nắng ma ) thì thấy các thành ngữ ngắn
gọn, cô đọng, cấu tạo ổn định, đồng thời qua hình ảnh cụ thể, sinh động thể hiệnnội
dung khái quát và có tính biểu cảm. Các thành ngữ trên phối hợp với nhau và phối
hợp với các cụm từ có dáng dấp thành ngữ nh : lăn lội thân cò, eo sèo mặt nớc đã
khắc họa rõ nét hình ảnh một ngời vợ vất vả, tần tảo, tháo vát trong công việc gia
đình. Cách biểu hiện rất ngắn gọn nhng nội dung thể hiện đợc rất đầy đủ, lại sinh
động
2/ Bài 2 : Phân tích giá trị nghệ thuật của các thành ngữ in đậm trong các câu thơ sau về
tính hình tợng, tính biểu cảm, tính hàm súc ?
_ Ngời nách thớc kẻ tay đao - Đầu trâu mặt ngựa ào ào nh sôi
_ Một đời đ ợc mấy anh hùng Bõ chi cá chậu chim lồng mà
chơi
_ Đội trời đạp đất ở đời Họ Từ trên hải vốn ng ời Việt
Đông
_ Đầu trâu mặt ngựa : Tính chất hung bạo, thú vật, vô nhân tính của bọn quan quân
đến nhà Thúy Kiều khi gia đình kiều vị vu oan
_ Cá chậu chim lồng : Cảnh sống tù túng, chật hẹp, mất tự do
_ Đội trời đạp đất : Biểu hiện đợc lối sống và hành động tự do, ngang tàng, không chịu
sự bó buộc, không chịu khuất phục bất cứ uy quyền nào. Nó dùng để nói về khí phách
hảo hán, ngang tàng của Từ Hải
Các thành ngữ trên đều dùng hình ảnh cụ thể và đều có tính biểu cảm : thể hiện sự
đánh giá đối với điều đợc nói đến .

không a ai thì thiếp bằng mắt trắng ( lòng trắng của mắt ). Dẫn điển cố này, Từ hải
muốn nói với Thúy Kiều rằng chàng biết Thúy Kiều ở chốn lầu xanh, hằng ngày phải
tiếp khách làng chơi, nhng cha hề a ai, bằng lòng với ai. Câu nói thể hiện lòng quí
trọng, đề cao phẩm giá của nàng
5/ Bài 5 : Thay thế các thành ngữ trong những câu sau băng các từ ngữ thông thờng tơng
đơng về nghĩa ? Nhận xét về sự khác biệt và hiệu quả của mỗi cách diễn đạt ?
_ Ma cũ bắt nạt ma mới : Ngời cũ cậy quen biết nhiều mà lên mặt, bắt nạt dọa dẫm
ngời mới đến bắt nạt ngời mới đến
_ Chân ớt chân ráo vừa mới đến còn lạ lẫm
_ Cỡi ngựa xem hoa : Làm việc qua loa, không đi sâu, đi sát, không tìm hiểu thấu đáo,
kĩ lỡng giống nh ngời cỡi ngữa ( đi nhanh ), thì không thể ngắm kĩ để phát hiện vẻ đẹp
của bông hoa qua loa
Nếu thay thế cá thành ngữ bằng các từ ngữ thông thờng tơng đơng thì có thể biêu
hiện đợc phần nghĩa cơ bản nhng mất đi phần sắc thái biểu cảm, mất đi tính hình t-
ợng, mà sự diễn đạt lại có thể phải dài dòng
6/ Bài 6 : Học sinh về nhà làm : Cần chú ý : tìm hiểu ý nghĩa, cách dùng của
từng thành ngữ cả về nghĩa biểu hiện và sắc thái biểu cảm
7/ Bài 7 Học sinh về nhà làm
II/ Ghi nhớ :
Trịnh Thị Thái Dung Page 2 11 Thực hành về thành ngữ, điển cố
_ Thành ngữ là cụm từ cố định thuộc loại đơn vị ngôn ngữ có sẵn, có vai trò tổ chức
câu tơng đơng vời từ. Nó có tính hình tợng, tính khái quát và tính biểu cảm _ Điển cố
không có tính chất cố định về cấu tạo. Nó xuất phát từ những sự kiện, sự tích cụ thể
trong các văn bản quá khứ hoặc trong cuộc sống đã qua để nói nên điều khái quát
trong cuộc sống. Nó có hình thức ngắn gọn nhng nội dung lại hàm súc,
Trịnh Thị Thái Dung Page 3 11 Thực hành về thành ngữ, điển cố