BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ CÔNG THƯƠNG 

VIỆN NGHIÊN CỨU THƯƠNG MẠI
­­­­­­­­

TRẦN QUANG HUY

GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI 
GIỮA VIỆT NAM VỚI CÁC NƯỚC TRONG LIÊN MINH 
THUẾ QUAN MIỀN NAM CHÂU PHI (SACU)

Chuyên ngành: Thương mại
Mã số: 62.34.10.01

LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
Hướng dẫn 1: PGS.TS. Trần Công Sách
Hướng dẫn 2: GS. TS. Đỗ Đức Bình


HÀ NỘI ­ 2015


i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số 

THƯƠNG MẠI GIỮA MỘT QUỐC GIA VỚI CÁC NƯỚC .................................................18
TRONG MỘT LIÊN MINH THUẾ QUAN ............................................................................18
1.1. Lý luận về quan hệ thương mại giữa các quốc gia..................................................18
1.1.1. Khái quát lý thuyết về quan hệ thương mại quốc tế..........................................18
1.1.2. Đặc điểm quan hệ thương mại quốc tế của một liên minh thuế quan..............26
1.2. Nội dung, hình thức, các tiêu chí đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát
triển quan hệ thương mại giữa một quốc gia và các nước trong một liên minh thuế
quan............................................................................................................................30
1.2.1. Nội dung và hình thức phát triển quan hệ thương mại .....................................30
1.2.2. Tiêu chí đánh giá sự phát triển quan hệ thương mại .......................................35


iii

1.2.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển quan hệ thương mại .....................38
1.3 Kinh nghiệm của một số nước về phát triển quan hệ thương mại với các nước trong
SACU và bài học rút ra cho Việt Nam........................................................................40
1.3.1. Kinh nghiệm của một số nước về phát triển quan hệ thương mại với các nước
trong SACU .........................................................................................................40
1.3.2. Một số bài học rút ra cho Việt Nam....................................................................47
Chương 2.............................................................................................................................50
THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI ...................................................50
GIỮA VIỆT NAM VÀ CÁC NƯỚC TRONG LIÊN MINH THUẾ QUAN .............................50
MIỀN NAM CHÂU PHI (SACU)...........................................................................................50
2.1. Các nước SACU và chính sách thương mại đối với Việt Nam................................50
2.1.1. Đặc điểm kinh tế của các nước SACU..............................................................50
2.1.2. Chính sách thương mại của SACU đối với Việt Nam.......................................63
2.2. Chính sách thương mại của Việt Nam đối với các nước SACU .............................67
2.2.1. Khái quát về quan hệ chính trị, ngoại giao........................................................67
2.2.2. Chính sách thương mại của Việt Nam đối với các nước SACU.......................69

3.3.1. Giải pháp ở cấp độ vĩ mô.................................................................................122
3.3.2. Khuyến nghị cho doanh nghiệp........................................................................130
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ................................................................................................143
NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ.........................................................1
LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN..................................................................................................1
TÀI LIỆU THAM KHẢO..........................................................................................................2


v

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

AfDB

Chữ viết tắt tiếng Anh
Africa Development 
Ngân hàng Phát triển châu Phi

AGOA

Bank
African Growth and 

Đạo luật tăng trưởng và cơ hội cho 

ANC

Opportunity Act
African National 


EPA

Africa 
Customs Union
Economic Partnership 

Liên minh thuế quan
Hiệp định đối tác kinh tế

EU
FAO

Agreement
European Union
Food and Agriculture 

Liên minh châu Âu
Tổ chức Nông lương Liên hợp quốc

FTA
IMF

Organization
Free Trade Area
International Monetary 

Khu vực thương mại tự do
Quĩ Tiền tệ quốc tế

MFN


Phân loại thương mại quốc tế tiêu 

SWAPO

Trade Classification 
South­West Africa 

chuẩn
Tổ chức Nhân dân Tây­Nam Phi

TNC

People’s Organization
Trans­national 

Công ty xuyên quốc gia

UNCTAD

Cooperation
United Nations 

Tổ chức Hội nghị Liên hợp quốc về 

Conference on Trade and  thương mại và phát triển
WTO
          

Development



1

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài luận án
Mở rộng, đa dạng hóa quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các đối 
tác là một trong những nhiệm vụ  quan trọng nhằm thực hiện chính sách 
kinh tế đối ngoại của Đảng và Nhà nước. Chiến lược Phát triển kinh tế­xã 
hội 2011­2020 được thông qua tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ  XI 
của Đảng đã đề  ra định hướng: “Đa dạng hóa thị  trường ngoài nước, khai 
thác  có hiệu  quả  các  thị  trường   có hiệp  định thương  mại tự   do và  thị 
trường tiềm năng, tăng nhanh xuất khẩu…”[6]. 
Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa thời kỳ  2011­2020, định hướng  
đến   năm   2030   được   ban   hành   tại   Quyết   định   số   2471/QĐ­TTg   ngày 
28/12/2011 của Thủ  tướng Chính phủ  đã đề  ra mục tiêu: “Tốc độ  tăng 
trưởng xuất khẩu hàng hóa bình quân 11–12%/năm trong thời kỳ  2011–
2020, trong đó giai đoạn 2011–2015 tăng trưởng bình quân 12%/năm; giai  
đoạn 2016–2020 tăng trưởng bình quân 11%/năm”[51]. Để thực hiện được 
mục tiêu đó, Chiến lược đã đề ra định hướng phát triển thị trường, trong đó 
nhấn mạnh cần phải “đa dạng hóa thị  trường xuất khẩu; củng cố  và mở 
rộng thị phần hàng hóa Việt Nam tại thị trường truyền thống; tạo bước đột 
phá mở rộng các thị  trường xuất khẩu mới có tiềm năng”[51]. Đối với thị 
trường Châu Phi, Chiến lược đề  ra định hướng tới năm 2020 sẽ  chiếm tỷ 
trọng khoảng 5% kim ngạch xuất khẩu của cả nước.
Để thực hiện, cụ thể hóa các chủ trương, sách lược của Đảng và Nhà 
nước ta trong việc mở rộng thị trường xuất khẩu, đặc biệt trong giai đoạn 
hiện nay thế giới có nhiều biến động, Việt Nam phải giảm sự lệ thuộc vào  
một số  ít thị  trường, tích cực mở  rộng thị  trường xuất khẩu, trong đó chú  



3

USD. Một trong những nguyên nhân chính khiến cho trao đổi thương mại  
giữa Việt Nam và các nước SACU còn hạn chế đó các cơ quan quản lý nhà  
nước, các doanh nghiệp chưa thực sự có nhiều giải pháp hữu hiệu để thúc 
đẩy, phát triển quan hệ thương mại với các nước này.  
Bởi   vậy,   việc   nghiên   cứu   đề   tài  Giải   pháp   phát   triển   quan   hệ 
thương mại giữa Việt Nam và các nước trong Liên minh thuế  quan  
miền Nam châu Phi (SACU) một cách có hệ thống sẽ góp phần cung cấp 
những luận cứ khoa học cho việc nghiên cứu  hoạch định chính sách và giải 
pháp vĩ mô và vi mô nhằm thúc đẩy trao đổi thương mại của nước ta sang 
các nước SACU đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030. Đây cũng chính là 
lý do cho việc lựa chọn đề tài nghiên cứu của luận án.
2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
* Mục tiêu nghiên cứu: 
Mục tiêu nghiên cứu của luận án là nghiên cứu xác lập các quan  
điểm, định hướng phát triển và các giải pháp về  thể  chế  và thực thể  kinh 
doanh thương mại trong phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam với 
các nước SACU.
* Nhiệm vụ nghiên cứu: 
Để   thực   hiện   mục   tiêu   nghiên   cứu,   luận   án   tập   trung   thực   hiện  
những nhiệm vụ chủ yếu sau:
­ Tổng quan các công trình khoa học đã thực hiện liên quan đến việc 
phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước SACU , những 
vấn đề đã được nghiên cứu, xác định những vấn đề chưa được nghiên cứu,  
hoặc nghiên cứu chưa sâu để tập trung nghiên cứu.



­ Thời gian nghiên cứu:
Thực trạng phát triển quan hệ  thương mại, trong đó chủ  yếu là trao 
đổi thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và các nước SACU từ năm 1992, 
khi Việt Nam bắt đầu có quan hệ  thương mại với các nước SACU ­ đến 
nay; các giải pháp phát triển quan hệ  thương mại giữa Việt Nam và các 
nước SACU cho giai đoạn đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030.
4. Phương pháp nghiên cứu
Để  hoàn thành công trình nghiên cứu của mình, tác giả  sử  dụng các 
phương pháp nghiên cứu sau:

* Phương pháp nghiên cứu thu thập dữ liệu sơ cấp
Bên cạnh việc nghiên cứu lý luận tại bàn về  các vấn đề  liên quan 
đến quan hệ  thương mại giữa các quốc gia, tác giả còn tiến hành trao đổi 
với  đối tượng có liên quan trong và ngoài nước như  các nhà quản lý, các  
cán bộ làm công tác xúc tiến thương mại, đại diện một số doanh nghiệp và 
người tiêu dùng của Việt Nam và các nước SACU. 
* Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp
Tác giả thu thập các văn bản, các công trình khoa học, đề tài, bài báo, 
sách, thông tin liên quan đến phát triển quan hệ thương mại giữa các quốc 
gia nói chung và phát triển quan hệ  thương mại giữa Việt Nam với các 
nước SACU nói riêng để nghiên cứu:
­ Phương pháp điều tra chéo
Nhằm kiểm chứng tính chính xác của thông tin được thu thập, tác giả 
đã sử dụng phương pháp điều tra chéo để đưa ra số liệu, thông tin được sát 
thực với thực tế. 


6

­ Chọn lọc, phân tích, đánh giá và tổng hợp

Ngoài phần mở đầu, tổng quan các công trình nghiên cứu, kết luận, 
danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của Luận án được kết cấu thành 3 
chương như sau:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển quan hệ thương  
mại giữa một quốc gia với các đối tác trong liên minh thuế quan
Chương  2: Thực trạng quan hệ  thương mại giữa Việt Nam v à  các 
nước trong Liên minh thuế quan miền Nam châu Phi (SACU).
Chương  3:  Định hướng và giải pháp phát triển quan hệ  thương mại  
giữa Việt Nam với các nước trong Liên minh thuế  quan miền Nam châu Phi  
(SACU).


8

TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIỀN CỨU

1. Tổng quan các công trình nghiên cứu ở nước ngoài và trong nước có 
liên quan đến đề tài luận án
1.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài
Cho đến nay, đã có một số công trình nghiên cứu ngoài nước liên quan  
về các nước SACU như:
­ Nghiên cứu của Colin Mc Carthy ­ The Southern African Customs  
Union (Liên minh thuế quan miền Nam châu Phi) [33].
Nghiên cứu đã nêu khái quát quá trình hình thành và phát triển của 
SACU, những nội dung chính của các Hiệp định năm 1910, năm 1969 và 
năm 2002, những vấn đề phát sinh từ các Hiệp định này và ảnh hưởng của 
nó tới các nước thành viên.
Trong nghiên cứu của mình, tác giả đã tập trung vào phân tích lĩnh vực 
công nghiệp và nông nghiệp của các nước SACU.
Trên cơ  sở  các kết quả  nghiên cứu, tác giả  đã đưa ra một số  gợi ý 

­ Nghiên cứu của Debesh Bhowmik ­ Regional Integration in Africa: a  
case study of SACU (Hội nhập khu vực ở châu Phi: nghiên cứu  trường hợp 
của SACU) [31].
Nghiên cứu đã sử dung phương pháp phân tích định lượng để đánh giá  
về  triển vọng thiết lập một khu vực đồng tiền trung giữa các nước thành 
viêc SACU, một bước phát triển cao hơn cho các mô hình hội nhập kinh tế 
khu vực ở châu Phi.


10

Kết quả  nghiên cứu cho thấy việc thiết l ập một khu v ực đồng tiền 
chung giữa các nước SACU là hoàn toàn khả  thi và nếu được triển khai 
sẽ  góp phần thúc đẩy quá trình hội nhập, hợp tác kinh tế  hơn nữa giữa 
các nước thành viên SACU. 
­ Báo cáo của WTO ­ Trade Policy Review of  the Southern African  
Customs Union (Rà soát chính sách thương mại của SACU) [43].
Đây là bộ  tài liệu bao gồm báo cáo của Ban Thư  ký WTO và báo cáo  
của các nước SACU về  chính sách thương mại của khối SACU cũng như 
của các nước thành viên.
Tài liệu đã phân tích tổng thể  về  tình hình phát triển kinh tế  của cả 
khối cũng như của từng nước thành viên SACU.
Tài liệu đã tập trung phân tích các chính sách thương mại của SACU  
và các nước thành viên, quan hệ thương mại giữa SACU và các đối tác.
Các kết quả  nghiên cứu cho thấy các nước SACU đã thực hiện đúng 
các cam kết của mình trong khuôn khổ  WTO về  cắt giảm thuế quan cũng 
như áp dụng minh bạch các hàng rào phi thuế quan.
­   Nghiên   cứu   của   Sukati   Mphumuzi   ­   The   Economic   Partnership 
Agreements   (EPAs)   and   the   Southern   African   Customs   Union   (SACU) 
Region – The Case for South Africa (Hiệp định đối tác kinh tế  và các nước  

tuy nhiên tăng trưởng còn ở mức khiêm tốn.
Triển vọng trung hạn cho thấy kinh tế và hoạt động ngoại thương của 
các nước SACU tiếp tục tăng trưởng  ở  mức trung bình, tuy nhiên vẫn sẽ 
chịu những tác động từ môi trường kinh tế thế giới.
Các nghiên cứu nêu trên đã cho thấy quá trình hình thành và phát triển 
của khối SACU; sự phát triển kinh tế, chính sách thương mại của các nước 


12

SACU và quan hệ thương mại của các nước trong SACU và với một số đối 
tác thương mại trên thế giới. 
Tuy nhiên, các nghiên cứu nêu trên không có nghiên cứu nào đề  cập 
trực   tiếp   tới   quan   hệ   thương   mại   giữa   Việt   Nam   với   các   nước   trong 
SACU.
1.2. Các nghiên cứu ở trong nước
Tại Việt Nam, cho tới nay mới chỉ có một số đề  tài nghiên cứu về thị 
trường châu Phi, trong đó có đề cập đến các nước SACU, chủ yếu là Nam  
Phi.
­ Trần Thị Lan Hương (2010), Cải cách kinh tế  ở Cộng hòa Nam Phi  
giai đoạn 1994­2004, Luận án Tiến sĩ kinh tế [15]. 
Luận án đã phân tích những nét chính của cải cách kinh tế ở Cộng hòa 
Nam Phi, nền kinh tế chủ chốt của khối SACU, kể từ sau chế độ Apartheid  
đến năm 2004. Theo đó, những nội dung cốt lõi của cải cách kinh tế ở Nam  
Phi là: thay đổi thể  chế  kinh tế, trao quyền kinh tế lớn hơn cho người da  
đen, tái hội nhập khu vực và toàn cầu. Những cải cách này đã có tác động 
to lớn đến đường lối phát triển kinh tế và chính sách thương mại không chỉ 
của riêng Nam Phi mà còn của cả khối SACU do vai trò đặc biệt của Nam  
Phi trong việc hoạch định chính sách của cả khối.
­ GS.TS Nguyễn Văn Thường và nhóm tác giả (2006), Giải pháp phát  

phân tích về  Nam Phi và có nêu qua về  các nước thành viên SACU khác là 
Botswana, Lesotho, Namibia và Swaziland.
Đề  tài đã nghiên cứu về  quan hệ thương mại của Việt Nam với một  
số  nước Châu Phi giai đoạn từ  1991­2001 và đề  ra các giải pháp cho giai  
đoạn 2001­2010. Trong số các nước thành viên SACU, đề tài mới tập trung 
vào phân tích quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Nam Phi.


14

­ Bộ  Công Thương (2008), Giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu hàng hoá  
của Việt Nam vào thị trường châu Phi, Đề tài cấp Bộ [3]. 
Đề tài đã nghiên cứu về đặc điểm thị trường, nhu cầu nhập khẩu của  
các nước châu Phi và kinh nghiệm của các nước trong việc thúc đẩy xuất 
khẩu sang thị trường châu Phi.
Đề tài cũng đã phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động xuất khẩu của 
Việt Nam sang châu Phi giai đoạn 2001­2007, nêu bật những kết quả  đạt 
được, những hạn chế và nguyên nhân.
Từ  đó, đề  tài đã   đề  xuất giải pháp và chính sách quản lý nhằm đẩy 
mạnh xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang châu Phi cho giai đoạn đến 
2015.
Trong đó, Nam Phi được xác định là cửa ngõ để  hàng hóa Việt Nam 
thâm nhập vào thị  trường các nước miền Nam châu Phi, trong đó có các 
nước SACU.
Đề tài cũng đưa ra nhận định rằng châu Phi là một lục địa rộng lớn với 
dân số  đông, các quốc gia lại khác biệt nhau khá lớn về  chính trị  xã hội,  
kinh tế  thương mại, văn hóa tôn giáo, nên để  tìm ra những giải pháp cụ 
thể, chi tiết cho việc phát triển quan hệ  thương mại với các nướctrong  
châu lục này, cần phải có nhiều nghiên cứu chuyên sâu. Đặc biệt, có một 
số  quốc gia như  Cộng hoà Nam Phi hay Ai Cập, hay một số  tổ chức hợp  

Tác phẩm này đã giới thiệu vị trí địa lý, lịch sử, các thể chế, đặc trưng  
của nền kinh tế, đặc điểm văn hóa, tôn giáo, lễ  hội,  ẩm thực  ở  Nam Phi,  
thành viên chủ chốt của SACU.
­ Đỗ  Đức Định (chủ  biên) (2006), Tình hình chính trị, kinh tế  cơ  bản  
của Châu Phi, NXB Khoa học xã hội [8]. 


16

Tác phẩm giới thiệu khái quát tình hình chính trị, kinh tế của các nước  
Châu Phi, trong đó có các nước SACU.
2.  Những vấn   đề  còn  tồn tại trong các nghiên cứu có liên quan và 
hướng nghiên cứu của luận án
Các công trình nghiên cứu trên đây có liên quan đến các vấn đề  về 
châu Phi, thị  trường  châu Phi, về  các nước  SACU, quan hệ  kinh tế  và 
thương mại Việt Nam với các nước châu Phi... Tuy rằng mỗi công trình đã 
nêu trên đây có những cách tiếp cận, đề cập một hoặc một số vấn đề riêng 
lẻ, với phạm vi nghiên cứu nhất định và mức độ  nông sâu khác nhau... liên  
quan đến vấn đề  phát triển quan hệ  thương mại giữa Việt Nam và các 
nước thuộc SACU, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, hệ 
thống về việc phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước 
SACU ở cả hai cấp độ thể chế thương mại và thực thể thương mại. 
Do đó, có thể thấy rằng việc phát triển  quan hệ thương mại giữa Việt  
Nam với  các nước  trong  SACU là một vấn đề  hoàn toàn mới, cần được 
nghiên cứu một cách tổng thể và toàn diện.
Luận án sẽ đi sâu nghiên cứu về vấn đề này, sẽ  tập trung vào các nội  
dung chính sau:
­ Các lý luận cơ bản về việc phát triển quan hệ thương mại giữa các 
quốc gia nói chung và những vấn đề  cụ  thể  trong việc phát triển quan hệ 
thương mại với các nước thuộc một liên minh thuế  quan.  Trong đó, phân