VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ KIM PHƯỢNG

ÁP DỤNG HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI
PHẠM TỘI: KHÍA CẠNH PHÁP LUẬT VÀ XÃ HỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ

Hà Nội - 2019


VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ KIM PHƯỢNG

ÁP DỤNG HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI:
KHÍA CẠNH PHÁP LUẬT VÀ XÃ HỘI

Ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
Mã số: 8.38.01.04

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN THỊ PHƯƠNG HOA

Hà Nội - 2019


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU

3.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả của việc áp dụng hình phạt đối với
người dưới 18 tuổi phạm tội từ khía cạnh xã hội ....................... 764
KẾT LUẬN ..................................................................................................... 79


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO


DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

ANTT:

An ninh trật tự

BLHS:

Bộ luật hình sự

CAND:

Công an nhân dân

CQĐT:

Cơ quan điều tra

HKTT:

Hộ khẩu thường trú


Xã hội chủ nghĩa


DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Tình hình người chưa thành niên phạm tội trên phạm vi cả nước
giai đoạn 2014 – 2018
Bảng 2.2 Số liệu một số loại tội phạm phổ biến người dưới 18 tuổi bị xét
xử từ năm 2014 đến năm 2018
Bảng 2.3 Các vụ án hình sự sơ thẩm có bị cáo là người dưới 18 tuổi và việc
áp dụng các biện pháp tha miễn trách nhiệm hình sự và hình phạt
của Tòa án nhân dân trên địa bàn thành phố Hà Nội các năm 2013
- 2017


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: Trẻ em là mùa xuân của dân tộc và
là tương lai của đất nước. Trong suốt cuộc đời mình, Hồ chủ tịch đã hết sức
quan tâm tới việc chăm sóc và giáo dục trẻ em. Hiện nay, cùng với sự phát triển
chung của đất nước, Đảng và Nhà nước ta xác định: nguồn nhân lực là một
trong những nhân tố quyết định đối với sự phát triển của quốc gia và là chìa
khóa dẫn tới cánh cửa thành công. Chính vì vậy, Đảng và Nhà nước ta đã đề ra
các định hướng và chính sách nhằm tạo ra môi trường xã hội thuận lợi cho sự
phát triển toàn diện về đạo đức, trí lực, thể lực và nghệ thuật giúp trẻ em trở
thành “nguồn nhân lực có chất lượng” góp phần đưa Việt Nam trở thành một
quốc gia hùng mạnh.
Trong những năm gần đây, tình hình tội phạm ở Việt Nam đang có những
diễn biến khá phức tạp, trong đó có tình trạng gia tăng của tội phạm dưới 18
tuổi. Tốc độ trẻ hóa của tội phạm dưới 18 tuổi ở nước ta thời gian qua đòi hỏi

đảm rằng quyết định ấy là tối ưu nhất, tốt nhất cho các em trong mối quan hệ
hài hòa với các lợi ích khác của xã hội cũng như bảo đảm được tính nghiêm
minh của pháp luật.
BLHS 2015 sửa đổi 2017 đã có những thay đổi nhất định trong việc áp
dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Mặc dù vậy việc áp dụng
hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội vẫn còn có nhiều bất cập, hạn
chế như việc áp dụng pháp luật nhiều nơi chưa đồng bộ, chưa thống nhất hay
chưa phân hóa được cụ thể trách nhiệm hình sự của những người này ở các mức
độ, các độ tuổi khác nhau... Từ những hạn chế, bất cập ấy có thể thấy rằng: quá
trình nghiên cứu, đánh giá chính xác và hiệu quả việc áp dụng hình phạt đối

2


với người dưới 18 tuổi phạm tội dưới khía cạnh lập pháp và xã hội là vấn đề rất
cần thiết và có ý nghĩa.
Đây chính là lý do tác giả lựa chọn đề tài: “Áp dụng hình phạt đối với
người dưới 18 tuổi phạm tội: khía cạnh pháp luật và xã hội” làm đề tài luận
văn thạc sỹ.
2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Trong thời gian qua có một số công trình nghiên cứu khoa học liên quan
đến đề tài đã được công bố như:
+ Các công trình liên quan đến xã hội học nói chung như:
Tác giả Võ Khánh Vinh năm 2012 - Xã hội học pháp luật – những vấn
đề cơ bản, NXB Khoa học xã hội, Học viện khoa học xã hội, Hà Nội.
Tác giả Trần Đức Châm năm 2013 - Xã hội học pháp luật, NXB Chính
trị quốc gia sự thật, Hà Nội.
+ Các giáo trình, bình luận khoa học Bộ luật hình sự:
Giáo trình luật hình sự Việt Nam phần các tội phạm - quyển 1 của
Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2013), Nxb Hồng Đức, Thành

niên phạm tội từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh, Luận văn thạc sỹ Luật học
năm 2016, Học viện Khoa học xã hội, Hà Nội.
Tác giả Nguyễn Văn Thanh Bình, Quyết định hình phạt đối với người
chưa thành niên phạm tội theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành
phố Cần Thơ, Luận văn thạc sỹ Luật học năm 2016, Học viện Khoa học xã hội,
Hà Nội.
Các đề tài khoa học, các công trình nghiên cứu, các bài viết trên đây đều
là những công trình khoa học có giá trị cao về mặt lý luận khoa học và thực
tiễn. Tuy nhiên, nội dung của các công trình, các đề tài, các bài viết trên có nội
hàm nghiên cứu quá rộng, có đề tài nghiên cứu thời gian đã lâu nên ý nghĩa của
đề tài với thực tiễn hiện nay còn những hạn chế nhất định, có đề tài nghiên cứu
lại gắn với một địa bàn nhất định nên tính khái quát của đề tài về mặt lý luận

4


chưa cao. Vì vậy, theo đánh giá của tác giả, mặc dù có rất nhiều công trình, đề
tài, bài viết nghiên cứu về hình phạt tuy nhiên các công trình, đề tài, bài viết
phần lớn mới chỉ đề cập đến vấn đề quyết định hình phạt đối với người chưa
thành niên phạm tội, chưa có một công trình, một đề tài, bài viết nào nghiên
cứu, đánh giá một cách toàn diện vấn đề áp dụng hình phạt đối với người dưới
18 tuổi phạm tội theo pháp luật hình sự Việt Nam từ khía cạnh pháp luật và xã
hội. Tuy vậy, kết quả của những công trình nghiên cứu, các đề tài, các bài viết
đã công bố nêu trên là một trong những nguồn tài liệu quan trọng mà tác giả có
thể vận dụng, kế thừa, phát triển và bổ sung thêm để hoàn thiện cho đề tài
nghiên cứu của mình.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu
Từ việc nghiên cứu, đánh giá những vấn đề về mặt lý luận và thực tiễn
quá trình áp dụng của Bộ luật hình sự về áp dụng hình phạt đối với người dưới

giả sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác nhau như phân tích, đánh giá, so
sánh, tổng hợp nhằm làm rõ nội dung vấn đề cần trình bày cũng như tìm ra các
giải pháp để nâng cao hiệu quả của việc áp dụng hình phạt đối với dưới 18 tuổi
phạm tội dưới khía cạnh lập pháp và xã hội.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
6.1. Ý nghĩa lý luận
Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần hoàn thiện hệ thống lý luận
có liên quan đến việc xây dựng chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi
phạm tội nói riêng và việc áp dụng pháp hình phạt đối với người dưới 18 tuổi
phạm tội nói chung.

6


6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Bên cạnh giá trị về mặt lý luận, thông qua việc nghiên cứu đề tài để đánh
giá thực trạng áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Từ đó
làm cơ sở cho việc hoàn thiện các quy định của pháp luật nói chung về áp dụng
hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn
được kết cấu như sau:
Chương 1. Nhận thức về áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi
phạm tội từ khía cạnh pháp luật và xã hội
Chương 2. Quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam về hình phạt đối với
người dưới 18 tuổi phạm tội và thực tiễn áp dụng từ khía cạnh pháp luật và xã hội
Chương 3. Các giải pháp nâng cao hiệu quả của việc áp dụng hình phạt
đối với người dưới 18 tuổi phạm tội từ khía cạnh pháp luật và xã hội

7


Xu hướng chung trong chính sách xử lý đối với người chưa thành niên
phạm tội của nhiều nước trên thế giới là ưu tiên áp dụng các biện pháp thay thế
xử lý hình sự, việc đưa người dưới 18 tuổi vào hệ thống xử lý chính thức chỉ
khi không còn cách nào khác để bảo đảm sự an toàn của cộng đồng, do vậy, tỷ
lệ người dưới 18 tuổi phạm tội được áp dụng các biện pháp thay thế xử lý hình
sự rất cao.
Trong lịch sử khoa học pháp lý ở Việt Nam, những kiến thức về lý luận
đối với người dưới 18 tuổi phạm tội xuất hiện cùng với sự ra đời của BLHS
năm 1985. Dựa trên những quy định về tội phạm tại Điều 8 BLHS: “Tội phạm
là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng
lực TNHS hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm
phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm
chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an
toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người,
quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật
tự pháp luật XHCN mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự”;
cũng như các quy định về những người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi thực hiện
hành vi nguy hiểm cho xã hội mà BLHS quy định là tội phạm.
Như vậy, trên cơ sở khái quát các quy định trong nước và quốc tế có thể
đưa ra khái niệm như sau: “Người dưới 18 tuổi phạm tội là người chưa thành niên
đã thực hiện một hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi và phải chịu trách nhiệm
hình sự tương ứng với độ tuổi, hành vi và lỗi của mình theo quy định của BLHS”.
1.1.2. Khái niệm áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
Áp dụng pháp luật là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó nhà
nước thông qua các cơ quan nhà nước cụ thể hoặc nhà chức trách có thẩm quyền
tổ chức cho các chủ thể pháp luật thực hiện những quy định của pháp luật hoặc
tự mình căn cứ vào các quy định của pháp luật để tạo ra các quy định làm phát

9

10


luật này do TA quyết định áp dụng đối với người hoặc pháp nhân thương mại
phạm tội nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người, pháp nhân
thương mại đó”.
Tóm lại, từ những phân tích trên có thể đưa ra khái niệm áp dụng hình
phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội như sau: Áp dụng hình phạt đối với
người dưới 18 tuổi phạm tội là hoạt động của Tòa án sau khi đã xác định được
hành vi của người dưới 18 tuổi thực hiện, có lỗi, xâm phạm quan hệ xã hội
được Luật hình sự bảo vệ để đưa ra biện pháp xử lý tương xứng với tính chất,
mức độ nguy hiểm cho các quan hệ xã hội của hành vi phạm tội mà bị cáo dưới
18 tuổi đã thực hiện.
Hoạt động áp dụng hình phạt của Tòa án đối với người dưới 18 tuổi thực
hiện bao gồm việc xác định loại hình phạt và việc xác định khung hình phạt tương
ứng trong phạm vi quy định của BLHS đối với bị cáo là người dưới 18 tuổi.
1.1.3. Đặc điểm của áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
Áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là một hình thức
cụ thể trong hoạt động áp dụng pháp luật hình sự nên khi thực hiện người áp
dụng hình phạt phải tuân theo những nguyên tắc chung và quy trình chung. Bên
cạnh đó, áp dụng hình phạt cũng có những đặc điểm riêng biệt sau đây:
Một là: Áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội do Tòa
án nhân danh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thực hiện.
Theo quy định trong Hiến pháp 2013 tại Khoản 1 Điều 31 quy định như
sau: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh
theo trình tự luật định và có bản án kết tội của TA đã có hiệu lực pháp luật”.
Tại Khoản 1 Điều 102 Hiến pháp 2013 cũng quy định: “TA nhân dân là cơ
quan xét xử của nước Cộng hoà XHCN Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp”.
Điều 26 BLHS 2015 cũng quy định: “Hình phạt được quy định trong Bộ luật
hình sự và do Tòa án quyết định”. Như vậy, hình phạt là một biện pháp cưỡng

phạm tội đã được quy định tại Công ước Quyền trẻ em mà Việt Nam là thành

12


viên của công ước và các chuẩn mực quốc tế khác có liên quan vừa bảo đảm
tăng cường hiệu quả giáo dục, phục hồi đối với người dưới 18 tuổi phạm tội,
vừa thể hiện quan điểm nhất quán của Đảng và Nhà nước ta trong việc thực
hiện các cam kết quốc tế về chăm sóc, bảo vệ, giáo dục trẻ em nói chung và
người dưới 18 tuổi phạm tội nói riêng, là một nỗ lực lớn trong việc làm hài hòa
hệ thống pháp luật quốc gia tiến gần với hệ thống pháp luật quốc tế trong quá
trình hội nhập.
Nội dung sửa đổi, bổ sung tại Điều 91 BLHS năm 2015 có thêm nguyên
tắc: “Việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của
người dưới 18 tuổi” (quy định tại khoản 1 Điều 91 BLHS). Đây là nguyên tắc
có tính định hướng cho Tòa án khi quyết định lựa chọn biện pháp xử lý cụ thể
đối với người dưới 18 tuổi phạm tội để tìm ra biện pháp phù hợp, hiệu quả nhất
đối với họ. Nội dung của nguyên tắc này yêu cầu đối với Tòa án mà cụ thể là
Thẩm phán khi quyết định áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm
tội cần bảo đảm rằng quyết định hình phạt đó là phù hợp nhất, tốt nhất cho họ
trong mối quan hệ hài hòa với các lợi ích khác cũng như bảo đảm sự nghiêm
minh của hệ thống pháp luật. Bộ luật hình sự đã dành một chương riêng,
Chương XII “Những quy định đối với người dưới 18 tuổi phạm tội”; trong đó,
Điều 91 quy định về nguyên tắc xử lý đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Cụ
thể như sau:
- Thứ nhất: Việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội phải bảo đảm được
những lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi và chủ yếu nhằm mục đích răn đe,
giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa lỗi lầm, phát triển trong sáng, lành mạnh, trở thành
những công dân có ích cho gia đình và xã hội.
Việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội phải căn cứ vào nhiều yếu tố

căn cứ vào tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và yêu cầu của
công cuộc đấu tranh phòng ngừa tội phạm.

14


Nếu xét thấy không cần thiết phải áp dụng hình phạt đối với người dưới
18 tuổi phạm tội thì tòa án áp dụng các biện pháp giám sát giáo dục và biện
pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng như: Khiển trách, hòa giải tại cộng
đồng, giáo dục tại xã, phường, thị trấn và biện pháp tư pháp giáo dục tại trường
giáo dưỡng.
- Thứ tư: Khi xét xử, TA chỉ quyết định áp dụng hình phạt đối với người
dưới 18 tuổi phạm tội nếu xét thấy việc miễn TNHS và việc áp dụng một trong
các biện pháp quy định tại Mục 2 hoặc việc áp dụng các biện pháp giáo dục tại
trường giáo dưỡng quy định tại Mục 3 của chương này không bảo đảm hiệu
quả trong việc giáo dục, phòng ngừa tội phạm.
BLHS năm 2015 tại Khoản 4 Điều 91 thể hiện lại nguyên tắc này theo
hướng phù hợp hơn với nội dung và tinh thần của Công ước về Quyền trẻ em.
Khi xét xử người dưới 18 tuổi, Tòa án trước hết phải cân nhắc khả năng áp
dụng việc miễn trách nhiệm hình sự và áp dụng một trong các biện pháp giám
sát, giáo dục hoặc khả năng áp dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo
dưỡng đối với các em và chỉ khi xét thấy việc áp dụng các biện pháp này không
bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa thì mới áp dụng hình phạt đối với các
em. Đồng thời, tại khoản 6 của Điều 91 BLHS 2015 cũng quy định rõ TA chỉ
quyết định áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với người dưới 18 tuổi phạm
tội khi xét thấy các hình phạt và biện pháp giáo dục khác không có tác dụng
răn đe, giáo dục, phòng ngừa và chỉ áp dụng với thời hạn thích hợp, ngắn nhất
có thể.
- Thứ năm: TA không được áp dụng hình phạt tù chung thân hoặc tử hình
đối với người dưới 18 tuổi phạm tội

đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trong Công ước là ưu tiên áp dụng các biện
pháp không giam giữ. Các biện pháp mang tính giam giữ và hình phạt tù chỉ
được áp dụng khi không còn cách nào khác. Tuy nhiên, Điều 91 của BLHS năm
2015 tại khoản 4 quy định như sau:" Khi xét xử, TA chỉ áp dụng hình phạt đối

16


với người dưới 18 tuổi phạm tội nếu xét thấy việc miễn TNHS và áp dụng một
trong các biện pháp quy định tại Mục 2 hoặc việc áp dụng các biện pháp giáo
dục tại trường giáo dưỡng quy định tại Mục 3 của Chương này không bảo đảm
hiệu quả răn đe, giáo dục, phòng ngừa" thì lại thể hiện theo hướng ngược lại,
nghĩa là trước tiên Tòa án phải cân nhắc việc áp dụng hình phạt đối với người
dưới 18 tuổi phạm tội. Chỉ trong trường hợp TA xét thấy không cần thiết quyết
định áp dụng hình phạt thì mới áp dụng biện pháp tư pháp - với tính chất là những
biện pháp thay thế hình phạt, nhân đạo hơn đối với người bị kết án.
- Thứ bảy: Án đã tuyên đối với những trường hợp người phạm tội chưa
đủ 16 tuổi thì không tính để xác định tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm.
Theo quy định này, án đã tuyên đối với người chưa đủ 16 tuổi phạm tội
dù đã thi hành xong hay chưa thì cũng không dùng để tính tái phạm, tái phạm
nguy hiểm. Do đó 03 nhóm đối tượng còn lại (người bị kết án do lỗi vô ý về tội
phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng, người được miễn hình phạt –
theo Điều 69 BLHS; người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm
ít nghiêm trọng, tội nghiêm trọng hoặc tội rất nghiêm trọng do vô ý và người
bị áp dụng biện pháp tư pháp quy định tại Mục 3 Chương XII – theo Điều 107)
không được hưởng chính sách này.
Có thể thấy, chính sách hình sự với người dưới 18 tuổi phạm tội trong
BLHS năm 2015 được thể hiện ở phạm vi chịu trách nhiệm hình sự và chính
sách xử lý đối với người dưới 18 tuổi khi thực hiện hành vi phạm tội. Với quan
điểm nhất quán trong việc bảo vệ trẻ em, chính sách hình sự của Nhà nước ta

phạt.
Đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, khi áp dụng hình phạt Tòa án cũng
phải tuân thủ những cơ sở lý luận có tính nguyên tắc trên, cụ thể:
- Thứ nhất, căn cứ vào các quy định của BLHS: Khi xét xử Tòa án căn
cứ vào các quy định trong Phần chung và Phần các tội phạm của BLHS để áp
dụng hình phạt đúng đắn. Có thể nói BLHS là căn cứ, là cơ sở cho việc quyết

18


định hình phạt một cách thống nhất. Căn cứ vào các quy định của Bộ luật hình
sự cũng chính là tuân thủ một trong những nguyên tắc quan trọng khi quyết
định hình phạt - nguyên tắc pháp chế XHCN. Nếu như trong Phần chung của
Bộ luật hình sự quy định về nhiệm vụ, cơ sở trách nhiệm hình sự, các nguyên
tắc chung cho việc xác định tội phạm thì trong Phần các tội phạm quy định về
các tội phạm cụ thể, loại và mức hình phạt áp dụng đối với từng tội phạm tương
ứng. TAND chỉ quyết định áp dụng hình phạt khi có đủ căn cứ xác định được
người dưới 18 tuổi đã thực hiện một hành vi được quy định là một tội phạm cụ
thể trong BLHS. Như vậy, Tòa án phải định tội trước đối với họ sau đó mới
quyết định hình phạt. Tòa án chỉ phản ánh trong bản án, quyết định hình phạt
những quy định trong Phần chung của BLHS có liên quan đến việc xác định
tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm, các tình tiết giảm nhẹ và
tăng nặng trách nhiệm hình sự, đối chiếu hành vi phạm tội đã thực hiện với
những dấu hiệu được mô tả trong cấu thành tội phạm cụ thể từ đó mới có thể
chọn lựa loại tội phạm và mức hình phạt cụ thể trong Phần các tội phạm áp
dụng đối với bị cáo là người dưới 18 tuổi phạm tội.
- Thứ hai, căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành
vi phạm tội: Khoản 2 Điều 8 BLHS quy định: “Những hành vi tuy có dấu hiệu
của tội phạm, nhưng tính chất, mức độ nguy hiểm không đáng kể thì không
phải là tội phạm”. Tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm phụ thuộc vào nhiều