VÀI SUY NGHĨ VỀ TRUYỆN CỰC NGẮN TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM TỪ NỀN
VĂN HOÁ ĐƯƠNG ĐẠI
Ths. Nguyễn Thị Diệu Linh (K.Văn- ĐHSPHN)
1. Cho đến nay, dường như vẫn chưa có một định nghĩa nào về cái gọi là
“truyện cực ngắn” (short short story, còn được biết đến dưới nhiều cái tên
khác như flash fiction – truyện chớp, sudden fiction – truyện bất ngờ,
postcard fiction – truyện bưu thiếp, skinny fiction – truyện mỏng, quick
fiction – truyện vội, fast fiction – truyện nhanh, micro fiction – vi truyện,
furious fiction – truyện hoả tốc…) có thể thoả mãn tất cả giới tác giả, phê
bình và đông đảo độc giả của thể loại này. Thông thường, trong các định
nghĩa, người ta nêu lên hai yếu tố bắt buộc phải có của truyện cực ngắn: thứ
nhất là tính “cực ngắn” về dung lượng tác phẩm, tính bằng số lượng câu chữ
có thể thống kê chính xác được, và thường con số này là dưới 2000 từ; thứ
hai là tính “cực ngắn” trong “cách viết”, đây là điều hết sức phức tạp và tuỳ
thuộc vào quan niệm của mỗi người bởi nó liên quan đến toàn bộ kết cấu
nằm sâu bên trong tác phẩm.
Trước hết, cần phải nói ngay rằng khái niệm “truyện cực ngắn” mà
chúng tôi sử dụng ở đây chỉ giới hạn trong phạm vi truyện cực ngắn đương
đại (nhằm phân biệt với những thể loại tương cận đã từng có trong lịch sử
văn học). Được biết đến dưới cái tên phổ biến là “truyện cực ngắn” ở Việt
Nam và “tiểu tiểu thuyết”, “vi hình tiểu thuyết” ở Trung Quốc, thể loại này
đang ngày càng thu hút được sự chú ý của giới văn học nói riêng và đông đảo
công chúng văn học nói chung. Ở Việt Nam, truyện cực ngắn bắt đầu được
quan tâm đến từ đầu những năm 90, đặc biệt là trong và sau cuộc thi Truyện
cực ngắn do tạp chí Thế giới mới tổ chức năm 1993-1994. Còn ở Trung
Quốc, thời điểm này sớm hơn một chút – vào đầu những năm 80, nhất là sau
khi tạp chí “Vi hình tiểu thuyết tuyển san” ra mắt bạn đọc năm 1984. Thời
điểm xuất hiện này có mối liên quan không hề ngẫu nhiên với tư duy đổi
mới, cải cách, đón nhận những ảnh hưởng văn hoá từ bên ngoài và khuynh
hướng nhìn lại quá khứ bằng con mắt phản tỉnh… của cả hai quốc gia. Có thể
nói không ngoa rằng sự xuất hiện và nở rộ của thể loại này là một “hiện

nơi bạn có thể trở thành tác giả, thành độc giả, thành người bình luận bất
chấp không gian, thời gian hay quốc tịch, tuổi tác và học vấn… (phải chăng
đây là một trong những lí do khiến cho số lượng tác giả “không chuyên” của
thể loại này cao hơn nhiều so với các thể loại khác?). Tại Trung Quốc còn
lưu hành rộng rãi loại truyện cực ngắn dưới 200 chữ chuyên dành cho điện
thoại di động. Đây có lẽ là hình thức truyền bá văn học nhanh gọn và đơn
giản nhất từ trước tới nay. Đặt truyện cực ngắn và internet cạnh nhau, chúng
ta dễ dàng nhận thấy điểm chung trước hết giữa chúng: coi tính tốc độ như
một tiêu chí cần đạt tới. Một phần vì lý do này mà truyện cực ngắn trở thành
thể loại đặc biệt thích hợp để đọc trên mạng. Đó chỉ là một vài ví dụ nhỏ cho
ta thấy thể loại này có mối quan hệ đặc biệt như thế nào với các công nghệ
thông tin và truyền thông như một yếu tố của quá trình toàn cầu hoá. Nhưng
mặt khác, từ các ví dụ đó, ta cũng có thể thấy ngay rằng nếu dừng lại ở đây
thì mối quan hệ giữa toàn cầu hoá và truyện cực ngắn chỉ nằm ở “bề nổi”, và
thực tế thì những gì truyện cực ngắn thể nghiệm dựa trên internet hay điện
thoại di động còn phải trải qua một quá trình kiểm chứng lâu dài.
Vậy rút cuộc, luồng gió mang tên toàn cầu hoá đã mang lại điều gì
đáng kể cho truyện cực ngắn Việt Nam và Trung Quốc?
Truyện cực ngắn đã kế thừa được một di sản vô cùng quý giá từ nền
văn học quá khứ của cả hai quốc gia, từ những ngụ ngôn thời cổ đại đến các
thể loại khác thời trung đại và hiện đại. Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng nếu
chỉ đi lên từ những thể loại “tiền đề” như vậy thì chưa chắc truyện cực ngắn
có thể phát triển thành một thể loại độc lập và đầy sức sống như bây giờ.
Chính quá trình mở rộng cửa tiếp xúc với văn hoá thế giới đã đem đến cho
con người đương đại ở cả Việt Nam và Trung Quốc những cảm nhận chung
về một “thế giới trong tầm tay”, một “thế giới thu hẹp lại”, nhưng cũng đồng
thời là một thế giới mà số phận và nỗi cô đơn của mỗi cá nhân đòi hỏi được
nhìn nhận và sẻ chia hơn bao giờ hết bởi nó không còn nằm trong khuôn khổ
một dân tộc, một thời kì nhất định nào nữa. Xưa kia những thăng trầm trong
cuộc đời một con người cùng lắm chỉ có liên quan trực tiếp với vận mệnh của

quan đến sự ra đời và phát triển của truyện cực ngắn. Thứ nhất là sự lên ngôi
của các thể loại tự sự, chính trong quá trình đó truyện cực ngắn đã dần tách
ra khỏi truyện ngắn, chứng minh tính độc lập của mình thông qua những đặc